Expertisepunt Open Overheid

Uitkomsten consultatie Actieplan Open Overheid

De maand september stond in het teken van de online consultatie voor het nieuwe Actieplan Open Overheid. De hele maand stond een formulier open om jouw ideeën voor het nieuwe plan te delen. Ook hielden we vanaf augustus tot en met november verschillende online meedenksessies over de verschillende thema’s van het actieplan. Daarnaast liepen de gesprekken met eerdere actiehouders en andere geïnteresseerden die vorig jaar van start gingen natuurlijk gewoon door. Behoorlijk druk dus én volledig online. Waar we normaal het land in zouden trekken, sessies zouden organiseren en op evenementen aanwezig zouden zijn, verliep alles vanwege COVID-19 nu via de digitale weg. Dat was soms zoeken en wennen, het was regelmatig ook handig. Afstand speelt geen rol meer en heel veel mensen maakten tijd vrij om online hun bijdrage te leveren. De online consultatie werd door 48 mensen ingevuld, aan de meedenksessies deed in totaal meer dan het dubbele aantal daarvan mee. We zijn erg blij met al deze inbreng, waarvan je hieronder een samenvatting vindt.

Thema’s actieplan Open Overheid
We vroegen jullie in welke thema’s jullie het meest geïnteresseerd zijn. Open Technologie staat daarbij op de eerste plek. Over dit onderwerp organiseerden we daarom ook twee meedenksessies. Daarbij valt op dat vooral open source in de belangstelling staat. Over het onderwerp Open Informatie, dat op de tweede plaats staat, voerden we vooral veel gerichte een-op-een-gesprekken om ervoor te zorgen dat dit thema in het nieuwe actieplan goed vertegenwoordigd is. Zo zijn er actiepunten rond actieve openbaarmaking en een vervolg op Open Wob in de maak. Ook Open Communicatie vinden jullie een belangrijk thema, hoewel in de meedenksessie hierover aan bod kwam dat vaak onterecht de aanname gedaan wordt dat deze basis wel op orde is. Alle onderstaande thema’s krijgen een plek in het actieplan.

Grafiek themas

Naast de thema’s die het meest relevant gevonden worden, zijn onderstaande onderwerpen één keer genoemd. Open Wetsontwerp en Open Rechtspraak liggen in elkaars verlengde en sluiten aan bij het door het Open Government Partnership aangereikte thema Open Justice. Daarom wordt verkend of en hoe dit thema kan worden opgenomen in het actieplan. Omdat de andere thema’s slechts één keer genoemd zijn, krijgen ze geen specifieke plek in het actieplan. Tegelijkertijd zien we dat de genoemde onderwerpen vaak veel raakvlakken hebben met de thema’s die het meest genoemd zijn en soms zelfs overlappen met de thema’s die worden opgenomen in het actieplan.

Open besluitvorming overheidsorganen
Open Collectieve Upskilling van Nederlandse workforce
Open data Estonia
Open Innovatie
Open Loket
Open Projecten (next level participatieprojecten, intern en extern)
Open Standaarden
Open verantwoordelijkheid, wie is voor welke beslissing aanspreekbaar
Open Wetsontwerp
Open Rechtspraak

 

Alliantie Open Overheid
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ontstond het voornemen om dit najaar met partners een Alliantie Open Overheid te starten: een netwerk voor het delen van kennis, ervaring en dilemma’s op het vlak van open overheid. De online consultatie is daarom ook benut om te kijken of er interesse is voor zo’n alliantie, en onder welke voorwaarden.

Het grootste deel van degenen die reageerden op de online consultatie zou zich aansluiten bij de Alliantie Open Overheid.

Waarom wel of niet?
Redenen om wel of niet aan te sluiten bij de alliantie zijn erg divers. De reacties zijn overwegend positief, meerwaarde wordt vooral gezien in kennisdeling en het kunnen geven en nemen als het gaat om ervaring en expertise. Zo verwoordt iemand het als volgt: “Door in contact te komen met diverse disciplines die allemaal met hetzelfde doel bezig zijn komen we verder; het verruimd mijn visie.” Een andere enthousiaste geïnteresseerde laat weten: “Het lijkt me verschrikkelijk leuk om hier aan deel te nemen omdat ik geloof dat openheid zal zorgen voor efficiëntie, vertrouwen en betrokkenheid van de burger.” Toch is niet iedereen enthousiast: iemand noemt het ‘de zoveelste club’ en ziet geen meerwaarde. Een ander geeft aan dat de alliantie alleen meerwaarde heeft als we tot daden komen en niet alleen maar praten.

“Door in contact te komen met diverse disciplines die allemaal met hetzelfde doel bezig zijn komen we verder; het verruimd mijn visie.”


Wanneer heeft dit netwerk meerwaarde voor jou?

Op de vraag wanneer de alliantie echt meerwaarde heeft, wordt verschillend geantwoord. Zo geeft iemand aan: “Als het concrete afspraken en producten oplevert. Dat hoeft niet met zijn allen te zijn, organisaties moeten er uit kunnen halen wat ze willen en niet overal verplicht in moeten stappen. Maar organisaties moeten tegelijkertijd ook iets te bieden hebben, dus niet dat alles vanuit een en dezelfde partij wordt aangeleverd.” Uit alle antwoorden komen een aantal rode draden naar voren:

  • Het netwerk maken we samen.
  • Goed luisteren naar elkaar en zorgen dat er sprake is van tweerichtingsverkeer is belangrijk.
  • Het is een kans voor verschillende groepen, zoals beleidsmakers en uitvoerders, om van elkaar te leren en te begrijpen waar ze tegenaan lopen.
  • Er is behoefte gezamenlijk aan concrete opgaven te werken: niet alleen praten, ook doen.
  • Zoek met elkaar een goede balans tussen flexibiliteit en betrokkenheid: het moet niet dwingend of verplichtend zijn, maar ook niet te verblijvend.
  • Niet alles hoeft in groot verband te worden opgepakt. De alliantie is juist een plek waar ook kleinere, slagvaardige samenwerkingsverbanden kunnen ontstaan.

Voldoende aanleiding om, met deze inbreng in het achterhoofd, de Alliantie Open Overheid vorm te gaan geven.

Meedenksessies
De afgelopen maanden hielden we diverse meedenksessies rond de verschillende thema’s binnen het actieplan. Hieronder vind je de links naar verslagen van deze sessies:

Tijdens de sessies is volop input geleverd, zijn kritische vragen gesteld en ideeën geopperd. Deze zijn door de actiehouders meegenomen in het aanscherpen en verder brengen van hun actiepunten. Ook zien we nu al kruisbestuiving tussen de verschillende actiepunten ontstaan, zo heeft de actiehouder van Open Inkoop aangegeven dat hij een mogelijke samenwerking wil verkennen met de Direct Duidelijk Brigade (thema Open Communicatie).

Hoe verder
Op dit moment werken we samen met de actiehouders hard aan de inhoud van het nieuwe actieplan. De thema’s, beoogde plannen en alle suggesties die daarvoor zijn aangedragen krijgen steeds meer vorm in concrete acties. Ook aan de vormgeving van het actieplan besteden we de komende tijd aandacht, zodat de inhoud ondersteund wordt door mooie beelden.

Meld je aan voor de online sneak preview
Op 1 december aanstaande presenteren de actiehouders tijdens een ‘sneak preview‘ de actiepunten van het nieuwe actieplan. Wil jij deze online sessie graag bijwonen? Meld je dan vooral aan!

Verslag Meedenksessie Open Inkoop

14 oktober 2020

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid organiseert verschillende thematische meedenksessies om ideeën op te halen voor het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Op 14 oktober vond de meedenksessie over het thema Open Inkoop plaats. Samen met betrokkenen actiehouders gingen we hierover het gesprek aan met een divers gezelschap. Hieronder tref je een verslag van deze online sessie.

Introductie Actieplan Open Overheid
Marieke Schenk (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) start de bijeenkomst met een toelichting op het Actieplan Open Overheid. De insteek van het nieuwe actieplan is: een open overheid voor een open democratie. Ook licht zij toe dat het actieplan onderdeel is van het Nederlandse lidmaatschap aan het Open Government Partnership (OGP).

Lees meer over het Actieplan Open Overheid

Vandaag hebben we het over Open Inkoop, en specifieker het project Contract Register. Het doel is om zoveel mogelijk input en ideeën op te halen voor dit actiepunt.

Open Inkoop, het project contract register
Het project Contract Register betreft onderzoek hoe, en onder welke technische voorwaarden, een platform voor alle openbare Inkoopdata Rijk kan worden gerealiseerd, het Contract Register. Een platform waar vervolgens over deze informatie actief de dialoog met burgers, belangenorganisaties en bedrijven kan worden georganiseerd en gevoerd, bijvoorbeeld over de openbaar gemaakte categorieplannen. Deze plannen bevatten per inkoopcategorie van het Rijk (bijvoorbeeld catering, dienstkleding, mobiele telefoons, vervoer etc.) de wijze waarop Rijksaanbestedingen in de markt zullen worden gezet. Input en ideeën die gebruikt kunnen worden bij het opgang brengen van de dialoog rondom het onderwerp open inkoop en het openbaar maken van contractinformatie zijn welkom. Het doel is om bedrijven, burgers en belangenorganisaties bij de plannen te betrekken. Zo ontstaat (meer) transparantie en democratische besluitvorming.

Aan alle deelnemers wordt gevraagd om een korte reactie te geven op de toelichting.

Een samenvatting van de reacties:

  • Maak duidelijk wie de eigenaar is van de data die uit een contract voortvloeit. Dit is nu vaak niet goed vastgelegd. Stel ook eisen aan het toegankelijk maken van contracten. Hoe worden contracten vormgegeven?
  • Er zit nog een kloof tussen de gemaakte contractafspraken en het toepassen van nieuwe technologieën. Bij de start van een project weet je soms niet wat je uiteindelijk met elkaar afspreekt en oplevert. Zorg voor transparantie en duiding gedurende het proces.
  • Er is behoefte aan achtergrondinformatie en de scope van dit project. Hebben we het hier over het ontwikkelen van een nieuw systeem? En hoe verhoudt een openbaar contractregister zich tot het huidige Tenderned waar ook chatmogelijkheden zijn?
    • Het betreft hier alle Rijksinkoop, met een focus op de grote ICT leveranciers en categoriemanagement.
    • De scope is het hel inkoopproces van het Rijk: onderzoek, categorieplan, Rijksaanbestedingskalender, Rijksaanbestedingen, Rijkscontracten en Rijksuitgaven
  • Wat verandert er concreet voor ambtenaren die producten en diensten willen inkopen of een uitvraag doen richting de markt?
  • Is er ook draagvlag bij andere decentrale overheden om op deze plannen aan te sluiten en contractinformatie via het nieuwe platform te ontsluiten? (Deze verkenning vindt plaats via stakeholder gesprekken)
  • De actiehouder licht naar aanleiding van de vragen toe: Wat willen we anders gaan doen? Het doel is om actief met onze stakeholders de dialoog aan te gaan over de openbare inkoopinformatie voor het inkoopproces van het Rijk . Is deze informatie relevant, ontbreekt er informatie? De dialoog rondom het openbaar maken van gegevens is nu niet georganiseerd. Stap 2: Bij de categorieplannen willen we de dialoog bevorderen door bij burgers, bedrijven en belangenorganisaties na te gaan welke informatie zij willen zien en hoe zij daarover met het Rijk van gedachten willen wisselen. Categorieplannen zijn moeilijk leesbaar (juridisch taalgebruik) en bevatten vaak meer dan 100 pagina’s met tekst. We zoeken naar een manier om de communicatie hierom te organiseren.
  • Het project ‘open inkoop’ bestaat uit 3 fases met een tijdbestek van 1,5 jaar. De eerste fase is een brede consultatie (start 2021) waarbij stevig wordt ingezet op het ophalen van behoeften bij belangrijke stakeholders. Denk aan: type data, functionaliteiten, privacy, transparantie. Fase 2: technische ontwerp, hoe gaat het contractregister er concreet uitzien. Fase 3: gebruikers motiveren en hergebruik stimuleren.
  • Vervolgens worden meer reacties gegeven:
  • Projectleiders binnen de overheid zijn gebaat bij informatie over nieuwe en bestaande aanbestedingen. Welke aanbestedingen komen eraan, wat gebeurt er als een aanbesteding afloopt, welke mogelijkheden biedt dit. Informatie is nu vaak lastig of niet te vinden.
  • In de Rijksaanbestedingskalender, die openbaar is en elk kwartaal wordt ververst, bevat de planning voor alle Rijksaanbestedingen. Per categorie, bijvoorbeeld Inhuur ICT, kun je in deze kalender  zien welke aanbestedingen eraan zitten te komen.
  • Wat is de maatschappelijke impact van inkoop? Hoe laat je in een contractregister zien dat de maatschappelijke impact (bijvoorbeeld minder uitstoot van CO2) is gerealiseerd. Hoe maak je de koppeling tussen product/dienst inkoop versus het opgeleverde resultaat?
  • Het mooiste zou zijn als je een keten van informatie kunt oprichten van strategie, contracten en monitoring (het opgeleverde resultaat). Bij de start worden criteria opgesteld en de aanbestedende partij krijgt een verplichting om tussentijds en na afloop te rapporteren. Het zou mooi zijn als dit soort informatie ook via het register wordt ontsloten. Zowel het Rijk als de belanghebbende hebben baat bij deze informatie.
  • Meerdere mensen hebben interesse in het monitoringsaspect. In de praktijk zie je nu dat er vaak net iets anders wordt opgeleverd dan vooraf afgesproken. Monitoring helpt ons om ons aan de afspraken te houden.
  • Met het openbaar maken van informatie ben je er nog niet. Het actief opzoeken van de dialoog vraagt om menskracht en een tijdsinvestering.

Aan de deelnemers wordt vervolgens de specifieke vraag gesteld Hoe kunnen we met de juiste stakeholders in contact komen en de dialoog op de juiste manier voeren? Wat zijn jullie ideeën daarover?

  • Maak vooraf duidelijk wat er met mijn mening en input gebeurt. Doe aan verwachtigingsmanagement. Hoe ga je om met individuele meningen? Organiseer het gesprek en organiseer op structurele basis dialoogsessies waar de juiste mensen (inkopers, beleidsmedewerkers, juristen) aan tafel zitten.
  • Een open consultatie is een mooi streven maar hoe open mag het gesprek zijn, gezien de aanbestedingsregels? Tot waar kun je informatie delen en wat kan er niet? Maak dit vooraf duidelijk.
  • Maak communicatie (dialoog) een onderdeel van het werkproces. Zorg ervoor dat alle contractmanagers, in dezelfde fase in gesprek gaan met hun stakeholders. Creëer een basisniveau. Het nieuwe register kan gezien worden als een extra instrument waarmee je de dialoog kunt organiseren.
  • Maak informatie beter vindbaar. Informatie staat nu vaak versnipperd en op verschillende plekken.
  • Formuleer een concrete vraag en maak vooraf duidelijk wat je met de informatie gaat doen. Doe een uitvraag en stel gezamenlijk een lijst samen met stakeholders die je wilt bevragen. Gebruik ook de bestaande communicatiekanalen om mensen mee te laten denken.
  • Ook wordt gevraagd of er al een lijst is met stakeholders die betrokken kunnen worden. Aangegeven wordt dat deze lijst er nog niet is, maar dat wel het plan is om op korte termijn zo’n lijst te maken.
  • Vraag helder uit welke informatie belangenorganisaties willen ontvangen.
  • Organiseer een stakeholderforum die regelmatig bij elkaar komt.
  • Organiseer een vragenuurtje of laat mensen via tools op een laagdrempelige manier (online) vragen stellen.
  • Middelen: online community, Github, chats, Slack
  • Meer suggesties zijn te vinden op het Miro bord: https://miro.com/welcomeonboard/McF8b2UVL53raAeGqFYItW6tM4bfCc2sRlpIVx3ByVBw4LmD56sCM6yvTasfA7XC

Vervolgstappen

Voor het project Contract Register

  • Het ministerie van BZK en Open State Foundation hebben in december een vervolgafspraak staan. In december wordt een plan van aanpak geschreven waarin duidelijk wordt gemaakt hoe en welke stakeholders worden bevraagd. Er wordt vervolgens een inventarisatie gemaakt van hun behoeften.
  • Er is 1,5 jaar om de plannen te realiseren.
  • Er wordt nagedacht over hoe de categorieplannen leesbaarder gemaakt kunnen worden. BZK gaat een samenwerking verkennen met de Direct Duidelijk Brigade.

Afsluiting
Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en de betrokken (mede-)actiehouders werken de komende tijd verder aan de acties voor het actieplan. Volg de voortgang van Open Organisatie en het actieplan via de Open Overheid nieuwsbrief en de website open-overheid.nl. In november volgt hier een update over.

Verslag Meedenksessie Open Justice

5 oktober 2020

Deelnemers: Raad voor de Rechtspraak, Nationale Ombudsman, Pathfinders for Peaceful, Just and Inclusive Societies, Open State Foundation), (Leer- en Expertisepunt Open Overheid, moderatie & verslag)

Aanleiding

Open Justice is een onderwerp dat al weer enige tijd geleden onder de aandacht is gebracht door het Open Government Partnership (OGP). Vorig jaar is hierover een memo opgesteld en een overleg gehouden. Op 5 oktober bespraken we met elkaar mogelijke vervolgstappen. Marieke Schenk, projectleider van het vierde nationale Actieplan Open Overheid, heet de aanwezigen welkom.

Actieplan Open Overheid

Marieke geeft een toelichting op het Actieplan Open Overheid:

  • Nederland is  lid van het Open Government Partnership (OGP). Het lidmaatschap vereist een nationaal actieplan. 31 december 2020 moet het vierde actieplan open overheid (2020-2022) klaar zijn.
  • Het actieplan bevat altijd actiepunten van diverse betrokkenen (overheden, maatschappelijke organisaties, vaak in combinatie met elkaar) en komt in co-creatie tot stand.
  • Elk actiepunt vraagt om een actiehouder die zich aan het actiepunt verbindt, en (samen met partners) werkt aan de uitvoering van het actiepunt.
  • De komende weken, houden we veel online consultatiesessies rond verschillende thema’s. Ook hebben al diverse sessies en gesprekken plaatsgevonden.
  • Er zijn momenteel 7 thema’s die we onderscheiden:
    1. Open Democratie (transparantie Wet op de politieke partijen (Wpp) en transparantie verkiezingsproces)
    2. Open Informatie (Wet open overheid (Woo), actieve openbaarmaking)
    3. Open Communicatie (Direct Duidelijk Brigade)
    4. Open Technologie (algoritmen, open source, open data)
    5. Open Organisatie (beleidsintimiteit, capaciteit, organisatiecultuur)
    6. Open Inkoop (contract register)
    7. Nader te bepalen, ruimte voor inbreng van netwerkpartners
  • Open Justice zou thema 7 kunnen worden, of wellicht ondergebracht kunnen worden onder Open Democratie.

Terugblik

We kijken met elkaar terug op wat eerder besproken is over Open Justice en vatten kort samen wat in de memo staat:

  • OGP onderscheidt op het gebied van Open Justice 3 thema’s:
    1. Open Justice > vooral data (bv welke rechtszaken, hoeveel).
    2. Access to Justice > procedures toegankelijker, actoren samen laten werken voor beter toegang tot recht.
    3. Justice for Open Government > instituties versterken die belangrijk zijn om rechten te beschermen wanneer deze onder druk staan.
  • Individuele cases geven inzicht in waar het binnen een systeem mis gaat, waar men tussen wal en schip raakt. De stap van individuele klachten en cases naar structurele verbeteringen. Nu wordt vaak reactief gewerkt. De koppeling van incidenteel naar structureel heeft veel potentie.
  • Dit bracht de initiatiefnemers van de memo op de Wet open overheid (Woo) en dat klachten openbaar moeten worden gemaakt.
  • Wanneer klachten en gegevens over klachten openbaar worden gemaakt, uiteraard met inachtneming van de privacywetgeving, dan kunnen hier analyses op worden toegepast die inzicht geven in waar de schoen wringt en waar er structurele verbeteringen mogelijk zijn.
  • Er ligt een kans om dit gezamenlijk te doen, met een eenduidige manier van openbaar maken.
  • Klachten moeten bij de Woo actief openbaar gemaakt worden. Dat betekent een kans om met een aantal koplopers andere organisaties te kunnen helpen bij het ‘hoe’.

Open Justice & mogelijke acties binnen het actieplan  

Gedurende de sessie tekenen zich twee sporen af:

    1. Klachten en hoe deze te publiceren
    2. Het publiceren van uitspraken/andere informatie vanuit de rechtspraak

Er is interesse om deze mogelijkheden verder met elkaar te verkennen, daarvoor plannen we een vervolg.

Verslag Meedenksessie Open Technologie deel I & II

27 augustus 2020 & 27 oktober 2020

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid organiseert verschillende thematische meedenksessies om ideeën op te halen voor het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Op 27 oktober vond de meedenksessie over het thema Open Technologie plaats. Samen met betrokkenen van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) gingen we hierover het gesprek aan met een divers gezelschap. Hieronder tref je een verslag van deze online sessie.

Vervolg op eerdere sessie
Tijdens de eerste consultatiesessie over Open Technologie in augustus lag de nadruk vooral op open source en open overheid. Tijdens deze sessie deelden de deelnemers hun ideeën en vragen op een Miro-bord. Tijdens deze sessie vielen een aantal punten op:

  • Er was vrij weinig aandacht voor (open) data, algoritmen, etc. Kunnen we deze onderwerpen een plek geven in het actieplan?
  • De term Open Technologie werd ter discussie gesteld, omdat de technologie niet voorop zou moeten worden gesteld, maar de maatschappelijke opgaven, of innovatie. Als alternatief werd bijvoorbeeld genoemd Open Innovatie en Open Maatschappelijke Innovatie.
  • Er is duidelijk behoefte aan community vorming en benutten van bestaande communities voor het delen van kennis en ervaring en het afstemmen van activiteiten.

Introductie Actieplan Open Overheid
Marieke Schenk (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) start de bijeenkomst met een toelichting op het Actieplan Open Overheid. De insteek van het nieuwe actieplan is: een open overheid voor een open democratie.

Lees meer over het Actieplan Open Overheid

Actiepunten Open Technologie
De volgende onderwerpen zijn genoemd als mogelijke onderwerpen voor het nieuwe Actieplan Open Overheid.

(Open) Data:

  • Open data Communities
  • Doorontwikkeling data.overheid.nl

Open source:

  • Project open source van BZK, community vorming, toolbox open source

Algoritmen:

  • Algoritme Impact Assessment (ook gericht op mensenrechten)
  • Inkoop voorwaarden algoritmen

Open source
Koos Steenbergen (beleidsteam open source, BZK) licht het open source project van BZK toe. Er is een beleidslijn: open, tenzij (zie Kamerbrief). BZK heeft een actieplan gemaakt om open source binnen de overheid aan te moedigen en onderzoekt het onderwerp dit jaar verder. Dit houdt onder andere het volgende in:

  • BZK ontwikkelt een open source toolbox. Dit wordt een open toolbox met tools (handvatten) om te gebruiken en aan te vullen.
  • Het opbouwen van een developer community. BZK voert een start-up in residence challenge uit voor overheid.nl. Het doel? Verder bouwen voor developers die meer willen met overheidssoftware. Nieuwe opties op het platform worden een discussiemogelijkheid en de mogelijkheid om live te experimenteren.

Reacties op het onderwerp open source:

  • Een aantal aanwezigen bij de meedenksessie wil weten of BZK ook iets met open hardware doet. Het antwoord daarop is nee, op dit moment niet. Het onderwerp is zeker interessant en raakvlakken worden ook gezien.
  • ‘Open Source code KopieID vrijgeven’ wordt gezien als mogelijke open source actie.
  • In welke mate is bij de aanbeveling ‘open source eerst’ rekening gehouden met een mogelijke toename aan kosten? Reactie BZK: Dit wordt uitgewerkt in de maatschappelijke kosten-bastenanalyse.

Algoritmen
Een van de aanwezigen (van de gemeente Amsterdam) weet meer te vertellen over het Algoritmeregister van Amsterdam:

Amsterdam heeft samen met Helsinki een register gemaakt. Daar staan nu drie algoritmen in geregistreerd. Het doel hiervan is om zo transparant mogelijk te zijn: “We werken samen om deze instrumenten verder te ontwikkelen. Dit register is een belangrijke eerste stap naar transparantie en openheid.”

In het register staat informatie over de techniek en de gebruikte data. Ook is er een mogelijkheid om feedback achter te laten. De komende periode wil de gemeente Amsterdam zoveel mogelijk algoritmen en informatie toevoegen. Ook werkt de gemeente aan:

  • Inkoopvoorwaarden van algoritmen;
  • Governance;
  • Een impact assessment;
  • Prototype toolbox.

Deelnemers van de sessie vinden deze informatie heel interessant en nuttig. Ook blijkt: community vorming rondom de ontwikkeling van dit soort onderwerpen is heel belangrijk. Verbinding en kennisuitwisseling helpen goed om verder te komen met bijvoorbeeld open source of algoritmen. Community vorming vindt plaats tijdens bijvoorbeeld meet ups en sessies als deze.

Tip
Algoritmewijzer: openheid over gebruik algoritmes.

Maatschappelijke doelen
Een van de aanwezigen zou graag zien dat we een top 3 maken van maatschappelijke doelen waar we met Open Technologie aan bij willen dragen. Hij doet het volgende voorstel:

  • Veiligheid (ondermijning)
  • Zorg (actueel i.v.m. corona)
  • Burgerparticipatie: dialoog met burger aangaan via burgerparticipatieplatform

Bovenstaande drie componenten zijn belangrijk voor een goed functionerende maatschappij.
Hoe kunnen we technologie gebruiken om polarisatie tegen te gaan en verbinding te zoeken?

Wat betreft het laatste punt is het goed om te weten dat Lokale Digitale Democratie (zo goed als zeker) onderdeel wordt van het nieuwe actieplan.

Bevindingen en suggesties van deelnemers

  • Bij burgerparticipatie wordt het open ontwerpproces gemist.
  • Bij open source is beheer/onderhoud een aandachtspunt. Niemand wil het beheer/onderhoud voor zijn rekening nemen van projecten die in samenwerking tot stand zijn gekomen, lijkt het soms.
  • Er zou een overzichtspagina moeten komen met beschikbare open source. Maak goed zichtbaar wat beschikbaar en bruikbaar is op het gebied van open source. Alleen zo kunnen overheden elkaar ook helpen. Misschien ook een verwijsindex op developer.overheid.nl. Reactie BZK: dat overzicht is toegezegd door de Staatssecretaris, in de Kamerbrief.
  • Triple helix en liefst quadruple helix: wetenschap en maatschappij betrekken bij innovatie.
  • Duidelijke afspraken met overheid en technici om slimme innovatie op gang te brengen.
  • We hebben niet alleen programmeurs nodig om bij te dragen aan open source/ Open Technologie.
  • Ook oog voor de praktische kant van bewustwording en cultuur. Dit is niet alleen een onderwerp voor mensen die in techniek zitten.
  • Behoefte aan community vorming.
  • Idee voor een overkoepelende naam voor dit actiepunt: Open Innovatie.
  • Wat je zelf ontwikkelt zou open moeten zijn.

Afsluiting
Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en de betrokken (mede-)actiehouders werken te komende tijd verder aan de acties voor het actieplan. Volg de voorgang van Open Technologie en het actieplan via de Open Overheid nieuwsbrief en de website open-overheid.nl. In november volgt hier een update over. Daarnaast kun je je ook aanmelden voor de open source nieuwsbrief en de open source pleio.

Tot slot:

Verslag Meedenksessie Open Organisatie

19 oktober 2020

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid organiseert verschillende thematische meedenksessies om ideeën op te halen voor het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Op 19 oktober vond de meedenksessie over het thema Open Organisatie plaats. Samen met betrokkenen actiehouders gingen we hierover het gesprek aan met een divers gezelschap. Hieronder tref je een verslag van deze online sessie.

Introductie Actieplan Open Overheid
Marieke Schenk (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) start de bijeenkomst met een toelichting op het Actieplan Open Overheid. De insteek van het nieuwe actieplan is: een open overheid voor een open democratie. Ook licht zij toe dat het actieplan onderdeel is van het Nederlandse lidmaatschap aan het Open Government Partnership (OGP).

Lees meer over het Actieplan Open Overheid

Tijdens de sessie maken we gebruik van het online Miroboard om ideeën te delen.

Over Open Organisatie
Spanning tussen het belang van openheid enerzijds en beperkte capaciteit en het belang van vertrouwelijkheid anderzijds vraagt aandacht en een goede balans. Mogelijke acties die hierbij kunnen ondersteunen zijn het aanbieden van workshops en webinars. De Alliantie Open Overheid kan dienen als leernetwerk om ervaringen en aanpakken uit te wisselen.

Presentatie door Guido Enthoven | Beleidsintimiteit
Guido Enthoven werkt vanuit Rijksprogramma voor Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI) aan verschillende pilots over actieve openbaarheid. Hij vindt het fenomeen persoonlijke beleidsopvattingen erg interessant. Dit is een van de uitzonderingsgronden van de Wob. Artikel 11.1 bepaalt dat er geen informatie wordt verstrekt als het gaat om opvattingen en aanbevelingen van een of meerdere personen. Het is een veel gebruikte uitzonderingsgrond. Maar: wanneer is er sprake van intern beraad? En wordt deze uitzonderingsgrond niet te vaak en te gemakkelijk gebruikt?

Aandachtspunten presentatie Guido Enthoven:

  • Wet Open Overheid: in de nieuwe wet wordt de uitzonderingsgrond ingeperkt.
  • Spanningsveld:
    • De bescherming is er niet voor niks: ambtenaren moeten vrijelijk kunnen brainstormen en overleggen. Een zekere mate van intimiteit komt besluitvorming ten goede.
    • Tegelijkertijd zorgt dit voor problemen: meer dan de helft van de zwartgelakte pagina’s is op basis van deze uitzonderingsgrond uit de Wob.

Ervaringen en suggesties deelnemers meedenksessie:

  • Het uitgangspunt is openbaarheid. We stellen onszelf vaak de vraag: willen we dit naar buiten brengen of niet. “We weten dat de weigeringsgrond van toepassing is, dus we mogen lakken. Maar willen we dat?”
  • RDDI: Belangrijk is de ambitie. Waar sta je op gebied van openbaarheid?
    • Ondersteunende actielijn die overheden helpt bij actieve openbaarheid.
    • Zoekt graag aansluiting bij actiepunt met o.a.:
      • Agendering en ambitievorming;
      • Openbaarheid op de agenda bij bestuurder;
      • Samenwerking met iBestuur.
    • Hoe vrij voelt een ambtenaar zich om de dialoog aan te gaan? Want dat is ook nodig!
    • Denk aan openbaarheid vooraf. Wob is vooral openbaarheid achteraf.

Presentatie door Guido Rijnja | Dilemmalogica

Guido Rijnja (ministerie van Algemene Zaken) ziet openbaarheid als ambachtelijke opgave.

Hij citeert een uitspraak uit een eerdere bijeenkomst: “De meeste Wob-verzoeken zijn uitgestelde transparantie.” Hoe kunnen we nou actief openbaar zijn? Hij ziet dilemmalogica als onderdeel van de oplossing.

In zijn presentatie hierover komen de volgende punten aan bod:

  • Op alles wat we bij de overheid doen zit ‘druk’.
  • Aandacht voor welke zorgen ertoe doen.
  • Hoe kun je zienswijzen ordenen en een perspectief bieden? De mate waarin jij (als bestuurder/ambtenaar) laat zien dat je ziet wat er speelt is belangrijk. Inwoners hebben behoefte aan eerlijkheid en rechtvaardigheid.
  • Hoe gaan we om met spannende onderwerpen? Je wilt graag eerst over iets kunnen nadenken, maar bij de overheid ligt alles altijd al op straat.
  • Directies communicaties hebben hier last van en worden soms ‘afdeling beleidsreparatie’.
  • Hoe gaan we minder krampachtig om met spanning?

Idee van Guido Rijnja voor actiepunt:

Het is belangrijk om het gesprek over vakmanschap een boost te geven. Bijvoorbeeld met een professionele leidraad, ‘blauwe boek van bewindslieden’, introductietrainingen voor nieuwe medewerkers, etc.

Drie hulpvragen van Guido Rijnja & reacties aanwezigen:

  • Waar herkennen we de spanning?
  • Wat bepaalt het repertoire?
    • Het durven hebben van een open houding
    • Ambtelijke gereedschapskist:
      • Hoe praat je erover met anderen? Ontspannen omgang bepaalt of je van een open organisatie kunt spreken.
    • Als er een verplichting/kwaliteitsrichtlijn is, dan pas gaan mensen tot actie over. Niet alleen hoe communiceer je, maar: is het verplichtend?
    • Verplichting niet als enige instrument. Denk aan de ambitie. Misschien kunnen die twee worden gecombineerd? Suggestie: Instituut voor Faalkunde. Initiatieven laten zien die niet werken, zo wordt je uitgedaagd om deze initiatieven te delen en wordt fouten maken een minder groot taboe.
  • Wie/wat zijn onmisbaar bij het vinden van de balans?

Suggesties voor invulling Open Organisatie:

  • Het zou goed zijn om met bestuurders en directeuren van gedachten te wisselen, in workshopachtige vorm. “Welk dossier in jouw afdeling zou zich lenen voor meer openheid en actieve openbaarheid?”
  • Voortbouwen op waar de energie zit in plaats van verplichten.
  • Woo: “Pas actieve openbaarheid toe.” Scherper wettelijk regelen wat wel en niet kan.
  • Combinatie verplichting en ambitievorming.
  • Fuck up nights van het Instituut voor Faalkunde – de ultieme manier om verhalen over falen te vieren: fouten maken mag!
  • Wat kun je met kaders en regelgeving doen? Wat kun je doen om het makkelijker te maken?
  • De wortel, de stok en de preek. Hoe ga je de dialoog aan op de juiste manier, zonder opgeheven vinger? Hoe maak je openheid aantrekkelijk(er)? Welke meer dwingende maatregelen zijn mogelijk?

Afsluiting
Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en de betrokken (mede-)actiehouders werken de komende tijd verder aan de acties voor het actieplan. Volg de voortgang van Open Organisatie en het actieplan via de Open Overheid nieuwsbrief en de website open-overheid.nl. In november volgt hier een update over.

Wil je meer lezen over dilemmalogica? Lees de blog van Guido Rijnja.

 

 

Verslag Meedenksessie Open Communicatie

29 oktober 2020

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid organiseert verschillende thematische meedenksessies om ideeën op te halen voor het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Op 29 oktober vond de meedenksessie over het thema Open Communicatie plaats. Samen met de betrokken actiehouder van de Direct Duidelijk Brigade gingen we hier in een klein gezelschap het gesprek over aan. Hieronder tref je het verslag van deze online sessie.

Introductie Actieplan Open Overheid
Marieke Schenk (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) start de bijeenkomst met een toelichting op het Actieplan Open Overheid. De insteek van het nieuwe actieplan is: een open overheid voor een open democratie. Ook licht zij toe dat het actieplan onderdeel is van het Nederlandse lidmaatschap aan het Open Government Partnership.

Lees meer over het Actieplan Open Overheid

Open Communicatie: Direct Duidelijk

Direct Duidelijk is een campagne van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Deze campagne sluit mooi aan bij het thema Open Communicatie. Kay van Bemelen (BZK) vertelt wat Direct Duidelijk precies is.

De Direct Duidelijk campagne draagt bij aan het inclusie vraagstuk: hoe zorgen we dat alle Nederlanders mee kunnen doen? De overheid is daarvoor verantwoordelijk. Met Direct Duidelijk dragen we er – met begrijpelijke taal – aan bij dat de overheid dichterbij de burger komt. Gemeenten en overheidsorganisaties kunnen terecht bij Direct Duidelijk voor tips. In 2019 is er een Brigade opgericht om praktische handvatten te delen.

Waarom meedoen aan het actieplan?

We willen laten zien wat we doen. Het is belangrijk dat BZK hier aandacht aan besteedt. Let op: we zijn geen meldpunt voor onduidelijke taal. Heel vaak wordt helder taalgebruik vanzelfsprekend gevonden, maar deze basis is regelmatig niet op orde. Daarom is het belangrijk om dit ook mee te nemen als een van de aspecten van een open overheid.

Wat doet Direct Duidelijk precies?

  • Bewustwording van ambtenaren;
  • Ondersteuning;
  • Meten of er wat gebeurt om probleem aan te pakken. We meten hoeveel organisaties de Direct Duidelijk deal tekenen, hoe mensen tekst lezen en of er minder klachten binnenkomen (bijv. reacties social media).
  • Volgt: lancering hulplijn Direct Duidelijk Brigade (2 november)

Doorontwikkeling Direct Duidelijk
Direct Duidelijk is een lopende campagne. Hoe kan deze campagne doorontwikkelen en bijdragen aan betere overheidscommunicatie & dienstverlening?

Direct Duidelijk richt zich op begrijpelijkheid. Hoe zit het met onderstaande thema’s?

  • Eerlijkheid
  • Veiligheid
  • Toegankelijkheid
  • Bruikbaarheid

Voorstel: een overkoepelend plan voor overheidscommunicatie en dienstverlening voor al deze thema’s: “Ik ben benieuwd naar een Direct Duidelijk club voor alle overheidsdienstverlening.”

Reacties aanwezigen

  • Opvallend dat het bij andere meedenksessies drukker was. Heldere communicatie is voor alle thema’s belangrijk. Dit onderwerp zou onderdeel moeten zijn van alle acties.
  • Hoe bereik je inhoudelijke professionals, zoals bijvoorbeeld juristen? Tijdens de webinars van Direct Duidelijk zijn vooral communicatieprofessionals aanwezig.
  • De focus ligt nu op taalniveau. Misschien ook meer focus nodig op gedrag?
  • Mens Centraal, Gebruiker Centraal, verschillende programma’s met dezelfde focus: open communicatie en open dienstverlening.
  • Hoe zit het met de samenhang tussen de open thema’s in het actieplan?
    • Wellicht kan de open infographic een update krijgen. Begrijpelijk communiceren (de basis) komt hier niet in terug.
  • Waarom geen open communicatie in organisaties?
    • Geen bestuurlijke prioriteit.
    • Juridische risico’s.
    • De aanname dat het al goed geregeld is.
    • Geen tijd/zin.
  • Het begint met motivatie en de drijfveren die erachter zitten.

Organisatiescan
Naast de verschillende thema’s wordt voor het nieuwe actieplan gedacht aan een overkoepelende actie: een organisatiescan. Met die scan kun je kijken hoe jouw organisatie scoort op verschillende vlakken van openheid, waaronder Open Communicatie.

Afsluiting
Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en de betrokken (mede-)actiehouders werken de komende tijd verder aan de acties voor het actieplan. Volg de voortgang van Open Communicatie en het actieplan via de Open Overheid nieuwsbrief en de website open-overheid.nl. In november volgt hier een update over.

Kijk de Online Talkshow Participatie terug

Afgelopen donderdag vond de Online Talkshow participatie plaats. Een talkshow waarin een ambtenaar, oud-bestuurder, wetenschapper en jongere met elkaar in gesprek gingen om participatie naar the next level te tillen.

Korte samenvatting

Een boeiend gesprek met als trending topic de kloof tussen de belevingswereld van mensen en de systeemwereld van de overheid. De gasten aan tafel spraken over manieren om de kwaliteit van het gesprek tussen inwoners en gemeenten te versterken, over de spanning tussen de representatieve en participatieve democratie en over hoe je voorbij de usual suspects komt. Welke rol spelen bestuurders bij mislukte participatie en wat hebben lef en zelfrespect van ambtenaren hiermee te maken? Wat kunnen jongeren veranderen aan het systeem? Kunnen zij voor een revolutie zorgen?

Het resultaat

De gasten vulden elkaar aan én waren kritisch naar elkaar. Resultaat: we ontdekten uitdagingen van participatie waar we liever niet over praten. Eén conclusie staat als een paal boven water: als we participatie naar een next level willen tillen, moeten we de manier waarop we met de samenleving samenwerken fundamenteel veranderen! In deze talkshow ontwikkelden we taal die pioniers op de werkvloer kunnen gebruiken om dit onderwerp bespreekbaar te maken.

Terugkijken

Kon je er helaas toch niet bij zijn? Of wil je de Online Talkshow op je gemak nog eens terugkijken? Dat kan! Natuurlijk mag je de link ook doorsturen naar anderen voor wie deze Talkshow interessant kan zijn.

Bekijk hier de gehele talkshow.

Of kijk per deel:

Stelling 1: Participatie zorgt voor draagvlak voor beleid

Stelling 2: Mislukte participatie ligt vaak aan de leiderschapsstijl van bestuurders

Stelling 3: Jongeren nemen de politiek niet serieus

Stelling 4: We moeten zoveel mogelijk met mensen in gesprek over beleid

To be continued…

Actiepunt Pioniersnetwerk Open Overheid
De gemeente Schiedam organiseerde deze talkshow in het kader van haar actiepunt Pioniersnetwerk Open Overheid. Hiermee maakt de gemeente Schiedam deel uit van het Actieplan Open Overheid 2018-2020 van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met het Actieplan Open Overheid zet Nederland zich in voor een opener overheid. Lees meer over het Actieplan Open Overheid.

Hoe ga je open?

Gastblog door Maike Klip, eerder verschenen op haar eigen website.  

Twee weken geleden schreef ik over de schoonheid van de achterkant van de overheid. De overheid moet open werken, dat maakt alles zoveel beter. Dat willen is één ding, maar hoe begin je? Na die blog kreeg ik een berichtje van drie dames van de Gemeente Amsterdam die met een project open wilden werken, maar niet wisten hoe ze concreet konden beginnen. Samen bedachten we een aantal stappen die je kunt nemen om ‘open te gaan’. In dit blog zet ik ze op een rij.

Stap 1: Voor wie ga je open?

Open ben je niet in je eentje. Dat doe je juist zodat de ander je kan zien en bij je kan komen. Zodat anderen je begrijpen en met je samen kunnen werken. De eerste stap die je moet nemen is bedenken wie die ander is. Met wie wil je samenwerken? Dat kan je doelgroep zijn, maar ook medewerkers van andere organisaties of kritische burgers en ondernemers.

Bijvoorbeeld, bij CoronaMelder werkten we open op verschillende manieren.

  • Alle code, designs en onderzoeken stonden op Github en werden besproken in een openbare Slackgroep. Hier zaten vooral kritische programmeurs en ontwerpers. Sommigen kregen zelfs toegang tot onze Figma zodat ze zelf aan de slag konden gaan in onze ontwerpbestanden om hun ideeën bij te dragen.
  • In de openbare Slackgroep zaten ook belangenorganisaties (bijvoorbeeld op het gebied van privacy) en journalisten. Zij volgden het project kritisch (terecht!).
  • Burgers die de app potentieel zouden gebruiken nodigden we uit om vanuit huis of in het onderzoekslab in Amsterdam de app uit te proberen. We lieten hen de app in een vroeg stadium zien en elke wijziging testten we opnieuw tot het goed was. We nodigden allerlei burgers uit, 60+’ers, mensen die Arabisch spreken, mensen die taalarm zijn, jongeren, mensen met een visuele beperking, en meer.
  • We betrokken wekelijks medewerkers van de GGD. Door met hen mee te lopen in hun werk maar ook door de verslagen van deze bezoeken met hen te delen. Ook op bestuurlijk niveau werd regelmatig advies gevraagd en geluisterd naar de GGD.
  • Daarnaast werkten we samen met een begeleidingscommissie van gedragswetenschappersdie ook toegang hadden tot dezelfde informatie als wij.

“Open werken is een gesprek en dat gesprek voer je niet met jezelf.”

Iemand test CoronaMelder in het Arabisch

Stap 2: Waar ga je open?

Voor wie je open gaat, bepaalt ook waar je dat doet. Welk platform kies je en voor wie moet welke informatie toegankelijk zijn? Bestuurders, programmeurs en gebruikers van je product vragen allemaal een andere taal en plek. Ik denk dat je een plek nodig hebt voor je informatie/ documentatie en een plek voor het gesprek hierover. Die plekken moeten toegankelijk zijn voor je doelgroepen, maar mogen best onhandig zijn voor wie je doelgroep niet is. Wil je bijvoorbeeld samenwerken met mensen die niet zo handig zijn met techniek, dan is een appgroep een beter idee dan Slack.

“Kies de plek die past bij je doelgroep.”

 

Bij CoronaMelder plaatsten we alle documentatie op Github, daar konden anderen ook wijzigingen voorstellen. We gebruikten Slack om het gesprek hierover te voeren. Dit had een kleine drempel. Je moest je aanmelden voor zowel Slack als Github. Hiervoor had je motivatie nodig maar ook een beetje inhoudelijke kennis. Later maakten communityleden een website om het meepraten over de app toegankelijker te maken. Deze drempel was ook fijn omdat een inhoudelijke discussie op Twitter soms niet te voeren was door de felheid en valse informatie.

“Je hebt een veilige plek nodig om te experimenteren en een open gesprek te voeren.”

 

Toen ik de afgelopen twee jaar aan De Begripvolle Ambtenaar werkte, deed ik dat ook open. Ik gebruikte dit blog om de voortgang te delen. Ik gebruikte sociale media (Twitter en Linkedin) om een gesprek te organiseren. Dit omdat de algoritmes van sociale media maakten dat het bereik groter werd dan mijn eigen netwerk maar ook omdat ik het belangrijk vond dat het thema van mijn onderzoek open en eerlijk besproken wordt (en niet in een semi-verborgen groep).

Stap 3: Geef context

Je kunt pas meepraten, als je weet waar het over gaat. Doe niet een code dump op Github, maar geef context bij het doel wat je wilt bereiken. Bij CoronaMelder delen we daarom ook al het onderzoek open, zowel gebruikersonderzoek als inzichten over het werk van de GGD. Die context hebt je nodig om ontwerpkeuzes te begrijpen en te kunnen bevragen.

Bij blogs die ik hier schrijf, deel ik in de inleiding ook altijd context. Bij het schrijven bedenk ik me altijd ‘Stel nu dat je voor het eerst op mijn blog bent: wat moet je dan weten om deze blog te begrijpen?’

“Deel je voorkennis en context zodat je op gelijke voet staat.”

Je werk wordt er altijd beter van als je het samen doet 🙂

Stap 4: Maak je documentatie op orde

Lijkt op stap 3, maar is toch anders. Maak van je kladblok heldere samenvattingen die je open kunt delen. Niet iedereen volgt automatisch je hersenspinsels of kent alle afkortingen van je organisatie. Open werken betekent dat je goed uitlegt wat je doet, wat je leerde en hoe je verder gaat.

“Deel elke stap en maak de stap niet te groot.”

 

  • Een kleine stap is makkelijker te overzien en sneller gedaan.
  • Kleine stappen zetten de ander niet buitenspel. Je kunt alleen meepraten als je toegang tot info hebt en er nog geen beslissing is genomen.
  • Het eindverslag schrijft zichzelf want elke stap is al goed gedocumenteerd.

Als je De Begripvolle Ambtenaar vanaf het begin volgde op dit blog, zal mijn eindpublicatie niet volledig nieuw zijn. Veel fragmenten uit mijn essays zijn eerder als blog hier verschenen. Soms kregen blogs later een nieuwe lading wanneer ik nieuwe inzichten op deed. Soms stuurden anderen na een blog een boekentip of een praattip waarmee ik een nieuw puzzelstukje vond.

Stap 5: Organiseer het gesprek

Niemand bedenkt op dinsdagmiddag ‘goh, eens kijken of de gemeente nog iets heeft gedeeld waar ik in mee kan denken’. Een gesprek ontstaan niet vanzelf.

“Nodig mensen actief uit om mee te doen.”

 

Dat deden we bij CoronaMelder bijvoorbeeld door deze post die ik op Linkedin deelde. Ik vroeg ontwerpers zich aan te melden voor onze community. De post werd veel gedeeld en meer dan 42.000 mensen hebben hem gezien. Er kwamen zo’n 300 ontwerpers de Slack in. Nog steeds melden zich nieuwe mensen, of worden mensen juist minder actief. Dat is okè!

Om dit in goede banen te leiden, is een community manager handig. Bij CoronaMelder is dit Edo Plantinga. Onvermoeibaar betrekt hij iedereen. Stelt hij vragen en gooit hij gesprekken open. Zit hij teamleden achter de broek dat er ‘2 dagen geleden al een vraag gesteld is waar niemand nog op heeft gereageerd, wie wil dat even doen?!’

“Geef iemand de rol van community manager in je open project.”

Edo organiseerde regelmatig openbare videocalls waar iedereen aan mee kon doen. Elke vrijdag hadden we een inloopspreekuurtje of een teamlid deed een AMA, een Ask Me Anything. Informeel bespraken we allerlei zaken over de app met communityleden.

“Organiseer laagdrempelige contactmomenten”

 

Behind the CoronaMelder app: Open source, experts & de overheid

Edo hoeft het niet alleen te doen. Open werken betekent ook dat teamleden zelf de gesprekken voeren en de discussie aangaan. Het is juist goed als je direct met het teamlid kunt sparren als communitymember. Hèt teamlid dat zelf aan de knoppen zit waar jij juist een goede inhoudelijke vraag over hebt. Niet alles hoeft langs communitymanagers of woordvoerders te gaan, het is veel beter voor het resultaat als het rechtstreeks gaat.

“Betrek het hele team erbij.”

 

Dit is spannend want in de ambtenarij zijn we gewend om anoniem te kunnen werken. Maak je een account op Github aan onder je eigen naam? Maar dan kunnen ook alle beslissingen teruggeleid worden tot jou persoonlijk. Als ambtenaar val je onder de ministeriële verantwoordelijkheid. Dat betekent dat ambtenaren niet zelf verantwoordelijkheid hoeven af te leggen over wat ze doen, dat doet de minister.

Deze zomer adviseerde de Raad van State om deze ministeriële verantwoordelijkheid aan te passen. ‘Uitleggen wat de overheid doet en waarom is belangrijker dan ooit. Er is een transparant en correct samenspel nodig tussen Kamer, Kabinet en Ambtenaren‘ en burger, voeg ik daar zelf even aan toe *angelface*. Dit onderwerp heb ik al uitgebreid uit de doeken gedaan op debegripvolleambtenaar.nl, maar ik stip het hier toch even extra aan omdat dit een van de redenen is waarom ambtenaren weinig naar buiten treden en daardoor moeilijk open kunnen samenwerken. Dat kan anders!

“Wees jezelf en ga het gesprek aan.”

Stap 6: Betrek de woordvoerder

Niet alleen de woordvoerder, ook de manager, de directeur, de minister of de burgemeester. Open werken zorgt voor een andere dynamiek. Vraag je af wie verantwoordelijk en aanspreekbaar is in je organisatie, dat ben jij niet alleen. Een open gesprek voer je samen, ook binnen je organisatie. Zorg ervoor dat iedereen die een rol speelt ook weet dat je open wilt werken en hoe je dat gaat doen. En werk samen om dit goed te doen.

Ik noemde al eerder: er zitten ook belangengroepen en journalisten in de zaal. Als het open is, kunnen zij ook meelezen en meevragen. Dat betekent dat het gesprek alle kanten uitgaat, in plaats van netjes via de minister die verantwoordelijk is om de Kamer eerst te informeren. Soms staan er details op Github, en dus binnen no time in de krant, die bijvoorbeeld niet in de Kamer zijn besproken. Is dat erg?

“Betrek de mensen in je organisatie die verantwoordelijk en aanspreekbaar zijn op wat je doet.”

 

En ja, niet altijd zal alles open kunnen zijn. In juni schreef de GGD een brief naar het ministerie van VWS over de app met allerlei zorgen. Die brief kwam later pas openbaar toen de NOS een wob-verzoek deed en erover publiceerde. Had deze brief eerder openbaar kunnen zijn? Misschien wel, misschien niet. Open werken betekent niet dat elke communicatie, elke overweging openbaar hoeft te zijn. Waar de grens ligt moeten we continu ontdekken, afspreken en weer aanpassen.

“Bespreek de grens van openheid met elkaar.”

 

Open werken maakt van het klassieke trapje ‘organisatie – minister – kamer/ journalist – burger’ een twee-richtingsgesprek. In de community worden zaken besproken die leiden tot nieuwe inzichten en dus nieuwe ontwerpkeuzes. Dat gaat geleidelijk in elkaar over. Bij CoronaMelder zorgden we ervoor dat de Kamer regelmatig geïnformeerd werd over het open proces en de stand van zaken. Op debegripvolleambtenaar.nl schreef ik al eerder over deze omgekeerde dynamiek als de oplossing om onbegripvolle patronen in de overheid te doorbreken.

Stap 7: Maak plezier

Het is heel leuk om open te werken. Je leert allerlei nieuwe mensen kennen en maakt iets veel beters dan wanneer je dat alleen met je eigen clubje had gedaan. Je ziet hoe je product in actie gebruikt wordt en je hebt zeker geen saaie kantoorbaan meer.

Sta open voor het gesprek. Dat is spannend want je stelt je kwetsbaar op. Je krijgt feedback, dat is leuk èn moeilijk. Meestal heb je echt wat aan de feedback, soms is het ongefundeerd (stap 3 en 4 maken de kans hierop veel kleiner). Soms is het ook gewoon moeilijk te verteren. Heb je zo je best gedaan, zet je het ’s avonds laat online en wordt je wakker met op sociale media ‘een dikke onvoldoende’ en zie je jouw werk met rode strepen. Ook dat hoort erbij. Neem het niet persoonlijk, en…

“Ga ’s ochtends niet voordat je koffie hebt gehad op Twitter.”

Ask Me Anything… hartje als toestemming dat je op de foto wil

Tot zover mijn tips hoe je kunt beginnen met open werken. Als je Ineke, Anouschka en Marieken van de Gemeente Amsterdam wilt helpen met hun open project, begin dan hier.

Hoe werk jij open? En hoe ben je begonnen?

Welke open data toepassing verdient 20.000 euro?

Een manier om de waarde van open data te laten zien, is door te kijken naar de toepassing ervan. Dat is ook een van de doelen van de Stuiveling Open Data Award, kortweg SODA: laten zien wat er mogelijk is met open data en het gebruik ervan stimuleren. Want open data hergebruikers zijn vaak onzichtbare helden en heldinnen: ze maken de meest fantastische websites, apps en visualisaties, terwijl we vaak niet eens in de gaten hebben dat zij open data voor ons op een gebruiksvriendelijke manier toegankelijk maken.

Doe mee!
De SODA staat open voor iedereen die een toepassing heeft gemaakt waarbij open data van een Nederlandse publieke organisatie gebruikt wordt, zoals een website, app of visualisatie. Natuurlijk mag er gecombineerd worden met andere soorten (open) data. Zowel bestaande toepassingen als nieuwe ideeën maken kans, wel moet het minimaal een werkend prototype zijn. Publieke en private organisaties zijn welkom om mee te doen. Zowel bedrijven en startups als overheidsorganisaties en maatschappelijke organisaties maken kans op de award. Je kunt tot en met 5 september een inzending doen door middel van het deelnameformulier. Daarnaast is het dit jaar voor het eerst mogelijk om te nomineren. Dus ken jij een prachtige toepassing die gebruik maakt van open data? Nomineer deze dan!

De prijs
De winnaar ontvangt de award, positieve publiciteit en €20.000,-. Het prijzengeld is bedoeld voor de verdere ontwikkeling van de open data toepassing, of voor inspanningen die het beschikbaar stellen of het gebruik van open data ten goede komen.

Open data?
Open data zijn data die openbaar zijn, vrij beschikbaar en vrij van auteursrechten of andere rechten van derden. Ze zijn computerleesbaar en voldoen bij voorkeur aan open standaarden. Open data zijn voor hergebruik beschikbaar zonder beperkingen als kosten of verplichte registratie.

Uitreiking
Wil je bij de uitreiking aanwezig zijn? Dat kan! De uitreiking van SODA2018 vindt plaats tijdens de Innovation Expo op 4 oktober in de Onderzeebootloods in Rotterdam. Daar overhandigt Raymond Knops, staatssecretaris van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de award aan de gelukkige winnaar. Meld je nu aan voor de Innovation Expo, zodat je verzekerd bent van een plek.

Wat vooraf ging
De SODA draagt de naam van de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Zij was een warm pleitbezorger van open data. Haar credo was: “Alle informatie die de overheid heeft is van de mensen. Zij moeten er zelf mee aan de slag kunnen”. Dat er mooie dingen ontstaan als dit mogelijk is, laten de eerdere winnaars van de SODA zien: de eerste SODA werd in 2016 uitgereikt aan startup GreenHome. Hun HuisScan geeft woningeigenaren snel en eenvoudig inzicht in de beste energiebesparende maatregelen voor hun specifieke woning, op basis van open data. In 2017 won ‘Wat kost mijn zorg?’ van de Consumentenbond, een toepassing die transparantie in de zorg stimuleert.

De jury
Wie zich dit jaar winnaar van SODA2018 mag noemen wordt bepaald door een deskundige jury. De jury van SODA2018 bestaat uit Arno Visser (Algemene Rekenkamer, voorzitter), Marianne Linde (gemeente Tilburg), Marleen Stikker (Waag Society), Michiel Leenaars (Internet Society Nederland), Paul Geurts van Kessel (winnaar SODA2016) en Ramona de Jong (winnaar SODA2017).

Jury SODA2018

Verslag bijeenkomst huidige & nieuwe actiehouders Actieplan Open Overheid

dinsdag 26 juni 2018, Humanity House Den Haag

Op 26 juni organiseerde het Leer- en Expertisepunt Open Overheid in opdracht van het beleidsteam Open Overheid (ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, BZK) de eerste Actiehouderbijeenkomst van 2018. Voor deze bijeenkomst werden zowel de huidige actiehouders als de nieuwe actiehouders uitgenodigd. Met elkaar blikten we terug op het huidige Actieplan en keken vooruit naar het nieuwe Actieplan dat in de steigers staat.

Hoe staat het ervoor?
Na een warm welkom door Eric Stokkink (afdelingshoofd Democratie, BZK) was allereerst het IRM-rapport onderwerp van gesprek. Dit IRM-rapport – gemaakt in opdracht van het Open Government Partnership (OGP) door een onafhankelijke onderzoeker – is bedoeld om te reflecteren en te leren van de actiepunten uit het Actieplan Open Overheid. Een aspect dat door alle actiehouders als zeer waardevol wordt gezien. Echter, verschillende actiehouders en medewerkers van het Open Overheid beleidsteam stuitten tijdens het lezen van het rapport op onjuistheden.

Het ministerie van BZK heeft inmiddels aan OGP laten weten niet gecharmeerd te zijn van deze wijze van evalueren. Een evaluatie met onjuistheden ontneemt het lerende effect en daarmee ook de motivatie om mee te doen aan een Actieplan Open Overheid. Dit is verre van wenselijk. Eric riep actiehouders op om zelf ook vooral te reageren. Een van de actiehouders stelde voor om reacties van actiehouders gebundeld aan het OGP te sturen.

  Tom Kunzler (Open State Foundation)  Groep mensen in kring
Beelden: actiehouders van het actieplan Open Overheid tijdens eerdere actiehoudersbijeenkomsten

Successen, uitdagingen en lessons learned

De huidige actiehouders ontvingen het verzoek om voorafgaand aan de bijeenkomst na te denken over de volgende twee vragen: op welk resultaat ben je het meest trots? En welk aspect heeft de komende tijd nog extra aandacht nodig?

Met de aanwezige actiehouders stonden we uitgebreid stil bij hun resultaten, uitdagingen en lessons learned. Zo kwam onder andere het volgende ter sprake:

  • De actiehouders van het actiepunt Open Raadsinformatie (o.a. VNG) zijn trots op de 100 gemeenten die zich hebben aangesloten. Binnen VNG wordt dit als een groot succes ervaren.
  • Het is mooi dat dit actiepunt gewoon door gaat. Daarnaast is dit actiepunt een goed voorbeeld van een succesvolle samenwerking tussen BZK, VNG en Open State Foundation (OSF).
  • Bij ROUTE-TO-PA zijn ze vooral blij dat het project veel data heeft opgeleverd. Het draaide voorheen vaak om meningen, maar nu zijn er ook data die echt bewijs kunnen leveren.
  • De Stuiveling Open Data Award (SODA) leverde tot nu toe twee terechte winnaars op. Het wordt nog een uitdaging om met de derde editie de twee voorgaande edities te overtreffen.
  • In het geval van OpenSpending is opschaling een uitdaging. Dit is nog een punt van aandacht voor de komende tijd.
  • Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid is trots op de Open Overheid community die nu bestaat. En op alle mooie kennisbijeenkomsten, kennisinstrumenten en content over Open Overheid en Open Data. Het LEOO en haar activiteiten hebben ook buitenlandse aandacht getrokken.

Kijk hier voor een volledig overzicht van de laatste stand van zaken van alle actiepunten.

Al pratende over de successen en uitdagingen vallen de succesfactoren duidelijk op. Hoe zorg je dat jouw actiepunt succesvol is? De volgende tips kunnen dan helpen:

  • wees in de organisatie aanwezig;
  • leer ‘de lijn’ kennen;
  • betrek andere partijen, werk samen!

Hoe gaat het nieuwe Actieplan eruit zien?
Tijdens het tweede deel van de bijeenkomst gaf Joep Severens (beleidsteam Open Overheid, BZK) de aanwezigen een update over het nieuwe Actieplan Open Overheid. Hij lichtte met name de verandering toe die de afgelopen tijd plaatsvond. Het Actieplan Open Overheid wordt onderdeel van een breder programma: het Actieplan Versterking Lokale Democratie. De acties van het Actieplan Open Overheid worden om die reden iets meer naar lokale acties ‘omgebogen’.

Het Actieplan Open Overheid gaat dus gewoon door, maar met een net iets andere framing. Het plan bestaat in ieder geval uit drie ‘hoofdactiepunten’ (zie ook de presentatie), namelijk:

  1. Het vergroten en verbeteren van open besluitvorming bij gemeenten en provincies.
  2. Het versterken van de transparantie van de financiering van politieke partijen in het decentraal bestuur.
  3. Het uitbreiden van het Pioniersnetwerk Open Overheid voor Gemeenten.

Verder komt er een ‘vierde actiepunt’ waarbinnen de overige actiepunten – die ook tijdens de ‘Sneak Preview’ werden gepresenteerd – een plek krijgen. Omdat de naam ‘vierde actiepunt’ niet heel prikkelend klinkt, brainstormden de aanwezigen over een passende naam voor deze groep actiepunten. Een greep uit de ideeën:

  • Focuspunten
  • Actiepunt actieve openbaarmaking
  • Actiepunt transparante overheid
  • Actiepunt proactieve openbaarmaking
  • Actiepunt openheid van zaken
  • Open contact
  • Actieve transparantie
  • Open en bloot
  • Kijkje in de keuken

Ook suggereerde een van de aanwezigen dat de Proeftuin Digitale Democratie onder een van de drie ‘hoofdactiepunten’ zou kunnen vallen.

Zorg voor een logisch verhaal
De actiehouders denken ook met elkaar na over duidelijkere omschrijvingen voor de drie ‘hoofdactiepunten’. Deze drie acties lijken nu weinig onderscheidend en betere omschrijvingen zijn wenselijk. Bijvoorbeeld:

  1. Inzicht in besluitvorming
  2. Transparantie partijfinanciering
  3. Vitale infrastructuur voor experimenten/innovatief Open Overheid netwerk

Om de Tweede Kamer te overtuigen is het volgens de actiehouders essentieel om het Actieplan Open Overheid te presenteren als een uitkomst van samenwerking met diverse partijen en verschillende consultatierondes. “Benoem dat je draagvlak hebt”, aldus een van de aanwezigen.

Guido Rijnja benadrukte dat het – ook met deze nieuwe insteek van het Actieplan – erg belangrijk is om een logisch verhaal te hebben. Wat hem betreft is het goed om dat verhaal vooral resultaatgericht te formuleren. Het doel moet duidelijk zijn. En je moet goed nadenken over hoe je het meetbaar maakt en gaat verantwoorden.

Eric is blij met alle constructieve feedback: “Jullie stimuleren ons om dit voor elkaar te krijgen.” De actiehouders worden zo spoedig mogelijk per e-mail geïnformeerd over de voortgang. Ook kijkt Eric ernaar uit om iedereen in het najaar weer te zien: “Dan lanceren we het Actieplan Open Overheid tijdens een feestelijke bijeenkomst. Tegelijkertijd sluiten we het huidige Actieplan dan feestelijk af.”