Expertisepunt Open Overheid

De gemeente Nieuwegein onderzocht met anderen de mogelijkheid voor tijdelijk ruimtegebruik. Een Open Aanpak. Hoe ging dat in z’n werk?

 

Handreiking

Op basis van drie stappen uit het ideeënboek Amsterdam van de Burgermeester Academie vertelt Anja Poot van de gemeente Nieuwegein over het project. Haar collega Renske van Rooijen en Evert Temminck van wijkoverleg de Galecop vullen aan.

“Door een transparante en goede manier van samenwerking met de gemeente kunnen wij in Nieuwegein gezamenlijk prachtige projecten realiseren, die de duurzame leefbaarheid in de wijk aanzienlijk vergroten” – Evert Temminck

Stap 1. Krachtenveldanalyse: voelen en wegwezen

Voordat je je strategie bepaalt moet je weten wat het krachtenveld is: wie heeft belang bij dit doel? Wie is vanuit zijn/haar functie getrokken bij het doel? Wie praat met wie (informeel en formeel)? Bij complexe vraagstukken verandert het krachtenveld continu. De manier om hier een actueel beeld over te vormen is: in contact blijven met betrokkenen. Wanneer je het krachtenveld voldoende denkt te begrijpen dan kun je een strategisch pad uitstippelen.

Tot begin 2013 heeft Nieuwegein het krachtenveld uitgebreid onderzocht. De gemeente heeft dit vastgelegd in de Ontwikkelstrategie Galecopperzoom. De kernopgave voor de gemeente is: hoe kunnen we de Galecopperzoom tijdelijk in gebruik geven aan ondernemers en andere partijen? De wens is om hiermee een bijdrage te genereren aan de financiële gezondheid van dit gebied, op weg naar de uiteindelijke bestemming. Recreatieve evenementen en opwekking van duurzame energie zijn enkele mogelijkheden. De gemeente Nieuwegein heeft de ontwikkelstrategie opgesteld na overleg met buurtbewoners, wijknetwerk Galecop, de Provincie Utrecht en de Kamer van Koophandel. De Nieuwegeinse ambtenaren hebben deze partijen ook later in het proces weer betrokken. Ze waren gevoelig voor veranderingen in het krachtenveld en bouwden telkens voort op de voorgaande contactmomenten.

“Stadsvarkens die als natuurlijke ploeg de Galecopperzoom opwaarderen … en recreatief betaalbaar golf voor iedereen”

Achtergrondinformatie

De Galecopperzoom is een gebied dat in afwachting is van stedelijke ontwikkeling. Want in de toekomst ondergaat de Galecopperzoom een gedaantewisseling. Provincie Utrecht en de gemeenten Utrecht, Houten en Nieuwegein stelden een visie op voor het gebied rondom de A12. Hierin staat beschreven dat de A12-zone in 2040 uitgegroeid is tot een “ontmoetingsplek, met ruimte voor evenementen, stedelijk wonen, arbeidsintensief werken, onderzoek en onderwijs”. Maar zo ver is het nog niet. Deze ontwikkeling is pas voorzien vanaf 2030. Voor de periode tot 2030 onderzoekt de gemeente Nieuwegein de mogelijkheid van tijdelijk ruimtegebruik; een pauzelandschap.

Stap 2. Onderhandelen: weten hoe het kacheltje brandt

Als je in een onderhandeling met verschillende partijen stapt, is het goed om van te voren je in te leven in de anderen. Een onderhandeling kan uitmonden in een goed resultaat voor beide partijen of in een acceptabel resultaat voor beiden. Een onderhandeling wordt afgebroken als het resultaat onacceptabel is voor een van de partijen. Begrijpen waar het omslagpunt ligt van een goed resultaat naar een acceptabel resultaat naar een onacceptabel resultaat is een goed begin. Wanneer loopt de ander weg?

Medio en eind 2014 voert de gemeente contractonderhandelingen met vijf partijen die een stuk grond in de Galecopperzoom willen gebruiken. De gemeente stuurt op een goed resultaat voor beide partijen. Zij kiest daarvoor een contractvorm waarbij de ondernemers een omzetafhankelijke huur betalen. Zo neemt ze ook een deel van het ondernemersrisico.

“De gemeente probeerde zich in de rol van ondernemers in te leven en heldere verwachtingen te wekken”

Voorafgaand aan deze formele onderhandeling zijn er veel informele vragen en verkenningen geweest waarin de gemeente zocht naar passende voorwaarden en condities. De partijen tastten daarbij de grenzen af. Ze onderhandelden over creatieve contactvormen en de inrichtingskosten van het gebied, zoals het doortrekken van de rioleringen. De gemeente probeerde zich hier steeds in de rol van ondernemers in te leven en duidelijkheid te bieden. Veel ondernemersactiviteiten gaan pas na een flink aantal jaren geld opbrengen waardoor een tijdelijke vestiging nadelig is.

Achtergrondinformatie

• Stadsvarkens die als natuurlijke ploeg de Galecopperzoom opwaarderen;
• kinderen die leren biologische groente te verbouwen in eigen tuintjes;
• zonnepanelen voor en van de wijk waartussen stadsschapen kunnen grazen en die stadskippen bescherming bieden tegen roofvogels;
• recreatief betaalbaar golfen voor iedereen en een wielerbaan;
• laagdrempelige evenementen waaronder een barbecue van stadskip, stadsvarken en stadskoe, georganiseerd door werkelozen.

Deze duurzame ideeën spraken de jury het meest tot de verbeelding. De jury bestond uit een gemeentebestuurder, een creatieve en zakelijke ondernemer en een bewoner. De gemeente startte vervolgens de onderhandeling met de partijen die deze plannen wilden gaan uitvoeren.

Stap 3. Diplomatie: juiste inhoud, toon en moment vinden

Diplomatie is het juiste zeggen met de toon op het juiste moment. Diplomatie helpt om iets voor elkaar te krijgen. Als je op iedere zin stuk loopt dan ben je snel klaar.

Ook in de komende jaren zal diplomatie nodig zijn. Na de eerste groep van vijf ondernemers is er nog ruimte beschikbaar in de Galecopperzoom, dus de gemeente zoekt naar nieuwe groepen ondernemers; voor iedere stap het juiste moment. Het Energielab Galecopperzoom heeft de creatieve processtappen ondersteund.
Dit werd in opdracht van de gemeente Nieuwegein en Kamer van Koophandel Midden-Nederland uitgevoerd door de VIPbus. Deze VIPbus is als onafhankelijke partij verantwoordelijk voor de vormgeving/uitvoering van het Energielab. Deze partij werkte met dromen (de Galecopperdroom) en werkte daarmee aan de juiste inhoudelijke ideeën. Deze werden met concrete prototypes verder doorontwikkeld. De toon van het Energielab was telkens uitnodigend en dat past uitstekend bij – zoals de deskundigen het noemen – dit experiment in uitnodigingsplanologie.

“De toon was telkens uitnodigend.”

Achtergrondinformatie

Gedurende het hele traject heeft de gemeente gewerkt met het Energielab voor het pionieren met duurzame en creatieve energie. Om de ideeën te ontwikkelen zijn de initiatiefnemers op reis gegaan met het Energielab. Dit verhaal was voor iedereen te volgen via Facebook en de website van de gemeente (Open Contact!). De doelstelling van het Energielab is om gericht op de juiste toon en het juiste moment de juiste ideeën boven tafel te krijgen om de Galecopperzoom te ontwikkelen tot een aantrekkelijk gebied waar recreatie, educatie en duurzame energieopwekking samen gaan. Een plek die bruist en waar bewoners en ondernemers samenwerken, ontdekkingen doen en (leren) ondernemen. Het Energielab Galecopperzoom wordt in opdracht van de gemeente Nieuwegein en Kamer van Koophandel Midden-Nederland uitgevoerd. De VIPbus is als onafhankelijke partij verantwoordelijk voor de vormgeving/uitvoering.

Praktische tips

 

Deelnemers van de Burgermeester Academie geven in het filmpje zeven praktische tips voor innovatie door participatie.
De zeven tips roepen volop herkenning op bij Anja Poot en Renske van Rooijen van de gemeente Nieuwegein en Evert Temminck van wijkoverleg de Galecop:

1. Een ambtenaar is ook maar een mens

Iedereen vindt het op z’n tijd lastig om ideeën los te laten, speelruimte bij het bestuur te pakken, verwachtingen expliciet te maken en mee te bewegen. Een ambtenaar is ook maar een mens. En toch lukte het in Nieuwegein!

2. Commercieel is niet vies

In Nieuwegein uitte zich dit doordat de gemeente consequent blijft zoeken naar ideeën die commercieel interessant zijn en naar verbinding met de Kamer van Koophandel.

3. Richt een initiatievenbrigade op

Het energielab fungeerde als een ideeënversneller en initiatievenbrigade.

4. Experimenteer mee!

In deze casus was de wens dat de rentelasten van het gebied gedeeltelijk of geheel gecompenseerd zouden worden door de ontwikkeling van Galecopperzoom. Gehele compensatie blijkt niet realistisch. Gedeeltelijke compensatie blijk wel mogelijk.

5. Vind een Harry

De Harry uit het filmpje heet in Nieuwegein Rex den Heijer. De betrokkenheid van Rex uitte zich onder andere in het fors verdiepen in innovatieve contracten en het bedenken van manieren om het geheel juridisch en planologisch mogelijk te maken. Dit bleek een grotere zoektocht dan verwacht.

6. Vier je succes

Dit gebeurde al vanaf het begin met een openingsborrel. De gemeente heeft vanaf het begin af aan heel veel betrokkenheid ervaren van ondernemers, instanties en in niet in de laatste plaats van medewerkers. Deze partijen leverden ideeën waar de gemeente zelf nooit was opgekomen zoals het organiseren van het Kleurenblindfestival. Bovendien bleek er veel betrokkenheid bij de publieke zaak. Zo draagt één van de ideeën bij aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente. De eerste vijf contracten zorgen zorgen bovendien voor een bijdrage aan gemeentelijke doelstellingen zoals duurzaamheid en uitbreiding van de horeca.

7. Ken je stad

Er was een ambassadeursnetwerk in de stad dat als klankbord diende. Voor binnen en buiten de stad is de tip vanuit deze casus: gebruik de netwerken van de andere partijen. Zo zijn de netwerken van de provincie en de Kamer van Koophandel van grote waarde geweest.

 

Verdieping

In deze mediatheek staan links voor als je meer wilt weten over dit onderwerp.

Startdoel 1: Breng maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld

Maatschappelijke opgaven zoals een leefbare wijk of veilig verkeer zijn van iedereen. Overheidsorganisaties hebben formele taken waarbij het gewenst is om aan te sluiten op de denk- en doekracht uit de samenleving. Daarom is het belangrijk om maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld te brengen zoals buurtbedrijven, individuele inwoners, stichtingen, belangenorganisaties en sociaal ondernemers. Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

Startdoel 2: Maak verwachtingen helder bij burgerparticipatie

Bij burgerparticipatie participeren maatschappelijke partners in de processen van de overheid. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke partners van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld: informeren, meedenken, meebeslissen, co- creëren, ontleend aan de bekende participatieladder en de vele varianten daarop. Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

 

Startdoel 3: Maak verwachtingen helder bij overheidsparticipatie

Bij overheidsparticipatie participeert de overheid is de processen van maatschappelijke initiatiefnemers. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke initiatiefnemers van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld:

  1. Welke ruimte is er om beleid of regels aan te passen?
  2. Is er een vergunning nodig en hoe lang duurt de procedure?
  3. In hoeverre kan onze organisatie helpen met kennis, expertise en advies?
  4. Zijn er subsidies of startsubsidies beschikbaar?

Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

10 Tips en Antwoord voor Overheden

In Den Haag vonden we 10 tips voor het faciliteren van maatschappelijke initiatieven. Bijvoorbeeld: koester de trekkers van initiatieven. Ze werken in hun vrije tijd aan een mooiere stad. Benader ze met een constructieve ‘ja, mits-houding’. Los hiervan is er zelfs een Antwoord voor Overheden.

Zelfsturende Zorgkracht in Limburg

Dorpen en wijken doen het zelf! Nieuwe tijdgeest. Sociaal burgerschap. Bijvoorbeeld in kleine kernen. Van verzorgingsstaat naar participatiemaatschappij. Zorgcollectieven in de kleine kernen van Limburg bijvoorbeeld, een kleurrijk verslag.

Open over bezuinigingskeuzes

In maart en april 2013 konden inwoners van Dordrecht in een vroeg stadium het stadsbestuur van Dordrecht adviseren over mogelijke bezuinigingskeuzes. Veel inwoners dienden ook eigen plannen in. Die zijn vervolgens tijdens een openbare raadsvergadering overhandigd aan het stadsbestuur. Op een factsheet van het Onderzoekcentrum Drechtsteden staan in het kort de conclusies uit het onderzoek en is een overzicht opgenomen van de ingediende eigen plannen. De resultaten zijn te downloaden.

Buurtkracht

Het mooie van een Open Aanpak is dat het ruimte geeft aan Buurtkracht. Dit dynamische e-book van Movisie geeft stap voor stap aan hoe dat in z’n werk gaat.

Buurtbesteden en Budgetmonitoring

De buurt aan zet. Bijvoorbeeld met Budgetmonitoring. Of kijk eens naar de tussentijdse balans van de pilot maatschappelijk aanbesteden in Amsterdam Oost. Nieuw: Buurtbesteden.

Actieve Openbaarheid, een Open Aanpak

Op 29 januari 2015 vond het Symposium ‘Actieve Openbaarheid, een Open Aanpak plaats. Lees dit verslag of bekijk de presentaties en zie hoe Open Aanpak zich vermengt met Open Verantwoording en Open Data.

Public Participation Playbook

In de Verenigde Staten ontstond het initiatief voor een Public Participation Playbook. Hoe kan het anders dan dat dit Playbook tot stand komt met de vrijwillige inzet van vele burgers van de VS en daarbuiten.

Als we alle stemmen horen, nemen we betere besluiten

Gezamenlijk besluiten nemen tijdens een Open Aanpak traject? De open source software van Loomio helpt daarbij. Nooit eerder van Loomio gehoord? Probeer het eens uit.

Doe-Democratie

Steeds vaker zijn burgers en sociale ondernemers zelf actief in het publieke domein. De overheid vindt dit een positieve ontwikkeling en wil graag bij deze initiatieven aansluiten, door initiatiefnemers meer positie te geven en het aansluitingsvermogen van overheden vergroten. Lees meer op de website van Doe-democratie.

Netwerkdemocratie

Netwerkdemocratie biedt een platform voor democratische innovatie. Het doel is een veerkrachtige democratie die met technologie alle leden van de samenleving betrekt en verbindt. Op netdem.nl vind je meer informatie over het rijke palet aan mogelijkheden, onder andere Open Agenda en Wij Maatschappij.

Lsa bewoners

Lsa staat voor Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners en dat is voor publieke professionals zeker interessant. Op lsabewoners.nl vind je tips en publicaties, onder meer over ‘Kan wél mensen in beweging’, ‘Wijkontwikkeling op eigen kracht’, Buurtrechten en Bewonersbedrijven. Aanrader!

Burgermeesterboeken

In de Burgermeester Academie leer je hoe je kunt innoveren binnen de overheid door participatie van bijzondere burgers en ondernemers. Via burgermeesteracademie.nl vind je boeken met praktische tips, nieuwe perspectieven op overheidsparticipatie, aantrekkelijk vormgegeven.