Expertisepunt Open Overheid

Een open samenwerking met een startup, waarom en wat zijn de mogelijkheden?

Dit kennisinstrument gaat in op de vraag hoe de overheid de innovatieve kracht van startups kan benutten. Het werken met startups is nog geen gemeengoed. Het vergt een Open Aanpak van overheidsorganisaties om deze innovatiekracht in te kunnen zetten, een traditionele werkwijze past hier niet bij. Dit kennisinstrument zal op basis van ervaringen en ontwikkelingen worden doorontwikkeld.

De werkwijze van startups en overheid zijn niet altijd hetzelfde: waar de overheid zich vooral richt op volledigheid en zorgvuldigheid ontwikkelt een startup veel vaker met ontwikkelingsmethoden als agile en scrum. Snelheid van ontwikkelen en veel proberen zijn dan veel belangrijker. En toch zijn er momenten waarop snel ontwikkelen voor de overheid zelf ook goed zou werken. Om dat als overheid te gaan doen is ingewikkeld. Beter is het dan om de innovatieve kracht van startups te gebruiken.

Op een open en innovatieve manier van werken met startups betekent een Open Aanpak. Het initiatief dat je neemt is niet meer een initiatief van een overheidsorganisatie maar het gevolg van samenwerking tussen partijen. Daarnaast kan een overheidsorganisatie ook nog zijn data aanbieden als Open Data.

De vraag is dan, hoe doe je dat? Hoe kun je als overheid een startup inzetten voor innovatiekracht?

Wat doet een startup
Startups zijn jonge bedrijven met een innovatief idee of product dat schaalbaar is. Startups hebben een ambitie om te groeien en werken volgens de ‘lean startup methode’, dat wil zeggen dat je experimenteert, meteen feedback uit de markt ophaalt en en aan de hand daarvan je product verbetert. Over het algemeen krijg je het label startup als je organisatie niet ouder is dan 3 jaar.

Hackathon
Een hackathon organiseer je door een aantal ontwikkelaars uit te nodigen om samen aan het ontwikkelen van apps of andere oplossingen te werken. Bij een hackathon is het handig om data beschikbaar te stellen in de vorm van open data, natuurlijk altijd handig om die open data dan ook gelijk structureel beschikbaar te stellen en beschikbaar te maken via data.overheid.nl. Een hackathon kun je ook organiseren met een specifiek vraagstuk als uitgangspunt. Die partijen die de beste oplossing maken voor dit specifieke vraagstuk krijgen daarvoor een prijs. Onderdeel van die prijs kan zijn dat er tegenover de financiële genoegdoening een doorontwikkeling van de toepassing staat. Een hackathon organiseren is nog niet zo eenvoudig. Je moet voldoende innovatieve partijen zoeken, een goede jury om de oplossingen te beoordelen, ruimte waar de hackathon plaats kan vinden en ook je organisatie moet hierin mee willen gaan. De oplossingen die ontwikkeld worden op een hackathon zijn vaak in een zeer korte tijdspanne ontwikkeld. Het is dan ook de vraag wat er kwalitatief verwacht mag worden van een dergelijke oplossing. Ook is de vraag wie uiteindelijk de eigenaar van de gemaakte oplossing wordt. Hackathons worden al langere tijd georganiseerd en het wordt ook steeds moeilijker om ontwikkelaars bij elkaar te krijgen die hun kostbare tijd aan hackathons willen besteden. Daarom is het handig om te bekijken of je de vraag nog specifieker uit kunt zetten door middel van een aanbesteding.

Aanbesteding
Veel gemeenten en overheidsinstellingen verkennen mogelijkheden om meer innovatie te kunnen inkopen en hoe ze dat op een vernieuwende manier kunnen doen.

Ze kijken naar nieuwe contractvormen, samenwerkingsovereenkomsten en co-creatie met innovatieve partijen. Daarnaast zetten ze het aanbestedingsproces in om innovatie in de markt te stimuleren en overheidscontracten toegankelijker te maken voor kleinere partijen.

Van het woord ‘aanbesteden’ krijgen veel mensen kriebels, ze denken meteen aan een maandenlang traject waarin grote hoeveelheden juridische teksten moeten worden geproduceerd. Gemeenten en overheidsinstellingen hebben aanbestedingsspecialisten in dienst om alles in goede banen te leiden. Startups, aan de andere kant, weten vaak niet wat hun rechten en plichten zijn in een aanbesteding en welke informatie relevant is uit de dikke pakken papier. Ze hebben simpelweg de tijd en kennis niet om mee te doen in een aanbesteding. Daarnaast voldoen ze vaak niet aan de eisen die gesteld worden door de aanbestedende partij. Er wordt bijvoorbeeld gevraagd om omzetcijfers van de afgelopen 3 jaar of 5-10 jaar ervaring in het betreffende domein. Deze eisen zijn voor startups onhaalbaar, waardoor overheden en startups elkaar vaak niet vinden.

Hoe kun je innovatief inkopen bij startups zonder een maandenlang traject?
Startup in Residence is een nieuw concept waarbij gemeentelijke en overheidsinstanties ‘urban challenges’ bij startups neerleggen. Via dit programma kunnen startups meedoen in een (potentieel grote) aanbesteding terwijl ze werken aan hun eigen product of service én een maatschappelijk probleem oplossen.

Wat er wordt gegund is een programma van vijf maanden waarin startups hun producten of diensten verder ontwikkelen, onder inhoudelijke begeleiding van ambtenaren en ondernemers. Na deze vijf maanden heeft de aanbestedende dienst de mogelijkheid om op te treden als (eerste) klant of investeerder.

De criteria die worden gesteld zijn bijvoorbeeld: de onderneming mag niet langer dan drie jaar ingeschreven staan bij de Kamer van Koophandel en de onderneming mag niet meer dan tien betaalde werknemers hebben.

In dit format wordt een Europese aanbesteding gedaan. Het is nog steeds een volwaardig aanbestedingstraject, alleen een stuk korter dan acht maanden en met overzichtelijke en duidelijke pakken papier!

Stimulering van productontwikkeling (SBIR)
Een andere manier om te komen tot productontwikkeling biedt de overheid in de vorm van een SBIR-programma. SBIR staat voor Small Business Innovation Research. Een ministerie of andere overheidsdienst identificeert een specifieke uitdaging en stelt een budget beschikbaar. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) ondersteunt bij het beschrijven van het vraagstuk in een SBIR-oproep en maakt deze oproep vervolgens openbaar. RVO informeert het bedrijfsleven en begeleidt het proces. Meer informatie over deze aanpak wordt gegeven op de website van RVO

PIANOo
PIANOo is het expertise centrum aanbesteden van de overheid. PIANOo geeft een zeer rijk overzicht van de manieren waarop de overheid innovaties kan inkopen, bijvoorbeeld door doelgericht het bedrijfsleven uit te dagen een innovatieve oplossing te ontwikkelen voor haar probleem. Of zij kan ruimte bieden aan marktpartijen om een ontwikkelde innovatieve oplossing aan te bieden. De routekaart van PIANOo bij aanbesteden is weergegeven in een metrokaart inkopen en aanbesteden

Aanbod van innovaties
Ook komt het voor dat innovaties zich aandienen. Ontwikkelaars bieden hun idee aan de overheid aan. Voor Rijkswaterstaat bleek het ingewikkeld om op een goede manier met deze innovaties om te gaan totdat de afdeling innovatie en markt er op een andere manier mee omging, juist actief inzetten op het versnellen van de innovaties. Via het LEF Future Center en Board of Innovation is de RWS accelerator opgezet. Op deze manier kunnen innovatieve ideeën gesteund worden.

Definieer een duidelijke vraag
Via PIANOo, SBIR, Hackathons en accelerators zijn er veel manieren om innovaties en startups in te zetten voor de doelen van de eigen organisaties. Maar voordat het zover is moet je een goed inzicht krijgen in de eigenlijke vraag die er is. Welke maatschappelijke vraag moet opgelost worden. Vaak een vraagstuk vanuit de eigen organisatie gedefinieerd en dan is het maar net de vraag of dat ook écht het vraagstuk is wat er opgelost moet worden. Om te kunnen achterhalen wat de echte vraag is moet er gesproken worden met alle stakeholders. Dus met de betrokkenen bij de vraag, partijen die een mogelijke oplossing hebben en de overheid. Organiseer rondetafelgesprekken om de goede vraag te definiëren. Deze gesprekken kunnen worden geïnitieerd en gefaciliteerd door de overheid, maar niet geregisseerd, het is aan alle partijen om daar met de goede ideeën en oplossingen te komen. Een open gesprek dus.

Open Data
Open Data kan een goed startpunt zijn voor de ontwikkeling van oplossingen. Het is de grondstof voor heel veel ontwikkelaars om een probleem te lijf te gaan. Zou kunnen geografische data helpen bij het maken van plattegronden en kaarten, kunnen statistische gegevens helpen bij inzichten in samenstellingen van wijken en kan financiële data helpen bij het opzetten van andere financieringsmodellen voor wijkinitiatieven. Er zijn maar weinig oplossingen waar Open Data níet een belangrijk startpunt vormen. Stel de data beschikbaar via een Open Data portaal en zorg voor vindbaarheid van de data via data.overheid.nl.

Eigenaarschap
Als overheden betrokken zijn bij de totstandkoming van oplossingen is het meestal ook de overheid die de verantwoordelijkheid voelt voor de oplossing. Dat is in het kader van continuïteit en zorgvuldigheid vaak ook wel een belangrijk uitgangspunt maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. Het kan best zijn dat een oplossing ook gedragen kan worden door een ander initiatief of samenwerkingsverband en dat de rol van de overheid vooral bestaat uit het mogelijk maken van de oplossing, bijvoorbeeld door uitwisseling van informatie (Open Data) en door de aansluiting op de processen binnen de gemeente. Maar het is zeker de moeite waard om te overwegen de overheid niet de eigenaar van de oplossing te laten zijn.

Betrokkenheid van de organisatie
Innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken moeten ook bekend zijn bij de overheid of aansluiten op de gemeentelijke processen. Zo kan er vanuit het Klant Contact Centrum (KCC) worden door verwezen naar een bepaalde oplossing of kan de communicatieafdeling dit bekendmaken. Verder kunnen er aansluitingen zijn op technisch vlak voor de uitwisseling van data, maar ook op het vlak van juridische en financiële afdelingen is het zinvol om de werking van de startup goed bekend te hebben. Ook voor de lange termijn ontwikkeling is betrokkenheid van de organisatie van belang. De doorontwikkeling van de oplossing op lange termijn moet ook samen met de organisatie gemaakt worden.

Deel je ervaringen
Het werken met startups en innovatieve ondernemers is nog geen gemeengoed. Daarom is het delen van de ervaringen met dit type trajecten zinvol voor iedereen om daarvan te leren. Deel je ervaringen met een open aanpak, dat kan ook hier op www.open-overheid.nl, bijvoorbeeld via onze initiatievenkaart

Tips:

  1. Zorg voor een open aanpak bij het werken met startups en innovatieve ondernemers
  2. Kijk of een hackathon een goede manier is om innovatieve oplossingen te verkrijgen
  3. Zorg voor een innovatief aanbestedingsproces
  4. Maak gebruik van regelingen en diensten van de overheid als SBIR en PIANOo
  5. Anticipeer op aanbod van innovatieve oplossingen zoals Rijkswaterstaat dat doet
  6. Definieer een heldere en duidelijke maatschappelijke vraag in samenwerking met alle stakeholders
  7. Stel Open Data beschikbaar voor het maken van oplossingen
  8. Eigenaarschap van de oplossing hoeft niet altijd bij de overheid te liggen
  9. Betrek de eigen organisatie
  10. Deel de ervaringen

 

8 uitgangspunten voor Open Data

Op 22 juni 2016 stuurde de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de uitgangspunten voor Open Data van de overheid aan de Tweede Kamer. In de praktijk merk ik dat deze uitgangspunten nog niet bij iedereen bekend zijn. Daarom dit overzicht van de uitgangspunten en een toelichting daarop. Komende tijd zal ik dieper ingaan op deze uitgangspunten. Heb je een vraag of opmerkingen over deze uitgangspunten? Dan horen we het natuurlijk graag.

Uitgangspunten

1. Afwegingskader voor openbaarheid.
2. Open Data zijn gratis.
3. Open Data zijn vrij van rechten van derden.
4. Open Data zijn zonder registratie toegankelijk.
5. Open Data zijn computerverwerkbaar.
6. Open Data zijn voorzien van metadata.
7. Open Data zijn zo volledig en onbewerkt als mogelijk.
8. Open Data zijn vindbaar.

1. Afwegingskader voor openbaarheid.
Data van een overheidsorganisatie worden proactief beschikbaar gesteld als Open Data als er geen uitzonderings- of beperkingsgronden van de Wet openbaarheid van bestuur of bijzondere openbaarmakingsregelingen van toepassing zijn. Bij het beschikbaar stellen als Open Data dient een afweging plaats te vinden of de data bij hergebruik risico’s opleveren voor fundamentele waarden en privacy of daarmee in strijd zijn.

2. Open Data zijn gratis.
Een overheidsorganisatie brengt geen kosten in rekening voor het beschikbaar stellen van Open Data, tenzij wet- en regelgeving dit anderszins regelt.

3. Open Data zijn vrij van rechten van derden.
Open Data worden gevrijwaard van rechten van derden door vrijgave met een CC0 verklaring. Indien de vermelding van de bron van de data van belang is voor een overheidsorganisatie, kunnen Open Data worden vrijgegeven met een CC-By verklaring.

4. Open Data zijn zonder registratie toegankelijk.
Open Data zijn toegankelijk zonder dat er enige vorm van registratie van gegevens van de potentiële gebruiker plaatsvindt.

5. Open Data zijn computerverwerkbaar.
Open Data worden aangeboden op een manier die verdere verwerking met een computer mogelijk maakt. Bij voorkeur worden Open Data beschikbaar gesteld in een open standaard.

6. Open Data zijn voorzien van metadata.
Open Data zijn voorzien van metadata conform de DCAT-AP standaard.

7. Open Data zijn zo volledig en onbewerkt als mogelijk.
Open Data worden door een overheidsorganisatie beschikbaar gesteld in een vorm die hergebruik ondersteunt, bijvoorbeeld in de vorm van API’s. Open Data zijn qua kwaliteit en actualiteit zo gelijk mogelijk aan de binnen de publieke organisatie gebruikte data en worden zoveel mogelijk ‘as-is’ beschikbaar gesteld. Data kunnen bewerkt worden om te voldoen aan het afwegingskader voor openbaarheid zolang deze bewerking niet in strijd is met de mededingingswet. Bij bewerking is de gedragsregel over gegevensgebruik van toepassing.

8. Open Data zijn vindbaar
Overheidsorganisatie maken hun Open Data vindbaar door op data.overheid.nl een verwijzing naar de door hen beschikbaar gestelde Open Data te maken.


Verder lezen

Meer te weten komen over hoe je deze uitgangspunten in praktijk kunt brengen? Bekijk de Toolkit Open Data.

Een open vraag over…
Open Data up-to-date houden

Bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid komen regelmatig vragen binnen over uiteenlopende onderwerpen die te maken hebben met Open Overheid. We hebben daarbij vaak de rol van kennismakelaar: wij hebben lang niet alle antwoorden, maar betrekken degenen die ze wel hebben. Omdat de vragen en antwoorden ook voor anderen nuttig kunnen zijn, delen we deze in de rubriek ‘Een open vraag over…’. We ontvingen onderstaande vraag van een ministerie.

De vraag

‘Nu we de datasets geïnventariseerd en gepubliceerd hebben, hoe regelen we dan dat als we nieuwe data hebben, de datasets opnieuw gepubliceerd worden?’

Het antwoord

De eerste slag is geslagen! Je hebt een inventarisatie van datasets uitgevoerd binnen je organisatie, overwogen of ze openbaar gemaakt kunnen worden, een plekje gezocht om ze op te slaan én je hebt de registratie op data.overheid.nl natuurlijk gedaan. Dan kan het rusten op de lauweren beginnen…. Of toch niet?

Data wordt constant gebruikt in je organisatie. Daarmee worden datasets aangevuld, verbeterd, er komt nieuwe data bij of er wordt data verwijderd (voor de technisch onderlegden onder ons CRUD: Create, Read, Update, Delete). Er gebeurt dus veel met de data en als je die weer als Open Data beschikbaar wilt stellen vraagt dat aandacht. Hoe zorg je ervoor dat Open Data actueel blijft?

Het up-to-date houden van Open Data komt in verschillende varianten voor, in onderstaande scenario’s worden deze toegelicht.

Gepubliceerde bestanden overschrijven voorgaande versie

De data staat al online en wordt voorzien van een nieuwe versie. Dat kan handmatig gebeuren waarbij de bestaande versie wordt overschreven. In dit geval gaat de bestaande versie van het bestand verloren en is alleen de nieuwe versie beschikbaar als Open Data. De registratie in data.overheid.nl moet worden aangepast met de nieuwe periode waar de data betrekking op heeft.

Gepubliceerde bestanden vullen voorgaande versie aan

De data staat al online en wordt aangevuld met een nieuwe versie. Dat kan handmatig gebeuren waarbij naast de bestaande versie ook de nieuwste versie wordt gepubliceerd. De registratie op data.overheid.nl moet worden aangevuld met een verwijzing naar het nieuwe bestand en de nieuwe periode waar de data betrekking op heeft.

Bestanden automatisch updaten

In bovenstaande scenario’s is een handmatig proces beschreven, maar dat kan natuurlijk ook automatisch plaatsvinden, een overschrijffunctie of publicatiefunctie kunnen geautomatiseerd worden met natuurlijk dan ook een automatische registratiefunctie in data.overheid.nl. Dat laatste kan worden ingeregeld via de programmeerinterface van data.overheid.nl.

API’s

Bovenstaande scenario’s gaan uit van Open Data als bestanden. Open Data kan ook beschikbaar zijn via een directe koppeling met de data van de organisatie via een API (Applicatie Programmeer Interface). Via een API kan de gebruiker direct werken met de laatste versie van de data zoals deze in de organisatie beschikbaar is. Voor het werken met een API is specifieke programmeerkennis noodzakelijk.

Historische gegevens

Bij het beschikbaar stellen van Open Data wordt niet altijd de historie beschikbaar gesteld en wordt alleen de laatste versie beschikbaar gesteld als Open Data. Of wordt via een API alleen de laatste stand van zaken doorgegeven. De mogelijkheden voor hergebruik worden hiermee beperkt. Zo zijn de regenradarbeelden van de actuele situatie natuurlijk interessant, maar de vraag: ‘Regende het op mijn geboortedag?’, kan dan niet beantwoord worden.

Veel van deze historische data is wel beschikbaar binnen overheidsorganisaties. De ontsluiting daarvan kan ook weer leiden tot nieuwe innovatieve toepassingen. Het is daarom aan te raden om ook de historische data beschikbaar te stellen en daar bij de ontwikkeling van het Open Data beleid – en de uitvoering daarvan – rekening mee te houden.

Mensen

Mensen? Alle scenario’s vergen inzet, inzet van systeembeheerders of data-beheerders maar ook inzet van hun managers en van de bestuurders van de organisatie. Allemaal moeten ze het erover eens zijn dat het up-to-date houden van Open Data een taak is die hoort bij de organisatie. Dat zal zeker in het begin lastig zijn. De Open Data wordt nog maar weinig hergebruikt en dan is de vraag ‘waar doen we dit voor?’ al snel gesteld. Voor je het weet zijn de prioriteiten verlegd en is de Open Data verouderd. En met verouderde data kunnen hergebruikers weer niet zoveel, waardoor ze de Open Data niet gebruiken.

Stimuleer hergebruik

De beste garantie voor het up-to-date houden van Open Data is gelegen in hergebruik. Als zichtbaar is dat de Open Data wordt gebruikt voor nieuwe toepassingen, versterking van beleid, economische en maatschappelijke toepassingen is het up-to-date houden van de Open Data een logische taak waarvan duidelijk is dat deze baten heeft voor de organisatie en voor de maatschappij.

Tips

1.      Organiseer en beleg het management en beheer van de Open Data scenario’s.

2.      Maak het up-to-date houden van Open Data een formele taak van de organisatie.

3.      Zorg dat bestuurders zich hard maken voor het uitvoeren van het Open Data beleid.

4.      Stel ook historische gegevens beschikbaar als open data.

5.      Stimuleer hergebruik.

Zelf een ‘open vraag’?

Heb je zelf een vraag waar je een antwoord op wilt? Laat het ons weten dan behandelen we jouw vraag wellicht in deze rubriek. Antwoord krijg je in ieder geval!

 

ROUTE-TO-PA: Open Data en maatschappelijke vraagstukken

Vijf lessen op basis van de ervaringen van de provincie Groningen

Door: Erna Ruijer (Postdoctoraal onderzoeker Universiteit Utrecht) & Peter Millenaar (Informatiemanager/IT-jurist provincie Groningen)

Wereldwijd publiceren steeds meer overheden hun data op open dataportals. Op die portals zijn tientallen, honderden of soms zelfs duizenden datasets te vinden. Zo staan er op de Amerikaanse overheidssite data.gov een duizelingwekkend aantal van meer dan 190.000 datasets. Maar ook data.overheid.nl telt er inmiddels meer dan 9800. De verwachting is dat het openbaar maken van overheidsdata kan bijdragen aan ondernemerschap en innovatie, maar ook aan democratische waarden zoals transparantie en participatie.

Het zoveel mogelijk beschikbaar stellen van informatie en datasets binnen de wettelijke kaders aan de samenleving valt onder de noemer nominale transparantie. Van effectieve transparantie is sprake als burgers, journalisten en/of bedrijven echt iets doen met de beschikbare data. Zoals data transformeren in kennis, ideeën en acties. De provincie Groningen heeft met het Europese innovatie project ROUTE-TO-PA  – onderdeel van het Actieplan Open Overheid – de afgelopen anderhalf jaar ervaring opgedaan met het proces van nominale naar meer effectieve transparantie. Dat wil zeggen: het proces van aanbodgerichte (nominale) naar vraaggerichte (effectieve) transparantie.

Het stimuleren van hergebruik van Open Data staat centraal bij het project ROUTE-TO-PA, wat staat voor Raising Open and User-friendly Transparency Enabling Technology for Public Administration (zie www.routetopa.eu). Bij de start van het project had de provincie Groningen samen met de gemeente Groningen 70 datasets op de gezamenlijke portal staan. De datasets die er op stonden werden echter nauwelijks gebruikt. Ook kreeg de provincie nauwelijks feedback op haar datasets.

ROUTE-TO-PA is niet gericht op commercieel hergebruik van open data, maar analyseert hoe open data kan bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken. De provincie Groningen is in samenwerking met burgers, onderzoekers en studenten aan de slag gegaan met vraagstukken rondom het beleidsthema leefbaarheid. Op basis van deze eerste ervaringen kunnen vijf lessen worden getrokken.

1. Werk samen met burgerinitiatieven

Door samen te werken en te communiceren met vertegenwoordigers van burgerinitiatieven werd voor de provincie duidelijk aan welke datasets behoefte is. Aan het begin van het project heeft de provincie twee burgerinitiatieven die al actief waren op het gebied van leefbaarheid benaderd. Met deze initiatiefnemers is besproken aan welke vraagstukken zij werken en welke specifieke informatie of data zij nodig hebben.

2. Betrek verschillende vormen van expertise

In het overleg met de stakeholders kwam naar voren dat voor effectieve transparantie mensen met verschillende rollen nodig zijn. De stakeholders die de vraag hadden geformuleerd vroegen bijvoorbeeld hun collega’s met datavaardigheden om de open data te duiden. Ook binnen de provincie waren mensen met verschillende kennis en expertise nodig: zowel beleidsmedewerkers als dataspecialisten. Tenslotte werden er ook innovatieve oplossers bij het project betrokken: studenten van de Universiteit Utrecht die in samenwerking met de provincie en de stakeholders op basis van open data ideeën en inzichten genereerden voor de vraagstukken.

3. Ga op zoek naar relevante data

Het afstemmen van de behoeften aan data van de burgerinitiatieven en de beschikbare overheidsdata bleek een uitdaging. De data die de provincie op het moment van het project op de portal had staan bevatte wel demografische informatie en andere datasets gerelateerd aan leefbaarheid, maar meer informatie en andere datasets bleken in het gesprek met de stakeholders nodig te zijn. Bovendien bleken relevante datasets verspreid te zijn over diverse organisaties. De Provincie beschikt niet over haar eigen onderzoeksbureau waardoor het afspreken van het eigenaarschap van data in contracten met derden van essentieel belang bleek. Daarnaast bleek de beschikbare data soms te generiek te zijn voor het specifieke vraagstuk of niet analyseerbaar door een gebrek aan metadata.

4. Zorg voor steun binnen de organisatie

Steun binnen de organisatie – zowel op ambtelijk als politiek niveau – is een belangrijke voorwaarde voor het slagen van het project. Vanaf het begin van het project zijn daarom zowel informatiekundigen als de beleidsafdeling ‘Ruimte en Samenleving’ (waar de opgave leefbaarheid onder valt) betrokken. Zij zijn samen in gesprek gegaan met de burgerinitiatieven. In eerste instantie werd het project vooral gedragen door enkele enthousiastelingen, maar door open data te koppelen aan maatschappelijke vraagstukken, groeit ook het bewustzijn van de mogelijkheden van open data binnen de organisatie.

5. Zie het als leerproces

Het werken met open data rondom maatschappelijke vraagstukken van burgers, kan beschouwd worden als een gezamenlijk leerproces. Het is een nieuwe en innovatieve manier van werken waarbij gedurende het proces ervaringen worden opgedaan die leiden tot nieuwe inzichten. Dit vraagt om een open houding van de betrokkenen, een bereidheid om de positie van de ander te exploreren en  een bereidheid om samen te werken.

Kortom, in het proces van nominale naar meer effectieve transparantie gaat het niet alleen om het zoveel mogelijk beschikbaar stellen van datasets. Het gaat vooral om de samenwerking en communicatie met gebruikers, om inzicht te krijgen in welke data relevant is voor maatschappelijke vraagstukken. Gebruikers kunnen data transformeren in kennis én kunnen impact genereren voor maatschappelijke vraagstukken. Onmisbaar hierbij zijn ook het betrekken van deelnemers met verschillende expertises en de steun binnen en buiten de organisatie!

 

Bronnen:

Grimmelikhuijsen, S. G. and Feeney, M. K. (2016), Developing and Testing an Integrative Framework for Open Government Adoption in Local Governments. Public Administration Review. doi:10.1111/puar.1268

Heald, D. (2006). Varieties of Transparency. In C. Hood, & D. Heald, Transparency the Key to Better Governance. Oxford: University Press.

Meijer, A. (2013), Understanding the Complex Dynamics of Transparency. Public Administration Review, 73: 429–439. doi:10.1111/puar.12032

 

Een open vraag over…
datasets en databronnen

Bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid komen regelmatig vragen binnen over uiteenlopende onderwerpen die te maken hebben met Open Overheid. We hebben daarbij vaak de rol van kennismakelaar: wij hebben lang niet alle antwoorden, maar betrekken degenen die ze wel hebben. Omdat de vragen en antwoorden ook voor anderen nuttig kunnen zijn, delen we deze in de rubriek ‘Een open vraag over…’.

De vraag
Het is 26 oktober 2016, een snelle blik op data.overheid.nl leert dat we vandaag de dag 8.959 datasets beschikbaar hebben. Een respectabel aantal! En een flinke groei in de afgelopen jaren. Maar wat is dat nou eigenlijk, een dataset?

Het antwoord
Een dataset is een verwijzing in data.overheid.nl naar data van een overheidsorganisatie. Een overheidsorganisatie kan een account aanmaken op data.overheid.nl en via dit account een dataset aanmaken. In deze dataset zit een beschrijving van de data, de metadata. Die metadata is belangrijk om de data goed te kunnen vinden en goed te kunnen gebruiken. Zo wordt in de metadata opgenomen wie de eigenaar is van de data, wat de geldigheidstermijn van de data is en wat de gebruiksvoorwaarden zijn. Welke metadata moet worden verzameld bij het aanmelden van een dataset vind je hier. Een onderdeel van de metadata is een link naar de eigenlijke data, de databron.

Databron
Een mooi voorbeeld van hoe een databron eruit zou kunnen zien is bijgaand overzicht van lantaarnpalen (lichtmasten): een bestand met daarin de gegevens geordend in kolommen en rijen.

voorbeeld dataset

(voorbeeld van Openbare straatverlichting via data.overheid.nl, 54.525 lichtmasten in de gemeente Utrecht)

Data ontstaat op allerlei manieren – via metingen, processen en onderzoeken – op allerlei manieren wordt data verzameld en bij elkaar gebracht. Op het moment dat deze data bij elkaar komt en in een verzamelplaats wordt samengebracht, spreken we van een databron. Een databron is dus een samengestelde en gestructureerde verzameling van data.

API’s en webservices
Een databron is een elementaire vorm van open data. Gebruikers kunnen een databron downloaden en daar allerlei toepassingen van maken. Het kan voorkomen dat het beschikbaar stellen als databron ingewikkeld is. Zo kan een heel groot bestand met een hoge update frequentie lastig zijn om als databron beschikbaar te stellen. Het kentekenregister kent bijvoorbeeld ongeveer 50.000 mutaties en is van een grote omvang. Het iedere keer beschikbaar stellen van een nieuwe versie van deze databron wordt dan lastig. Er zijn dan ook andere instrumenten nodig om deze data beschikbaar te stellen, bijvoorbeeld via API’s (Applicatie Programmeer Interface). Met API’s kunnen gebruikers databronnen op een eenvoudige manier bevragen. Het is wel zo dat deze bevraging beperkingen kan opleveren. Zo kan er net een andere subset uit de databron nodig zijn dan de API kan leveren. In die gevallen is het verstandig om open data gebruikers, naast de API, ook een volledige download mogelijkheid aan te bieden.

Metadata
Met alleen de dataset zelf ben je er nog niet. Het is belangrijk om uit te leggen wat er in de kolommen en rijen staat en metadata toe te voegen. Kortom: je beschrijft de dataset. Het beschrijven van een dataset doe je om meerdere redenen. Iemand die de data gaat gebruiken moet weten wat er in de kolommen staat om er een goede toepassing mee te kunnen maken. Maar je kunt in de metadata ook aangeven wat een gebruiker mag verwachten van de data. Bijvoorbeeld, hoe oud is de data of hoe nauwkeurig de data is. Ook hiermee help je de gebruiker van de data om betere toepassingen te maken.

De metadata is ook van belang voor het beperken van je aansprakelijkheid. Het kan zomaar zijn dat iemand iets maakt met de data waar de data helemaal niet voor geschikt is. Dat kun je niet tegenhouden, want de data is vrij beschikbaar. Je kunt wel aangeven dat de data geschikt is voor het doel waarvoor deze is verzameld en dat je zodra je er iets anders mee gaat doen, je niet klakkeloos kan aannemen dat dat dan ook goed is. Dit laatste aspect is onderzocht in het rapport “van Erik Engerd naar J.J. de Bom”. Een onderzoek naar Aansprakelijkheid en Open Data door Marc de Vries in opdracht van het Forum Standaardisatie. Om de data goed van metadata te kunnen voorzien, zijn door data.overheid.nl richtlijnen opgesteld.

Open Standaarden
Databronnen worden beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van andere toepassingen. Het is dan natuurlijk handig voor gebruikers van deze databronnen dat ze de data zo eenvoudig mogelijk in kunnen zetten voor andere toepassingen. Dit wordt zo laagdrempelig mogelijk door het beschikbaar stellen van de data in een open standaard. Open standaarden zijn door het forum standaardisatie vastgelegd in de ‘pas toe of leg uit lijst’.

Vragen of opmerkingen?
Laat het vooral weten! Mail paul@open-overheid.nl

Meer weten over Open Data? Kom dan ook naar het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg in Utrecht.

Hoe Open? Festival

Internationale kennisuitwisseling Open Data

“Als de gemeente Bandung een dataset opent heeft dat betrekking op 2,7 miljoen inwoners.”

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid werkt aan een Open Overheid in Nederland en soms krijgen we het verzoek om onze ervaringen met andere landen te delen. Van The Hague Academy for Local Governance ontvingen we de uitnodiging om met een delegatie uit Indonesië in gesprek te gaan over Open Overheid en onze laatste stand van zaken te delen.

De kennisuitwisseling was voor ons een mooi moment om te zien wat Nederland al doet op het gebied van Open Overheid en Open Data. En het was erg inspirerend om de passie en energie van onze Indonesische ‘collega’s’ te zien.

Actieplan Open Overheid

Indonesië is net als Nederland bezig met de uitvoering van het tweede Actieplan Open Overheid. Het was daarom interessant om te bespreken waarom Nederland een Open Overheid belangrijk vindt en hoe Nederland met het nationale actieplan, wetten, druk en support van het parlement, maatschappelijke organisaties en burgers, werkt aan een meer open overheid.

Open Overheid: een onderwerp met energie

De delegatie uit Indonesië bestond uit universitaire medewerkers en medewerkers van de lokale overheid van Bandung (Java, Indonesië). Ze waren allen vol energie om Open Overheid verder te brengen. Vanuit zowel de universiteit als de overheid was men nieuwsgierig naar hoe je het openen van data aanpakt. En bij gebrek aan Open Data beleid of wetten, bestaat ook voor Indonesië de noodzaak om het nut van Open Data aan te tonen.

De potentie van Open Data in Indonesië is echter veel groter. Geopende data heeft vrijwel direct betrekking op een hele grote groep mensen. Ter vergelijking: als de gemeente Amsterdam een dataset opent heeft dat betrekking op 800.000 inwoners. Als de gemeente Bandung een dataset opent heeft dat betrekking op 2,7 miljoen inwoners. De schaalgrootte is dus nogal verschillend.

Kwaliteit van data & de maatschappelijke vraag

Verder bleek dat de aansluiting van veel geografisch georiënteerde data op landelijk en lokaal niveau nog niet helemaal goed verloopt in Indonesië. Vanwege verschillende coördinatenstelsels is het moeilijk om deze data aan elkaar te koppelen. In Nederland hebben we op dat vlak al flinke slagen gemaakt, niet in de laatste plaats door de basisregistraties: datasets die overheden verplicht moeten gebruiken, bijvoorbeeld BAG en BRT.

Tot slot spraken we over het werken vanuit een maatschappelijke vraag. Kortom: werk niet vanuit data, maar vanuit maatschappelijke vraagstukken. Open Data kan een waardevolle grondstof zijn om tot oplossingen voor deze vraagstukken te komen. Deze aanpak biedt voor Indonesië ook volop kansen!

“Dit is slechts het begin!”
Laatste bijeenkomst Gemeentelijk Leernetwerk Open Data

Op 19 september was de vijfde en laatste bijeenkomst van het Gemeentelijk Leernetwerk Open Data. Vooruitlopend op het verslag van Kennisland, leek het mij leuk om alvast een sfeerimpressie van deze laatste bijeenkomst te geven.

De deelnemers presenteerden de resultaten van hun noeste arbeid van de afgelopen maanden. En ondanks het feit dat het lang niet altijd makkelijk was, hebben ze zeker vooruitgang geboekt. De gemeente Hollands Kroon heeft toegang naar Open Data op de homepage van hun website gezet. De gemeente Breda heeft een Open Data portaal gelanceerd en de gemeente Zaanstad heeft een EKP-aanpak in de steigers staan, waarbij EKP staat voor Eigenaar, Kwaliteit en Privacy: drie belangrijke elementen waar goed aan voldaan moet worden.

Weerstand
De gemeenten liepen ook tegen weerstand aan. En deze weerstand bestaat vooral uit vragen als “Waarom moet dat dan?”, “Wat moeten ze er dan mee?” en “Ik wil het wel aan een specifieke belangstellenden geven, maar niet aan iedereen!”. Er werd ook algemene desinteresse gesignaleerd: “Het zal de gemiddelde ambtenaar worst zijn.”

Lessons learned
Met elkaar definieerden de gemeenten de volgende lessons learned:

1. Praat met burgers: welke data moet beschikbaar gesteld worden?
2. Visualiseer de toegevoegde waarde om het bestuur te overtuigen.
3. Houd rekening met het krachtenveld: een opdrachtgever is essentieel.
4. Let op licenties en juridische kaders.
5. Zet (ook) kleine stapjes. Dat vormt samen bewijs en creëert draagvlak, dus gewoon doen.
6. Benut dat de interne organisatie een cruciale gebruiker is. Open het gesprek binnen je eigen organisatie.
7. Monitor hoe data gebruikt wordt.
8. Borg privacy.
9. Gebruik vragen als aanleiding.
10. Leer van elkaar.
11. Zie Open Data als dienstverlening.

Hoe nu verder?
De laatste bijeenkomst van het leernetwerk is achter de rug, maar dit geldt zeker niet voor de laatste activiteiten van de deelnemende gemeenten op het vlak van Open Data. Dit is slechts het begin en de deelnemende gemeenten hebben eerste stappen gezet. Het is goed om te zien dat er vanuit de deelnemers behoefte is om de contacten verder te onderhouden en meer vraagstukken met elkaar uit te wisselen. De lessons learned zijn ook duidelijk. Voor mij is de belangrijkste lesson learned ‘praat met burgers’. Welke vraagstukken spelen bij hen en welke daaraan gerelateerde data zou je beschikbaar kunnen stellen?



Het Gemeentelijk Leernetwerk wordt georganiseerd in samenwerking met Kennisland en in opdracht van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO). De volgende gemeenten doen mee aan het Leernetwerk: Molenwaard, Zeist, Hollands Kroon, Rotterdam, Gouda, Lansingerland, Breda, Arnhem, Dordrecht, Zaanstad, Amstelveen, Deventer, Amsterdam, Berkelland en Eindhoven.

Meer lezen over het Gemeentelijk Leernetwerk Open Data? Lees dan ook de blogs op de website van Kennisland.

 

Hacken voor verantwoording

9 september 2016, een memorabele dag. Een hackathon bij de Algemene Rekenkamer, de eerste Nederlandse Accountability Hack. Tijdens een hackathon werken teams aan vernieuwende software en wordt gezocht naar nieuwe mogelijkheden en toepassingen.

Veel data, veel teams
Aan de vooravond van Prinsjesdag gingen ontwikkelaars aan de slag met data die betrekking heeft op prestaties van de overheid en geldstromen binnen de overheid. Bij het opzetten van de hackathon werd uitgegaan van 10 teams die aan de slag zouden gaan, tijdens de dag bleken er 21 teams te zijn! Ook was er een behoorlijk aanbod aan data. Begrotingsdata van het ministerie van Financiën (nee, niet Prinsjesdag 2016), data van het ministerie van Binnenlandse Zaken, data over jeughulp en nog veel meer. Een volledig beeld van de beschikbare data vind je op de site www.accountabilityhack.nl en natuurlijk op data.overheid.nl.

Innovatieve ideeën
Natuurlijk is een hackathon erop gericht om nieuwe innovatieve toepassingen te maken, toepassingen waar we als overheid niet zo snel aan zouden denken, of omdat de toepassing helemaal valt buiten het beleidsterrein waar we verantwoordelijk voor zijn, of omdat het vanuit een geheel andere insteek bedacht wordt. Dat is erg goed gelukt, was te zien aan de pitches die ’s avonds in een volle zaal werden gegeven. Zo maakte de winnaars van het team ‘ARGU +1’ de toepassing ‘Wie is de Slimste Burger?’. Hierbij passeren in een game allerlei vragen over geldstromen bij de overheid de revue en worden burgers uitgedaagd tegen elkaar te spelen en zichzelf beter te informeren.

missing-data-man tijdens Hacken voor verantwoording

#missingdata
Het lastige van een hackathon is dat het maar net moet lukken om jouw idee uit te voeren met de data die beschikbaar is, en dat is natuurlijk net niet alles dat je zou willen hebben. Daarom vond ik het belangrijk om te luisteren naar welke data node gemist werd. Wat zou er gemaakt kunnen worden als bepaalde #missingdata er wel geweest zou zijn? Tijdens de hackathon heb ik met een groot aantal hackers gesproken en hen deze vraag gesteld. Uit deze gesprekken zijn 17 datasets naar voren gekomen. Voorbeelden hiervan zijn data van de Nationaal Coördinator Groningen die gaat over de geldstromen inzake gaswinning. Of data voor het aantonen van de relatie tussen leermiddelen en CITO-scores. Het zou natuurlijk fantastisch zijn als deze datasets er de volgende keer zouden zijn!

Benieuwd naar welke data gemist werden? Bijgaand de ruwe #missingdata (een CSV bestand).

 

Het Europees Data Portaal groeit verder
In data en in functionaliteit

Op 16 november 2015 is de beta versie van het Europees Data Portaal gelanceerd. Op dit pan-Europees portaal brengt de Europese Commissie alle Open Data gepubliceerd door de lidstaten en geospatiale portalen samen op een centrale locatie. Hierdoor hoeven gebruikers niet meer per lidstaat te zoeken naar hun data, maar kunnen ze alles snel en vertaald vinden. Drie maanden na de lancering van de beta versie is het Europees Data Portaal ‘live’ gegaan in februari 2016. Door de recente toevoeging van de Nederlandse taal is het een goede tijd om te kijken wat er allemaal is gebeurd sinds de lancering van dit Europese project.

Het Europees Data Portaal ging door met het identificeren en oogsten van nationale en geospatiale dataportalen. Dit resulteerde in een verdubbeling van het aantal datasets dat ze aanbieden, van 240.000 tot bijna 585.000. In vergelijking, het dataportaal van de Verenigde Staten biedt op het moment maar 140.000 sets aan. Deze groei wordt deels verklaard door het opnemen van meer landen, 34 op het moment, maar ook door de groei van de catalogi. In bijna alle landen hebben overheden besloten meer Open Data te publiceren, welke direct door het Europees Data Portaal wordt opgenomen.

De architectuur van het Portaal is inmiddels gepubliceerd als Open source en geeft zo informatie over onder andere het gebruik van CKAN in combinatie met DCAT-AP. Daarnaast is de verbeterde Metadata Quality Assessment beschikbaar gesteld waarmee data aanbieders makkelijk hun data op kwaliteit kunnen controleren.

Naast de absolute groei in het aanbod van data heeft het Europees Data Portaal zich verder ontwikkeld in de aangeboden functionaliteiten. Een van de belangrijkste ontwikkelingen is de versterking van het aantal talen waarin het Portaal toegankelijk is. Tijdens de introductie was het Portaal enkel in het Engels, Duits en Frans toegankelijk. Nu is het Portaal nu in 12 talen te lezen, inclusief Nederlands. Het Portaal streeft er naar om dit aantal zo spoedig mogelijk uit te breiden naar alle 24 talen van de Europese unie. Met MT@EC, de vertaalmachine van de Europese Commissie, wordt alle metadata vertaald naar één van de 12 mogelijkheden. Hiermee draagt het Portaal bij aan de vrije uitwisseling van Open Data tussen verschillende landen en talen.

Het Portaal heeft zich daarnaast verder ontwikkeld als verzamelplek voor nieuws en ontwikkelingen op het gebied van Open Data. Zo worden er regelmatig nieuwe rapporten uitgebracht, datasets uitgelicht of berichten over Europese Open Data ontwikkelingen of evenementen gepubliceerd. Om de kennis over Open Data verder te verspreiden biedt het Portaal een digitale leeromgeving aan en materiaal om trainingen over het onderwerp te geven. Daarnaast is er een uitgebreide bibliotheek waarin literatuur over het onderwerp wordt bijgehouden.

Om datahouders het belang van publiceren in te laten zien, is het Portaal altijd op zoek naar organisaties die Open Data in hun bedrijfsmodel hebben verwerkt. Deze organisaties worden uitgenodigd om hun verhaal te delen op het Portaal.

U kunt het Europees Data Portaal volgen op TwitterFacebookGoogle+ en LinkedIn.

Dit bericht kwam tot stand in samenwerking met Wander Engbers (Management Consultant bij Capgemini Consulting).

Van een hand vol naar een land vol
5 Open Data voorbeelden (deel 4)

Met enige regelmaat krijgt het Leer- en Expertisepunt de vraag: “Wat is een goed voorbeeld van Open Overheid?” Het is vrij gemakkelijk om een paar voorbeelden te noemen: er gebeurt namelijk al heel veel op het gebied van Open Overheid. Omdat we veel kunnen leren van bestaande Open Overheid initiatieven, zetten we ze in de serie ‘Van een hand vol naar een land vol’ in de spotlight. In dit vierde deel nemen we mooie voorbeelden van het gebruik van open overheidsdata onder de loep. Doe inspiratie op en misschien kom je wel op ideeën voor een eigen Open Data initiatief.

1. Op zoek naar de optimale locatie voor afspraken en bedrijven
Een handige toepassing waarmee je de optimale locatie voor je afspraak kunt bepalen is www.roudle.nl. Ideaal op het gebied van reistijd, reiskosten en CO2-uitstoot. Maar het algoritme van Roudle is breder toepasbaar en ook bruikbaar voor het berekenen van MobilityLabels voor ondernemingen. Zoals een energielabel een maatstaf is om te zien hoe zuinig of milieuvriendelijk een kantoorpand is, zo is een MobilityLabel een maatstaf voor de zuinigheid of milieuvriendelijkheid van een kantoorlocatie. Het is een methode om de bereikbaarheid te kwantificeren en objectiveren én om nieuwe kantoorlocaties te vinden waarbij medewerkers minder reistijd ondervinden en het bedrijf haar CO2-uitstoot verlaagt.

2. Aardbevingen in Groningen
Kor Dwarshuis woont in Groningen. Midden in het door gasbevingen geraakte gebied. Kor heeft op basis van Open Data van het KNMI een animatie gemaakt die de aardbevingen van 1987 tot nu weergeeft. De animatie laat duidelijk zien dat er binnen bepaalde gebieden een forse toename van het aantal aardbevingen is. Dit inzicht geeft de inwoners van de provincie Groningen een betere informatiepositie om het gesprek over de bevingen aan te gaan. Nieuwsgierig naar de animatie? Bekijk de animatie hier: www.dwarshuis.com/aardbevingen-groningen/

3. Een goede schoolkeuze
Hoe kies je de beste school voor je kind? Is de school in de buurt de beste keuze? Via www.10000scholen.nl kun je je verdiepen in het aanbod aan scholen. Hoeveel leerlingen heeft de school? Hoeveel leerlingen krijgen speciale aandacht? Naar welke scholen stromen de leerlingen door? Hoe oud zijn de leerkrachten? Kortom: allemaal vragen die bepalend kunnen zijn voor de schoolkeuze.

4. Online plattegronden
Google Maps is overladen met Open Data van de overheid. Denk bijvoorbeeld aan de basis voor de kaarten, informatie over het openbaar vervoer, hoogteverschillen in fietsroutes, verkeersinformatie en wegafsluitingen. Een zeer groot aantal Open Data bronnen wordt gebruikt voor de invulling van Google Maps.

5. Blijft het droog?
De app die ik met enige regelmaat uitermate waardeer is www.buienalarm.nl. De app doet precies wat hij belooft, namelijk: waarschuwen als er een bui aankomt. De app maakt onder andere gebruik van de Basis Registratie Topografie van het Kadaster en de radarbeelden van het KNMI.

Lees ook:
‘Van een hand vol naar een hand vol’ deel 1
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 2
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 3 (internationale voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 4 (Open Data voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 5 (Open Verantwoording voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 6

 


Een land vol voorbeelden

Oproep: zet zelf een initiatief op de Open Overheid kaart
Op onze initiatievenkaart verzamelen we Open Overheid initiatieven uit het hele land. Inmiddels staan er al meer dan 200 initiatieven op de kaart. Bekijk de kaart voor inspiratie en zet er zelf een eigen initiatief of een initiatief dat je waardeert op!

Kaart van Nederland met initiatieven rond Open Overheid