Expertisepunt Open Overheid

Focus nieuw actieplan: Open Democratie & Open Organisatie

Verslag actiehoudersbijeenkomst Actieplan Open Overheid

Op dinsdag 9 juni vond de virtuele actiehoudersbijeenkomst van het Actieplan Open Overheid plaats. In dit verslag tref je een samenvatting van de besproken onderwerpen. Op het programma stonden het huidige Actieplan Open Overheid, het Design Report van het Independent Reporting Mechanism (IRM) van het Open Government Partnership (OGP) en het nieuwe actieplan.

Net als bij de laatste bijeenkomst op 11 juli 2019 waren ook dit keer de leden van het stakeholderforum uitgenodigd. Daarnaast waren ook de actiehouders van het nieuwe actieplan van harte welkom.

Hulpvragen
Het huidige actieplan loopt tot 31 augustus 2020 eind 2020. Een van de actiepunten is al afgerond, namelijk Transparantie financiën decentrale politieke partijen, van actiehouder BZK. Andere actiepunten bevinden zich momenteel in de afrondende fase of worden verder ontwikkeld zodat ze na de duur van dit actieplan doorlopen.

De actiehouders kregen voorafgaand aan de bijeenkomst de vraag om na te denken over wat zij nodig hebben om hun actiepunt verder te brengen. Daar kwam onder andere het volgende uit:

  • Open Wob: de actiehouders (provincie Noord-Holland en Open State Foundation) melden dat de semantische standaard gereed is. De ambitie voor een gezamenlijk platform staat nog op het verlanglijstje. Hiervoor willen de actiehouders graag in gesprek gaan met de beheerders van PLOOI. Ook is er een klein budget nodig voor de ontwikkeling van een informatiemodel en bijbehorende API’s. Tot slot vragen zij zich af hoe ze het project kunnen voortzetten als het niet terugkomt in het nieuwe actieplan. Is aansluiting op de Wet open overheid (Woo) een logische stap?
  • Open aanbesteden: dit actiepunt bevindt zich in de afrondende fase. Er zou eind mei een internationale bijeenkomst zijn met EU-landen, maar die ging in verband met de coronacrisis niet door. Op 7 juli is er wel een internationaal webinar om digitaal kennis uit te wisselen. Actiehouder BZK onderzoekt hoe het actiepunt een doorstart kan maken in een nieuw project, namelijk het Contract Register. BZK ontving hiervoor al subsidie van de EU. Bij de zoektocht naar een doorstart zijn tips en hulp welkom. Ook zou de actiehouder graag verkennen of zijn project aansluit bij het nieuwe actieplan.
  • Open Algoritmen: actiehouders Rijkswaterstaat en VNG geven aan dat zij hopen op een vervolg op het huidige actiepunt. Tot nu toe is vooral het proces omschreven en daar willen ze graag op verder bouwen. En – in overeenstemming met het OGP – willen zij inwoners hier meer bij betrekken. Het contact tussen de actiehouders is niet altijd intensief geweest, onder andere door personele wisselingen. De actiehouders geven aan blij te zijn elkaar tijdens deze actiehoudersbijeenkomst te treffen.
  • Open by Design: de pilot met betrekking tot actieve openbaarmaking loopt voornamelijk op Rijksniveau. Er zijn op dit moment acht verschillende pilots bij vier departementen. De actiehouder wil graag weten welke gemeenten of provincies willen experimenteren met Open by Design. Gemeente Amsterdam geeft aan interesse te hebben. Ook interesse in een Open by Design pilot? Laat het weten!

Design Report OGP
Eind april publiceerde het OGP het Design Report over het Nederlandse actieplan voor een breed publiek. Dit rapport werd opgesteld door het Independent Reporting Mechanism (IRM) van het OGP. In dit rapport deelt het IRM haar bevindingen over het actieplan. Hierin staat onder andere:

  • Positieve feedback over het proces voorafgaand aan het derde Actieplan. Met name over de consultatierondes met (de)centrale overheden en maatschappelijke organisaties en de samenwerking met het multi-stakeholderforum.
  • Waardering voor de diverse set aan actiepunten met focus op lokale overheden.
  • Een positieve reactie over het opnemen van actiepunten die betrekking hebben op burgerparticipatie.

Het rapport van het IRM stond open voor consultatie. Hoe vonden de actiehouders deze tussentijdse review? Over het algemeen konden de actiehouders goed uit de voeten met de bevindingen van het IRM. Ook gaf een van de actiehouders aan een goed gesprek te hebben gehad.

Vooruitblik op het nieuwe Actieplan Open Overheid
Het nieuwe Actieplan is in de maak en Marieke Schenk van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid presenteerde tijdens de bijeenkomst de contouren van het nieuwe plan. Eind 2020 wordt het plan gepresenteerd, de deadline is 31 december.

Het centrale thema van het nieuwe actieplan is open overheidsorganisaties voor een open democratie. Hierop aansluitend is het actieplan in te delen in twee categorieën met daarin een aantal mogelijke actiepunten. Namelijk:

  • Categorie Open Democratie
    1. Wet op de politieke partijen (Wpp)
    2. Wet open overheid (Woo)
    3. Direct Duidelijk Brigade
    4. Open data, algoritmen en open source
    5. Transparantie processen-verbaal verkiezingen
  • Categorie Open Organisatie
    1. Beleidsintimiteit
    2. Tijd en ruimte
    3. Organisatiecultuur

De presentatie van het actieplan wordt als “aansprekend” ontvangen. Aandachtspunten die uit de feedback van de aanwezigen volgen zijn:

  • Het actiepunt ‘open data, algoritmen en open source’ roept de meeste vragen op. Hoe verhoudt open source zich precies tot open data en algoritmen?
  • Het onderwerp beleidsintimiteit wordt positief ontvangen als actiepunt. Maar hoe maak je dit concreet? Met webinars en workshops? Of een netwerk? Ideeën zijn welkom.
  • De Woo als onderdeel van het actieplan wordt door een van de actiehouders als een must
  • Een van de actiehouders benoemt dat er aandacht moet zijn voor het feit dat een open democratie meer is dan een open overheid. Is er ruimte voor dialoog? “Het lijkt nu wel heel erg: wij als overheid richting de samenleving.”
  • De deelnemers vinden het belangrijk om een externe consultatie te organiseren. Wat vindt de buitenwereld van dit plan? Er bestaan klankbordgroepen in Amsterdam en Utrecht die wellicht een rol kunnen spelen bij deze consultatie.
  • Tot slot wordt benadrukt dat politieke urgentie echt belangrijk is voor open overheid. Welke rol kan de minister van BZK hierbij spelen? Een ‘alliantie open overheid’ (zie verderop in dit verslag) kan helpen bij het creëren van politieke urgentie.

Verbinding
Actiehoudersbijeenkomsten zijn normaal gesproken hét moment om elkaar weer te spreken en kennis en ervaringen uit te wisselen. Het verbindende karakter is belangrijk. De oproep van Eric en Marieke is dan ook om elkaar virtueel op te blijven zoeken.

In het kader van ‘elkaar opzoeken’ werd ook het idee voor een ‘alliantie open overheid’ besproken. Een netwerk dat huidige actiehouders, toekomstige actiehouders en iedereen die een opener overheid verder wil brengen met elkaar verbindt. Hoe dit netwerk er precies uitziet moet nog worden uitgewerkt. Actiehouders en leden van het stakeholderforum worden van harte uitgenodigd om hierover mee te denken en zich aan te sluiten. Welke ideeën zijn hiervoor? En welke naam zou zo’n alliantie moeten krijgen?

Denk mee!
Ook als je niet bij de actiehoudersbijeenkomst was en op dit moment niet betrokken bent bij het Actieplan Open Overheid horen we graag meer over jouw open ideeën.

Stapsgewijs werken aan een Open Overheid bij IenW

Gastblog door Nathalie Meeuwisse, programmasecretaris bij het Programma Open Overheid bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW).Open Overheid bij IenW

Open Overheid bij IenW
“Is het mogelijk om een zakje ‘open’ buttons te ontvangen? Om namens het Programma Open Overheid binnen het ministerie IenW uit te delen bij bijeenkomsten. Zo werken we aan een stukje bewustwording en zichtbaarheid van open overheid.” Met deze vraag klopte ik aan het bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEEO). Mijn verzoek werd positief beantwoord. Of ik dan een blog wil schrijven voor open-overheid.nl, was de wedervraag. Deze blog gaat over de aanpak van het Programma Open Overheid binnen IenW.

Open overheid bij IenW
Het programma Open Overheid heeft een drieledige opdracht gekregen vanuit de IenW Bestuursraad. Dit betreft in de eerste plaats het voldoen aan wet- en regelgeving,  denk hierbij aan zowel de huidige Wob als de toekomstige Woo. Daarnaast gaat het over het verbeteren van transparantie en toegankelijkheid van informatie zowel binnen IenW als naar de buitenwereld. Kortom, het programma richt zich op meer dan alleen de Woo. De nieuwe wet geeft wel een extra stok achter de deur om de informatiehuishouding op orde te brengen.

Verschillende aspecten van de informatiehuishouding komen terug binnen het IenW Programma Open Overheid. Hierbij mag de maatschappelijke opgave, het primaire doel, van open overheid niet uit het oog worden verloren: informatie openbaar maken zodat de samenleving informatie eenvoudig kan vinden en daardoor meer vertrouwen krijgt in de overheid. En de kwaliteit van het functioneren van de overheid verbetert wanneer burgers en bedrijfsleven mee kunnen kijken met informatie.

Een team bestaande uit businessimplementatiemanagers, implementatiemedewerkers, projectleiders en een communicatieadviseur voert het programma uit. Het team wordt bijgestaan door een programmasecretaris, financieel controller en een enterprise architect en staat onder leiding van een programmamanager. Het programma richt zich op de IenW-onderdelen kerndepartement, Rijkswaterstaat (RWS), Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), Koninklijk Nederland Meteorologisch Instituut (KNMI), Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) en Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Stap voor stap
De businessimplementatiemanagers toetsen het IenW-onderdeel op het openbaar maken van informatie en plegen interventies. Dit doen zij aan de hand van een aantal stappen:

  1. Onderzoeken hoe de organisatie ervoor staat: wat gaat goed en wat gaat nog niet (helemaal) goed conform de wet- en regelgeving voor openbaar maken. Dit onderzoek bestaat uit:
    1. Duiding van de wet- en regelgeving.
    2. GAP-analyse op huidige wetgeving en op de Woo.
  2. De organisatie in staat stellen om te kunnen doen wat ze moet doen, om te voldoen aan de wetgeving.
    1. Interventies plegen en faciliteren.
  3. Vooruitkijken: wat we nog meer willen doen, gericht op de toekomst.

Er is inmiddels een goed beeld hoe IenW er voor staat in het openbaar maken van verschillende documentcategorieën. Op de openbaar te maken documentcategorie externe onderzoeksrapporten onder ARVODI, worden nu zichtbare resultaten behaald bij het kerndepartement:

  • In het inkoopplan is een aan te vinken passage opgenomen over de verplichting externe onderzoeksrapporten openbaar te maken. Hiermee geven medewerkers aan zich hiervan bewust te zijn.
  • Er is een verbeterd proces opgesteld dat is vastgelegd in een overzichtelijke infographic die te vinden is op het intranet.
  • Een hand-out ‘Schrijven voor openbaarheid’ is ontwikkeld, bedoeld om mee te versturen met de opdrachtbrief voor een extern onderzoek.
  • Er is een elektronische parafeerlijn ingericht die eindigt bij de directie communicatie. Deze directie verzorgt de verdere openbaarmaking.

Ook bij RWS wordt er gewerkt aan het juist en tijdig openbaar maken van de externe onderzoeksrapporten onder ARVODI. Hiervoor wordt er in samenwerking met een procesmodelleur een generiek publicatieproces opgesteld. Daarnaast vindt samenwerking plaats met de vakgroep Publieksrecht en de afdeling Bestuurlijk Juridische zaken en Vastgoed, om openbaar te maken documenten te ontdekken en bijbehorende processen te inventariseren.

Inmiddels ligt ook het communicatieplan klaar voor de interne campagne om bewustzijn te creëren bij medewerkers en managers rondom het werken met overheidsinformatie en om hen daarbij een handelingsperspectief te geven. Het gaat over alle handelingen met overheidsinformatie: creëren, opslaan, raadplegen, delen, archiveren en vernietigen. Als we het hebben over delen, hebben we het ook over openbaar maken. De campagne moet helpen om openbaarheid van informatie in het werkklimaat/-proces van het departement te verankeren.

Succesfactoren
Of we het nu hebben over het kerndepartement, uitvoeringsorganisatie, inspectie of onderzoeksbureau, in alle gevallen geldt dat samenwerking met de lijnorganisatie een succesfactor is in het behalen van resultaten. De businessimplementatiemanagers werken nauw samen met de IenW-onderdelen. Ze voeren gesprekken en doen onderzoek waarbij zij gebruik maken van de kennis, energie en werkwijzen binnen het organisatieonderdeel.

Zo worden er stapsgewijs verbeteringen doorgevoerd in de dagelijkse praktijk. Hierbij is soms nog enige terughoudendheid aanwezig binnen de organisatie. Toch zien we dat organisatieonderdelen nu ook zelf kleine stapjes maken in denken over openbaarmaking. Zo ontvangen we suggesties om dossiers van actuele thema’s actief openbaar te maken en om te onderzoeken of ‘open by design’ te realiseren is. Dit alles met als doel de burger te informeren én omdat we in control willen zijn. Zo wordt IenW in kleine stapjes een open overheid.

Meer weten over Open Overheid bij IenW, neem dan contact op met het programma Open Overheid.

Ook een gastblog over Open Overheid schrijven?

Dat kan! Stuur je blog in.

OGP in actie voor open aanpak COVID-19

Het Open Government Partnership (OGP) lanceerde eind april de campagne Open Response + Open Recovery. Hiermee roept OGP haar netwerk op om samen te werken in de strijd tegen COVID-19. De campagne benadrukt dat fundamentele open overheid waarden als transparantie en verantwoording belangrijk zijn bij de aanpak van COVID-19 door overheden. Ook roept zij haar netwerk op om voorbeelden van een open COVID-19 aanpak te delen.

Online forum
Als onderdeel van deze campagne was er op 5, 6 en 7 mei een online forum. Dit online forum bestond uit een serie webinars die nu terug te zien zijn en ging van start met het openingswebinar ‘How to respond to COVID-19 through open government.’

Doe mee!
Wil je meer weten over of bijdragen aan Open Response + Open Recovery? Onderstaande informatie helpt je verder:

Publieke consultatie Design Report

Het Independent Review Mechanism (IRM) heeft een conceptversie van de evaluatie, ook wel Design Report, van het Actieplan Open Overheid 2018-2020 gepubliceerd. Tot en met 7 mei staat dit concept Design Report open voor commentaar. Dit geeft onder andere actiehouders de mogelijkheid om te reageren op de bevindingen van IRM.

Actieplan Open Overheid
IRM voert de evaluatie van het Actieplan Open Overheid uit in opdracht van het Open Government Partnership (OGP). OGP ondersteunt zowel overheden als maatschappelijke organisaties bij hun inzet om Open Overheid hoog op de politieke agenda’s te zetten en veranderingen door te voeren. Daarnaast brengt OGP landen uit de hele wereld bij elkaar om samen op te trekken en van elkaars Open Overheid ervaringen te leren.

Nederland is lid van OGP en stelt – mede daarom – iedere twee jaar een Actieplan Open Overheid op. Het huidige actieplan werd in oktober 2018 gelanceerd. Momenteel werkt het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de voorbereidingen van alweer het vierde Nederlandse Actieplan Open Overheid. Naar verwachting wordt dit actieplan in december 2020 gepresenteerd.

 

Oproep: deel alle kennis en data over Covid-19

Bericht van Open State Foundation

Namens 33 maatschappelijke organisaties, politieke jongerenorganisaties en 20 volksgezondheidsexperts roept gezondheidsorganisatie Wemos het kabinet op om bij te dragen aan een wereldwijde COVID-19-pool.

De kern van de boodschap aan de Nederlandse overheid is dat kennis, data en intellectueel eigendom rondom COVID-19 vrij moet worden gedeeld. Open State Foundation is een van de ondertekenaars van de brief aan de ministers Van Rijn (Volksgezondheid), Kaag (Buitenlandse Handel) en Wiebes (Economische Zaken).

De oproep volgt op een brief die Costa Rica vorige week stuurde aan Dr. Tedros, de hoogste baas van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Het land verzoekt de WHO om een ​​wereldwijde pool te creëren voor de data, kennis en technologieën die nuttig zijn bij de preventie, detectie en behandeling van de corona-pandemie. De Nederlandse organisaties roepen de overheid op om zich achter het voorstel van Costa Rica te scharen en zich hier actief voor in te zetten.

Lees de brief aan het kabinet.

 

Gemeenten en provincies, open je data

In hoeveel Raadszalen zit tegenwoordig nog standaard een verslaggever van een lokaal medium op de perstribune? En hoeveel journalisten volgen hun provinciebestuur nog op de voet? De lokale journalistiek kampt al jaren met een tekort aan capaciteit. Tegelijkertijd zijn en worden steeds meer taken overgeheveld van het Rijk naar het lokale bestuur. Het is een gevaarlijke combinatie die een gezonde controle op de democratie in de weg staat. De oplossing: transparantie door open data.  

Door Lucas Benschop, Sebastiaan ter Burg en Wilma Haan 

Het is voor burgers en journalisten haast onmogelijk geworden om op de hoogte te blijven van de handel en wandel van het lokale bestuur, terwijl gemeenten en provincies door de decentralisaties meer op hun bord hebben liggen. De bedragen waarover wordt beslist zijn steeds groter, maar de democratische controle wordt steeds minder en moeilijker.

Gemeenten en provincies hebben zelf een belangrijke sleutel in handen om deze beweging om te draaien en hun eigen democratische controle beter te faciliteren. Iets dat fundamenteel is voor een gezonde democratie. Die sleutel heet open data.

Overheden passen meer en meer datagedreven sturing toe. Databases en spreadsheets bepalen in toenemende mate keuzes. Helaas wordt deze data nog lang niet altijd actief openbaar gemaakt. Daardoor is het moeilijk om na te gaan hoe een beslissing van de overheid tot stand is gekomen of om te controleren of de gegevens wel kloppen.

Het resultaat: Wie nu op gemeentelijk of provinciaal niveau informatie zoekt, moet dit doen op websites die allemaal anders in elkaar zitten, en de data overschrijven uit tabellen die zitten opgesloten in niet-machineleesbare pdf-bestanden.

In het Actieplan Open Overheid (vastgesteld door Binnenlandse Zaken) valt gelukkig te lezen: Provincies [gaan] hun stateninformatie beter toegankelijk maken en via een standaard beschikbaar stellen. [..] Het uiteindelijke doel is om in alle provincies en gemeenten Open besluitvorming te realiseren.”  

Helaas wordt er nog onvoldoende gebruik gemaakt van beschikbare standaarden: iedere gemeente en provincie heeft documenten op geheel eigen wijze gestructureerd. Dit bemoeilijkt het analyseren van grote hoeveelheden informatie.

Pas wanneer de Wet open overheid in werking treedt worden gemeenten en provincies gedwongen om hun informatiehuishouding op orde te brengen en meer data te ontsluiten. Het wachten op deze wet – het initiatiefvoorstel dateert uit 2012 – is echter geen reden om niets te doen.

Gemeenten en provincies moeten voor hun eigen democratische legitimiteit de noodzaak van open data gaan inzien. Dat kan bijvoorbeeld door raads- en Statenstukken openbaar en goed doorzoekbaar beschikbaar te stellen via www.openbesluitvorming.nl. Inmiddels hebben 130 (van de 355) gemeenten dat gedaan, en zijn 6 provincies aangesloten.

Aan de rest van het land: Dwing alsjeblieft af dat alle raads- en Statenstukken centraal op het landelijke platform beschikbaar komen. En ga vervolgens werken aan standaardisatie, zodat de documenten ook makkelijk vindbaar, analyseerbaar en onderling vergelijkbaar zijn.

Hiervan profiteren inwoners op verschillende manieren. Denk aan de journalist die meerdere gemeenten en provincies in de gaten moet houden. Deze kan dan op verschillende relevante thema’s en direct een alert krijgen bij ontwikkelingen.

Denk ook aan eens bewoners met interesse in de lokale en provinciale democratie. Hun betrokkenheid kan toenemen doordat open data het mogelijk maakt om apps te maken waarbij kan worden ingezoomd op persoonlijke relevantie. Tot op wijkniveau, zodat je precies weet wanneer de gemeenteraad spreekt of stemt over jouw wijk.

Denk aan Raadsleden, die momenteel door alle decentralisaties een alsmaar groeiende berg dossiers moeten volgen. Dankzij open data zullen zij veel makkelijker ontwikkelingen kunnen volgen op diverse politieke niveaus.

Of denk aan maatschappelijke organisaties die invloed willen uitoefenen op beleid. Dankzij de inzichten in ontwikkelingen op lokaal en regionaal niveau die open data bieden, komen zijn op een gelijke informatiepositie te staan met lobbykantoren en grote bedrijven.

Kortom: Overheden, ontsluit je data. Zo laat je zien dat een echte open overheid je menens is, en de democratie je lief.

Lucas Benschop is oprichter en directeur van politiek platform 1848.nl. Hij was jarenlang parlementair verslaggever voor NU.nl.

Sebastiaan ter Burg is bestuurslid van vereniging Open Nederland en één van de DataDUICers, een groep onafhankelijke lokale datajournalisten in Utrecht.

Wilma Haan is directeur van Open State Foundation, een maatschappelijke organisatie die ijvert voor een digitaal transparante overheid. Ze is voormalig journalist van onder meer NU.nl en Het Parool. 

 

Open moet het zijn! Update #5

Elke acht weken publiceren we een blog waarin je de laatste stand van zaken over alle actiepunten uit het Actieplan Open Overheid leest. De actiehouders die verantwoordelijk zijn voor de actiepunten leveren deze informatie aan. In verband met de zomerperiode liet deze update iets langer op zich wachten.

Actiepunt 1: Open Besluitvorming bij gemeenten en provincies

Actiehouder: Provincie Zuid-Holland en VNG. In samenwerking met: Open State Foundation (OSF) en overige provincies

Op dit moment zijn er geen vorderingen te melden. We plaatsen daarom nogmaals de update van juni 2019:

De nieuwe versie van de Open Besluitvorming zoekmachine en API wordt nu getest. Deze versie heeft meer functionaliteiten en is sneller. Ook de windende app ‘Voordat het nieuws was’, gaat over op deze nieuwe API, waardoor informatie sneller en accurater getoond wordt. De provincies werken met steun van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de uitbreiding van de zoekmachine met een betere PDF-viewer en verklarende woordenlijsten om de informatie beter toegankelijk te maken. Ook zullen binnenkort nieuwe gemeenten en provincies toegevoegd worden.

De door de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), Open State Foundation (OSF) en provincies opgestelde standaard/informatiemodel voor open overheidsinformatie is gereed. Momenteel wordt met leveranciers gesproken over het implementeren van deze standaard. Ter voorbereiding op het permanente beheer, zijn we in overleg met het Kennis- en Exploitatiecentrum voor Officiële Overheidspublicaties (KOOP) om besluitvorming in de toekomst in het Platform Openbare Overheidsinformatie (PLOOI) beschikbaar te stellen. Een presentatie van KOOP over PLOOI werd enthousiast ontvangen bij de deelnemende provincies.

Actiepunt 2: Transparantie financiën decentrale politieke partijen

Actiehouder: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In samenwerking met: diverse landelijke en lokale partijen

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bezig met de ontwikkeling van de module transparantie financiën decentrale politieke partijen. Deze module zal in november af zijn en dan op het Kennispunt Lokale Politieke Partijen worden geplaatst.

Actiepunt 3: Pioniersnetwerk Open Overheid voor gemeenten

Actiehouder: Gemeente Schiedam. In samenwerking met: gemeenten Utrecht en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid

Op dit moment zijn er geen vorderingen te melden. De gemeente Schiedam werkt nog aan de voorbereidingen van een bijeenkomst met het pioniersnetwerk. Meer informatie hierover volgt binnenkort.

Actiepunt 4: Open Parlement

Actiehouder: Tweede Kamer

Er wordt een analyse uitgevoerd op de nog niet geanalyseerde documenten die zijn geselecteerd als beste ‘kandidaten’ om meer digitoegankelijk te maken. Daarnaast is een proof of concept gestart om de documenten niet alleen als pdf maar ook HTML op de website te tonen.

Actiepunt 5: Open Wob

Actiehouder: Provincie Noord-Holland. In samenwerking met: Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en Open State Foundation (OSF)

De input van de landelijke consultatie voor de semantische standaard, die open stond tot en met augustus, wordt nu verwerkt. Daarna kan de semantische standaard voor wob-documenten worden vastgesteld. Meer informatie over de landelijke consultatie lees je in de update van juni 2019:

Als actiehouder is de provincie Noord-Holland samen met onze samenwerkingspartners Open State Foundation en VNG sinds januari samen met aangesloten partijen, VNG, 2 Provincies, Gemeenten en de Nationale Politie, aan het werk een semantische standaard Open Wob te ontwikkelen. Deze is gereed en wordt op dit moment aangeboden aan andere organisaties voor een landelijke consultatie. De zomermaanden worden gebruikt om de landelijk consulatie te verwerken en dan na de zomer in september gaat de werkgroep verder met samenhang Archief2020, het TMLO, houden we 2 praktijkcasussen voor een handreiking toepassing standaard Open Wob en gaan we aan de slag met het technische traject.

Actiepunt 6: Open Algoritmen

Actiehouder: Rijkswaterstaat & VNG

Op dit moment zijn er geen vorderingen te melden. We plaatsen daarom nogmaals de update van juni 2019:

Het actiepunt Open Algoritmen organiseert op 18 september een Meet-up voor overheidsdeelnemers. Het onderwerp vraagt om een gesprek ten behoeve van meer maatschappelijke inbedding. Het vertrouwd raken met de werking en het effect van het werken met algoritmen staat op de agenda. Voor vragen en aanmeldingen kunt u met de actiehouders contact opnemen. Stuur een e-mail naar gwen.wijman@rws.nl en maike.popma@vng.nl voor meer informatie.

Actiepunt 7: Project ‘Dilemmalogica’

Actiehouder: Voorlichtingsraad en Ministerie van Algemene Zaken

De vraag naar toepassing van Dilemmalogica houdt onverminderd aan. Bij departementen, diensten en inspecties, alsook bij gemeenten en enkele regionale samenwerkingsverbanden zijn zowel voorlichtingsbijeenkomsten verzorgd als adviesgesprekken gevoerd over actieve openbaarheid omtrent dilemma’s die zich voordoen bij maatschappelijke opgaven. Dilemmalogica staat voor vroegtijdige aandacht voor de communicatieve dimensie van overheidshandelen, samengebald in drie opgaven: hoe bewerkstellig je oprechte erkenning van zorgen, hoe help je bij het ordenen van verschillende zienswijzen en het vinden van common ground voor kansrijke perspectieven/acties.

Deze ervaringen en inzichten worden benut bij de verfijning van een leidraad: een hulpmiddel om in de praktijk van beleidsmakers en communicatieadviseurs te laten wortelen in standaardwerkzaamheden. Daarbij gaan ook de uitkomsten helpen van een afstudeeronderzoek van een stagiaire bestuurskunde. In het najaar zal dit moeten leiden tot een publicatie. In de verslagperiode kwamen ook de bevindingen beschikbaar van kwalitatief onderzoek naar de toepassing van Dilemmalogica bij kernboodschappen over uiteenlopende kwesties.

Meer weten? Weet dan de projectleider te vinden: Guido Rijnja (adviseur communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst): g.rijnja@minaz.nl of 0646875112.

Actiepunt 8: Pilot ‘Open by Design’

Actiehouder: Programma ‘Rijk aan informatie’. In samenwerking met: Instituut Maatschappelijke Innovatie (IMI)

Steeds meer overheidsinformatie wordt actief openbaar gemaakt. Het is daarbij verstandig om de openbaarmaking in het primair proces in te regelen (Open by Design). Op 10 juli organiseerde RDDI een bijeenkomst waarbij 40 deelnemers van departementen en uitvoeringsorganisaties van gedachten wisselden over de kansen en mogelijkheden op dit gebied. Het ministerie van OCW start een vervolgtraject met een pilot met Open by Design bij de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (openbaarmaking WABO-adviezen). Inzet daarbij is vooral het delen van kennis met relevante partijen. De pilot bij LNV met Open by Design rond de vaststelling van de huis- en hobbydierenlijst is er vooral op gericht om de afhandeling van Wob-verzoeken soepeler te laten verlopen.

Meer informatie: g.enthoven@imi.nu

Actiepunt 9: Toetreding tot het Extractive Industries Transparency Initiative (EITI)

Actiehouder: Ministerie van Buitenlandse Zaken (BuZa). In samenwerking met: Ministerie van Economische zaken en klimaat (EZK)

Op dit moment zijn er geen vorderingen te melden. We plaatsen daarom nogmaals de update van juni 2019.

Binnen het Extractive Industries Transparency Initiative (EITI) is een aantal stappen gezet om het eerste transparantierapport over de waardeketen van de Nederlandse delfstoffenindustrie, inclusief de financiële betaalstromen tussen de overheid en de delfstoffenindustrie, uiterlijk eind 2019 te presenteren. Zo zijn de ruwe cijfers met de recent geworven accountant gedeeld en is laatstgenoemde zijn onderzoek begonnen. Tevens hebben betrokken partijen een inventarisatie besproken van de punten die in het rapport beschreven moeten worden. Daarmee is het Nederlandse EITI project goed op weg met het opstellen van het rapport.

Actiepunt 10: Open Aanbesteden (pilot OCDS)

Actiehouder: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Op dit moment zijn er geen vorderingen te melden. We plaatsen daarom nogmaals de update van juni 2019.

De projectgroep heeft haar adviesrapport op 29 mei 2019 opgeleverd. In het rapport is nagegaan in hoeverre het Rijk voldoet aan de Open Contracting Data Standard (OCDS), wat daarbij de mogelijke verbeterpunten zijn en waar sprake is van een ‘best practice’.

Nu het eindrapport klaar is wordt binnen het Rijk bekeken of, en in hoeverre, het wenselijk is om aanpassingen in het Rijksbeleid door te voeren met betrekking tot Open Aanbesteden. De reactie op het adviesrapport zal naar verwachting in het najaar 2019 worden gegeven.

Actiepunt 11: Lokale Digitale Democratie

Actiehouder: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In samenwerking met: Partners ‘Democratie in Actie’ programma

Er is een start gemaakt met de technische voorbereiding van het ‘opschaalbaar’ maken van de open source tools die binnen de proeftuin worden gebruikt. Momenteel vinden er door het hele land interviews plaats ten behoeve van de evaluatie van de proeftuin. Op 9 december vindt in Utrecht een conferentie plaats over lokale digitale democratie voor iedereen die in dit thema geïnteresseerd is.

In de zomer vonden drie Summer School bijeenkomsten plaats over digitale participatietools, online toegankelijkheid van informatie en de invloed van sociale media op het democratisch proces. Ook was er aandacht voor digitale democratie op het democratiefestival in Nijmegen.

Nieuwe editie Stuiveling Open Data Award (SODA) van start

Doe mee en win €20.000,-!

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties reikt dit jaar voor de vierde keer de Stuiveling Open Data Award (SODA) uit. De award beloont de beste toepassing die gebruikmaakt van open data van de Nederlandse overheid met 20.000 euro. Dit kan bijvoorbeeld een website of app zijn. De award wordt 21 november uitgereikt in de LocHal in Tilburg tijdens het event Mindlab – Beyond Media. Doe je mee? Het inzenden van toepassingen kan tot en met 20 oktober.

Open data zijn overal
Open data zijn overal. We gebruiken ze vaak ongemerkt: bij het navigeren in het verkeer, voor buienradar of voor OV-informatie. Of als we informatie bekijken over zorg, onderwijs en overheden. De Stuiveling Open Data Award (SODA) stimuleert het innovatief gebruik van open data en maakt zichtbaar wat er mogelijk is.

Meerwaarde
Het kabinet maakt werk van open data en stelt zoveel mogelijk data vrij beschikbaar, uiteraard met inachtneming van belangrijke waarborgen als privacy. Open data komt in het huidige regeerakkoord voor het eerst voor. Wanneer open data vindbaar en bruikbaar zijn, komt dat ten goede aan innovatie en kan het bijdragen aan maatschappelijke, democratische en economische meerwaarde.

Voor wie is deze award?
De wedstrijd staat open voor iedereen die een nieuwe of bestaande toepassing heeft gemaakt waarbij open data van de Nederlandse overheid gebruikt wordt, zoals een website, app of visualisatie. Publieke en private organisaties en privé-personen kunnen deelnemen. Ook is mogelijk om anderen te nomineren.

De prijs
De winnaar van SODA2019 ontvangt de award en 20.000 euro voor de verdere investering in en ontwikkeling van de toepassing, waarbij (her)gebruik van open data voorop staat. Daarnaast waarderen eerdere winnaars de positieve publiciteit die het winnen van de award oplevert.

“Onze tool werd dankzij de award veel meer bezocht en gebruikt”
Open State Foundation won SODA2018 met de open data toepassing PoliFLW. Hoe was het om mee te doen en SODA2018 te winnen? Tom Kunzler en Wilma Haan van Open State Foundation vertellen het in deze video.

Tom Kunzler en Wilma Haan Open State Foundation

Jury
De jury van SODA2019 bestaat uit: Arno Visser (Algemene Rekenkamer, voorzitter), Marianne Linde (gemeente Tilburg), Marleen Stikker (Waag Society), Michiel Leenaars (Internet Society Nederland), Ramona de Jong (Consumentenbond, winnaar SODA2017) en Tom Kunzler (Open State Foundation, winnaar SODA2018).

Wat vooraf ging
De SODA draagt de naam van de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Zij was een warm pleitbezorger van open data. De eerste SODA werd in 2016 in haar bijzijn uitgereikt aan startup GreenHome. Hun HuisScan geeft woningeigenaren snel en eenvoudig inzicht in de beste energiebesparende maatregelen voor hun specifieke woning, op basis van open data. In 2017 won ‘Wat kost mijn zorg?’ van de Consumentenbond, een toepassing die transparantie in de zorg stimuleert. In 2018 viel de eer ten deel aan de Open State Foundation, voor hun toepassing PoliFLW, dat lokale politiek en media inzichtelijker maakt.

Foto: Sebastiaan ter Burg

Beleidsintimiteit, organisatiecultuur en vrijblijvendheid

Open Overheid dilemma’s onder de loep tijdens Actiehoudersbijeenkomst

Op 11 juli vond de tweede actiehoudersbijeenkomst van dit jaar plaats bij Bleyenberg in Den Haag. Beleidsintimiteit, organisatiecultuur, vrijblijvendheid en vertrouwen passeerden de revue als ‘Open Overheid dilemma’s’. En dat leverde een levendige discussie op.

Eric Stokkink (ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, BZK) heette de actiehouders van harte welkom. Hij was verheugd over het feit dat bijna alle actiepunten tijdens deze bijeenkomst werden vertegenwoordigd. Alleen van het Pioniersnetwerk Open Overheid ontbrak de actiehouder. Voor het eerst schoven bij de actiehoudersbijeenkomst leden van het Stakeholderforum aan. Ook was er van BZK een vertegenwoordiger van de Wet open overheid (Woo) aanwezig. Deze mix aan deelnemers was erg waardevol voor het Open Overheid netwerk en om bredere Open Overheid verbanden te leggen.

Pitches Open Overheid
Tijdens korte pitches stelden alle aanwezigen zich – voor zover nodig – kort voor en vertelden zij over hun actiepunt en Open Overheid werkzaamheden. Tijdens de pitches bleek wederom hoe breed het onderwerp Open Overheid is. Een greep uit de updates en Open Overheid acties die ter sprake kwamen:

  • Open by Design maakt zich hard voor het op orde brengen van de online informatiehuishouding van de Rijksoverheid. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat zijn inmiddels aan de slag met een Open by Design pilot.
  • Het actiepunt Open Algoritmen roept de verwachting op dat het vooral om de techniek gaat. Maar waar het actiepunt aandacht voor wil, is voor de kaders en kennis over algoritmen. “Hoe gaan we om met algoritmen binnen de samenleving?”
  • De Wet open overheid (Woo): op dit moment worden de uitvoeringstoetsen van de Woo uitgevoerd. Zodra de uitvoerbaarheid van de Woo voor alle overheden in beeld is gebracht, biedt het ministerie van BZK het kabinetsstandpunt aan de Tweede Kamer aan.
  • BZK ontwikkelt samen met ProDemos een tool voor de transparantie van de financiën van decentrale politieke partijen.
  • Deze zomer organiseren de actiehouders van Digitale Lokale Democratie summer schools over digitalisering en democratie. De eerste twee edities waren een groot succes. Bezoek de website van Democratie in Actie om meer te lezen of om je aan te melden voor de volgende summer school.
  • Het actiepunt Open Wob bevond zich tijdens de actiehoudersbijeenkomst in de consultatiefase. Iedereen is van harte uitgenodigd om te reageren op de concept-standaard van de Open Wob.
  • Ook was er aandacht voor het nodige activisme: zo zoekt een van de aanwezigen naar betere manieren om Open Data hergebruik aan te jagen en te faciliteren.

Meer lezen over de voortgang van het Actieplan Open Overheid? De actiehouders zorgen iedere 8 weken voor een update over hun actiepunten op open-overheid.nl.

Dilemma’s op de weg naar een opener overheid
Actiehoudersbijeenkomsten zijn een goed moment om voortgang te delen, maar ook om het gesprek aan te gaan en dwarsverbanden te vinden. Dit keer gingen de aanwezigen in gesprek over dilemma’s die zij tegenkomen in de dagelijkse ‘Open Overheid praktijk’. Zo bleek beleidsintimiteit een groot dilemma voor medewerkers van overheidsorganisaties. Maar wat is dat eigenlijk, beleidsintimiteit? Medewerkers hebben, vooral in de beginfase van beleidsvorming, de behoefte om hun ideeën en (voorlopige) meningen over beleid in een veilige, vertrouwde omgeving te kunnen delen. Sommige medewerkers hebben er daarom moeite mee dat ze zich hierin geremd voelen als communicatie ook via e-mail of WhatsApp opvraagbaar is. “Ambtenaren moeten inhoudelijk kunnen sparren en spuien zonder daarop afgerekend te worden”, aldus een van de aanwezigen.

Een ander dilemma is de organisatiecultuur. In sommige overheidsorganisaties kan de cultuur minder goed passen of zelfs haaks staan op ambities om te innoveren. “We zijn soms nog teveel met ingehouden adem met innovatie bezig.” Er is dan een bepaalde geremdheid die niet bevorderlijk is voor innovatie en een opener overheid.

Het lijkt Eric zinvol om tijdens een volgende bijeenkomst dieper in te gaan op de besproken – en vaak door meerderen gedeeld ervaren – dilemma’s. Vooral om van elkaar en de dilemma’s te leren: “waar hebben we last van en wat kunnen we daaraan veranderen?”

Verbinding en opmaat nieuw actieplan
Naast een waardevolle discussie, zijn tijdens de actiehoudersbijeenkomst ook concrete volgende stappen vastgelegd. “Ik heb drie nieuwe afspraken in mijn agenda die mij hopelijk verder helpen met mijn actiepunt”, aldus de actiehouder van het actiepunt Open Parlement. De netwerkfunctie van de actiehoudersbijeenkomst bleek dus wederom de moeite waard.

Verder is voorzichtig vooruitgekeken naar het vierde Actieplan Open Overheid. Eric wil samen met actiehouders nadenken over hoe de lessen uit het huidige actieplan een passende plek kunnen krijgen in het nieuwe actieplan. Zijn uitnodiging om hierover mee te denken valt in goede aarde bij de aanwezigen. De uitnodiging hiervoor volgt binnenkort.

Tot slot: kom naar het democratiefestival!
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) nodigen iedereen van harte uit voor het Democratiefestival. Dit festival, met onder andere debatten, een breed sprekersaanbod, dialoog, livemuziek, theater, games en een zwevende kiezers zweefmolen, vindt plaats op vrijdag 30 en zaterdag 31 augustus op stadseiland Veur-Lent, bij Nijmegen. Iedereen is van harte welkom en het festival is gratis, meld je wel even aan.

Het democratiefestival is een goed voorbeeld van Open Overheid. Het is een plek voor een goed gesprek over maatschappelijke thema’s zoals werk, wonen, zorg, onderwijs, duurzaamheid en onze manier van samenleven. Je maakt er kennis met politici van links tot rechts en oefent er democratische vaardigheden, zoals speechen en debatteren. Natuurlijk heeft BZK alvast drie programmatips voor Open Overheid liefhebbers: het theaterstuk door de Kafkabrigade, de experts heldere overheidstaal en de nationale ombudsman Reinier van Zutphen.

Het democratiefestival: meer informatie over de line-up en aanmelden

Democratiefestival 2019Foto’s actiehoudersbijeenkomst: Bart Versteeg.

Participeren in Utrecht: in de zaal en bij de paal

Dit interview verscheen 11 juli op lokale-democratie.nl

Om zoveel mogelijk inwoners te betrekken bij de omgevingsvisies en andere gemeentelijke projecten in Utrecht, voert de gemeente bijzondere stadsgesprekken. Opvallend onderdeel hierbij is de ‘reizende luisterpaal’. Lars Schotel, senior strategisch adviseur bij de gemeente Utrecht vertelt het verhaal achter de paal.

Een praatpaal om participatie te bevorderen, vertel.
“Ho, ho, ik wil eerst een hardnekkig misverstand de wereld uit helpen. Het is geen praatpaal, maar een luisterpaal. Dat is een wezenlijk verschil.  Het gaat erom dat wij als gemeente luisteren naar wat er op straat door inwoners wordt gezegd. De luisterpaal is een ontwerp van product designers Paul Hohner en Lucie van Dorst van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU), die hiervoor oude ANWB-praatpalen hebben gebruikt. Begin vorig jaar hebben we de paal ingezet bij het maken van een omgevingsvisie voor de wijk Lunetten. In de Omgevingswet is participatie aan het begin van het traject een belangrijk onderdeel.”

Hoe werkt de luisterpaal? 
“We hebben de luisterpaal sinds vorig jaar bij verschillende stadsgesprekken over verschillende thema’s gebruikt, op meerdere plekken in de stad: Lunetten, Tuindorp, Lombok en Overvecht. We begonnen in Lunetten, waar de paal  in juni drie weken bij het winkelcentrum heeft gestaan. Ontwerper Paul was zeven dagen per week tien uur per dag bereikbaar voor inwoners die op de knop drukten. Ze konden met hem in gesprek over hoe zij hun wijk in de toekomst willen inrichten.”

Wat is de reden achter de luisterpaal?
“Met de luisterpaal wilden we andere mensen betrekken dan degenen die normaliter op een inspraakavond in een zaal komen. Het college wil van participatie maatwerk maken. We streven ernaar inclusiever te zijn en op zoveel mogelijk manieren zoveel mogelijk verschillende mensen te bereiken. Als overheid heb je de verplichting om mensen het gevoel te geven dat ze erbij horen. Voor ieder vraagstuk geldt: Het antwoord dat je krijgt is afhankelijk van de mensen die je spreekt, dus moet je die groep zo divers mogelijk laten zijn.”

Wat vonden mensen van de paal? 
“Na wat wennen bleken Lunettenaren het heel leuk te vinden om op de knop te drukken. Dat dezen ze ongeveer 750 keer! Zodra iemand op de knop drukte, vroeg Paul ze: Wat zouden jullie met jullie wijk willen in de toekomst? De mensen waren ook blij met ‘hun’ paal. Toen ‘ie weer weg moest, leverde dat protest op van de bewoners: ‘Blijf van onze paal af!’. Er zijn mensen die meerdere keren terugkwamen bij de paal om in gesprek te gaan.”

Wat is het opmerkelijkste dat er in de luisterpaal is gezegd? 
“Toen de paal in Overvecht stond was het thema voor het stadsgesprek daar veiligheid. Er kwam een meneer bij de paal die met Paul in gesprek ging over dit thema. Op een gegeven moment zei hij: ‘Ik moet nu echt gaan, want ik krijg een signaal van mijn enkelband’. Inclusiever kun je het niet krijgen!”

Zijn jullie tevreden met de uitkomsten van dit experiment? 
“We zijn heel blij met de stadsgesprekken op straat die via de luisterpaal zijn gevoerd. Paul gaf zelf de mooiste omschrijving van het initiatief: ‘In de zaal krijg je de mensen die actief zijn, bij de paal trek je mensen die nieuwsgierig zijn’. Dat is lang niet altijd dezelfde groep. Toch verschilden de meningen van de mensen in de zaal meestal niet wezenlijk van de mensen bij de paal. Het leverde veel waardevolle informatie van de bewoners in de wijken op over wat hun ideeën zijn voor de toekomst van hun wijk.”

Hoe gaat het nu verder met de luisterpaal? 
“Inmiddels is de kunstenaar een eigen bedrijfje rondom de luisterpaal gestart. Er zijn nu zes verschillende palen. Ook zijn er al andere gemeenten die er gebruik van maken. Op 29 augustus geven Paul en ik tijdens de Summer School Democratie een workshop over hoe je een stadsgesprek op straat kunt organiseren, inclusief een simulatie van de luisterpaal. Vooral voor grotere gemeenten steden is dit echt een aantrekkelijke manier om inwoners te betrekken. En, stiekeme wens van me, om ambtenaren meer met hen in contact te brengen. Ik zou het mooi vinden als het zover komt dat niet Paul naar de inwoner aan de paal luistert, maar een ambtenaar of wethouder.”

Foto: RTV Utrecht