Expertisepunt Open Overheid

Tijd voor de netwerkende en responsieve overheid?

Wat voor overheid willen wij zijn? Is het al tijd voor de netwerkende en responsieve overheid? In gesprekken merk ik dat iedere ambtenaar anders op deze vraag reageert. Met elkaar maken al die verschillende ambtenaren ‘de overheid’. Gandhi zei het al: “Wij mensen zijn het product van ons denken. Wat we denken, dat worden we.” Mij valt op dat ambtenaren steeds denken en praten over de vier overheidsrollen van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB): de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. En als het gaat om Open Overheid, dan hoor ik ook steeds vaker verwijzingen naar de vier aanvliegroutes: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Dat roept de vraag op: hoe verhouden de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes zich tot elkaar?

De vier overheidsrollen
Onderstaat figuur vat de vier overheidsrollen van de overheid krachtig samen. Deze figuur kreeg ik van de directie Participatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu en die baseerde zich op verschillende NSOB publicaties zoals Sedimentatie in sturing.


Bij verschillende departementen, provincies en gemeenten zie ik regelmatig variaties op de vier overheidsrollen: de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. Mieke Visch van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zei recent in een interview:

“We weten heel goed wat het betekent om een presterende overheid of rechtmatige overheid te zijn. Maar de ambtenaar in de energieke samenleving gaat veel meer richting de netwerkende en de responsieve overheid. Ik zou het mooi vinden als er met een bepaalde vanzelfsprekendheid wordt geschakeld tussen de verschillende kwadranten. En dat de responsieve overheid gewoon als onderdeel van het werk wordt gezien. Wees nieuwsgierig en open. Rondom wetgeving kun je ook – zoals bij de omgevingswet – veel stakeholders betrekken. Als je het hebt over openheid, dan kan dat zeker in alle kwadranten.”

Wat is dan de samenhang tussen de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes? 

De vier aanvliegroutes Open Overheid
Het figuur hieronder vat de vier aanvliegroutes voor Open Overheid goed samen.  Deze figuur is gebaseerd op drie jaar werken met Open Overheid vanuit het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO).

Alle soorten van Open Overheid zijn nodig. Zonder Open Contact en Open Aanpak blijft de beweging te technisch en inhoudelijk, vaak ook zonder werkelijke samenwerking. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis. De tip van het LEOO is: start bij één van de aanvliegroutes, de aanvliegroute die bij jouw eigen organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.

De vier verschillende aanvliegroutes vormen samen – als ze elkaar raken – het geheel van Open Overheid. Het burgerpanel Open Overheid sprak de wens uit voor een overheid die ‘samenwerkt en samen leert’. Dit past bijvoorbeeld onder Open Aanpak en Open Contact. Andere adviezen van het burgerpanel richten zich juist meer op Open Data en Open Verantwoording. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig.

Good practice: budgetmonitoring
Een voorbeeld van verschillende aanvliegroutes die ‘samenwerking,  is budgetmonitoring: een good practice uit Amsterdam-Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en in gesprek gaan over financiële keuzes. Dit bestaat voor een deel uit het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als ze de procedures rond begrotingen kennen (Open Verantwoording). Wat zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden als een inwoner invloed wil uitoefenen? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar. Bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven in te schatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak): inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder vertrouwen en zonder het gevoel dat de deur bij zowel de inwoners als de overheid altijd openstaat, is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners en open te werken via de sociale media en Community Building. Lees meer over de vier aanvliegroutes.


Passen de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen bij elkaar?
De afgelopen maanden heb ik veel gesproken met verschillende mensen over hoe de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen met elkaar samenhangen. Gaan beide indelingen over iets anders? Of is er een gemeenschappelijke noemer? Ik denk dat laatste: beide indelingen gaan over de overheid en Open Openheid is een aspect van diezelfde overheid. De figuur hieronder toont de samenhang die ik zie.

Toelichting per kwadrant:

  1. Open Verantwoording past bij het eerste kwadrant: de rechtmatige overheid. Van een rechtmatige overheid willen mensen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. In het voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

 

  1. Open Verantwoording past ook bij het tweede kwadrant, de presterende overheid, maar Open Data past hier nog beter bij. Steeds meer overheidsorganisaties kiezen ervoor om gegevens kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machine leesbaar en volgens open standaarden beschikbaar te stellen. Omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Overheidsdata zijn immers op kosten van de burger verzameld en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Overheden stellen ook hun gegevens beschikbaar om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden hiervan is OmgevingsAlert: een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking is.

 

  1. Voor de netwerkende overheid uit het derde kwandrant vormen transparantie, Open Data en Open Verantwoording een belangrijk fundament voor de aanvliegroute Open Aanpak. Een Open Aanpak zorgt voor beleid dat beter aansluit op de wensen uit de samenleving. Met een Open Aanpak werken overheden aan een goed resultaat voor alle partijen. Een voorbeeld is Right to Challenge, het recht van buurtgebonden (sociale) ondernemers en bewonersgroepen om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen of in samenwerking met de overheid te te coproduceren, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. Dit kan verschillende voordelen opleveren, zoals:
    1. Inwoners kunnen soms taken beter of efficiënter uitvoeren dan de gemeente.
    2. Nieuwe spelers vergroten de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van stad of dorp.
    3. Het verbinden van kennis van bewoners en ambtenaren draagt bij aan een betere buurt.

 

  1. Een responsieve, participerende overheid (vierde kwadrant) voegt Open Contact als aanvliegroute toe, omdat deze overheid dichtbij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar wil zijn. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Door op de sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en komt de overheid zelf in contact met ideeën en vragen uit de samenleving. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak, zoals van het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als een ambtenaar belt met een eerlijke houding en actief luistert en doorvraagt, dan wordt veel sneller duidelijk wat er precies aan de hand is. Zo kunnen ambtenaren dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

 

Ik vertel op 10 mei tijdens de lunchlezing ‘Ambtelijk vakmanschap en Open Overheid in de energieke samenleving’ meer over bovenstaande en ga dan graag met iedereen in gesprek. Dat is trouwens mijn laatste ‘optreden’ voor het Leer- en Expertisepunt. Dus komt allen!

 

Is transparant hetzelfde als open?

Betekent het begrip transparant hetzelfde als open? De afgelopen drie jaar hoorde ik veel verschillende antwoorden op deze vraag. Eén van de antwoorden sprak me erg aan, namelijk een antwoord dat gebruik maakte van een metafoor: een vergelijking met een huiskamer. Het is transparant als je geen gordijnen hebt hangen, want dan kunnen buren door de ramen bij je naar binnen kijken. Je bent open als je je ramen open zet, zodat iedereen bij je binnen kan stappen of door het open raam met je in gesprek kan gaan. Het grootste verschil tussen open en transparant? Bij transparant kun je jezelf nog verstoppen op plekken die je door het raam niet kunt zien, als je geen bezoek of gesprek wilt.

Transparantie en openheid bij de overheid
Wat betekent dit dan voor de overheid? Zijn openbaar gemaakte onderzoeksrapporten open of transparant? Transparant! De Rijksoverheid verstrekt de onderzoeksrapporten actief, maar gaat niet het gesprek aan. De rapporten zijn voor iedereen ‘door het raam’ te bekijken. En als er persoonsgegevens in staan, bijvoorbeeld van geïnterviewden, dan maakt de overheid die vaak niet zichtbaar. Die worden dan bij wijze van spreken ‘achter de bank’ verstopt. En dat mag wettelijk gezien ook.

Vallen burgerparticipatie en overheidsparticipatie dan onder transparantie of openheid? Participatie gaat over open. Over het gesprek aangaan. De kern van burgerparticipatie en overheidsparticipatie is samenwerking. En daarvoor moet de deur van de overheid open. Bij overheidsparticipatie doet de overheid mee aan processen van burgers, bijvoorbeeld als burgers hun eigen buurtbudget willen besteden aan een nieuw plein. Bij burgerparticipatie doen burgers mee aan processen van de overheid, bijvoorbeeld een inspraakavond over een bouwplan van de gemeente.

En is Open Data dan transparant? Gaat openheid dan alleen over houding en gedrag? Als jouw gemeente data vrijgeeft – alleen omwille van transparantie – dan zeg ik ‘ja’ als antwoord op deze vraag. Het antwoord is ook ‘ja’ als een open houding en gedrag  zonder transparantie in data en informatie kunnen. Maar in de praktijk lopen openheid en transparantie dwars door elkaar heen. Zo was één van de belangrijkste tips over het onderwerp Right to Challenge: leg een basis met transparantie over data, documenten en informatie. Right to Challenge gaat over een samenwerkende overheid. Een Open Aanpak noemen we dat, waarbij open samenwerken centraal staat. Bij Open Data wemelt het vaak van tips als: betrek hergebruikers bij de keuze over welke dataset je als eerste vrij geeft.

Transparantie en openheid voor een goed functionerende overheid
Is transparant dan een onderdeel van open? Of is open een onderdeel van transparant? Daarover verschillen de meningen. En dat verklaart ook waarom er vaak misverstanden ontstaan als we beide begrippen door elkaar gebruiken. Het burgerpanel Open Overheid stelde voor om de grootste prioriteit aan een opener houding en gedrag van de overheid te geven. De redenen die zij hiervoor noemen zijn de wens voor een betere bejegening, een beter luisterende overheid en een overheid die inbreng en signalen van burgers serieus neemt. Bij dergelijke signalen is transparant een onderdeel van open. Anderen vinden dat open een onderdeel van transparant is. Zelf zie ik dat niet zo, maar ik ben dan ook van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en daar is ‘open’ het centrale begrip.

Waarom het nuttig  is om de begrippen open en transparant van elkaar te onderscheiden? Dat zit hem in het onderscheiden van wat we bij het LEOO de vier aanvliegroutes noemen: Open Contact en Open Aanpak gaan vaak over openheid. En de andere twee aanvliegroutes, Open Data en Open Verantwoording, gaan vooral over transparantie. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig. Transparantie kan niet zonder openheid en andersom. Zonder Open Contact en Open Aanpak komt een organisatie vaak te technisch en inhoudelijk over en komt er geen samenwerking tot stand. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis.

Wat mij betreft is de gouden tip: start bij openheid of transparantie. Het liefst met één van de bijbehorende aanvliegroutes, de route die het best bij jouw organisatie past. Bij die keuze is het heel handig als je de verschillende begrippen van elkaar kunt onderscheiden. Dat onderscheid én die keuze geven focus en kans op snel succes!

Als je wilt lezen hoe dat ook al weer werkt met de vier aanvliegroutes, lees dan de blog Daarom Open Overheid.

 

10 x tijd voor Open Overheid

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt zijn we er allemaal gemiddeld drie dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door de community te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen wij van het LEOO (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise borgt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties. Welke? Lees mee met wat 10 keer tijd voor Open Overheid opleverde.

1. Algemene Bestuursdienst (ABD)
Een aanzienlijk aantal topambtenaren van de Rijksoverheid meldden aan de ABD dat zij graag “met diepgang” meer te willen weten over open data. De ABD vroeg het LEOO of wij hierin konden samenwerken. Dit leverde concrete plannen op voor een dag waarop de topambtenaren in gesprek gaan met Saskia Stuiveling, de voormalig president van de Algemene Rekenkamer en deelnemers aan de SODA (Stuiveling Open Data Award) zoals Bleeve, de winnaar van vorig jaar.

2. Programma Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie (MOOI)
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), de directie CIO-Rijk wordt op dit moment een nieuw programma ingericht. Doel van dit programma is te zorgen voor de doorontwikkeling van de wetgeving op het gebied van openheid en (passieve en actieve) openbaarheid van bestuur en de uitvoering daarvan. Wij maakten kennis met de programmamanager van MOOI en zij neemt vanaf februari van dit jaar ook deel aan de stuurgroep van het LEOO. Of de Woo (Wet open overheid) er nu wel of niet komt, één ding is zeker: Het LEOO wil graag aansluiten op de ontwikkelingen vanuit MOOI.

3. Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV)
Een reis naar Groningen leverde een lang gesprek op dat veel inzicht gaf op in de wijze waarop uitvoeringsinstellingen zoals DUO en de SVB omgaan met Open Verantwoording. Wij zetten de HPV op onze Open Kaart en Kaspar van den Ham schreef een informatierijke blog over het goede werk van de Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV).

4. Algemene Rekenkamer
De Stuiveling Open Data Award (SODA) is vernoemd naar de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Deze prijs, bedoeld om het innovatief gebruik van Open Data te stimuleren en te belonen, is vorig jaar voor het eerst uitgereikt. Om dit jaar de krachten nog meer te bundelen dan bij de eerste editie het geval was, zijn we met de Algemene Rekenkamer in gesprek over hoe we elkaar kunnen versterken.

5. Nationaal Archief
Met het Nationaal Archief voeren we vanuit het LEOO al langere tijd één-op-één gesprekken en dat is niet verwonderlijk. Want, zoals zij zelf zeggen: “Openheid van zaken geven als overheid is een groot goed. Maar: dat kan alleen als je je informatiehuishouding op orde hebt. Als je ervoor zorgt dat je informatie duurzaam toegankelijk is.” De afgelopen jaren resulteerde dit in diverse samenwerkingen. Het meest recente voorbeeld hiervan is de gastblog van Suzi Szabo, de eerste in een reeks gastblogs van het Nationaal Archief.

6. CBR
Het Centraal Bureau Rijvaardigheid (CBR) heeft gekozen voor een Open Aanpak in innovatie. Het CBR organiseerde een bijeenkomst met deelnemers vanuit verschillende hoeken. Zo waren er sprekers met een singularity University achtergrond, maar ook ontwikkelaars van Virtual Reality omgevingen en organisatiedeskundigen van banken. Vanuit het LEOO leverden we een bijdrage aan de onderdelen Open Aanpak en Open Data. Zo heeft een Open Aanpak het CBR zeker verder geholpen in het denken over innovatie. We vinden het indrukwekkend om te zien hoe innovatief het CBR al is. Het ontwikkelen van examens met behulp van virtuele beelden is al praktijk, en het ontwikkelen van beeldmateriaal is ook al heel ver gevorderd. Zo zagen we eenvoudige animaties van verschillende verkeerssituaties voor mensen met dyslexie en die waren voor hen direct helder.

7. Clarity
Clarity is een door de Europese Commissie gefinancierd project waarin een consortium met onder andere De Waag werkt aan het opstellen van uitgangspunten voor Open eGovernement services. Het project Clarity onderzoekt hoe de overheid digitale diensten kan aanbieden die het vertrouwen van burgers vergroten, en hoe daarbij transparantie en efficiëntie te bevorderen. Clarity doet daarom behoefteonderzoeken bij verschillende doelgroepen en verzamelt succesvolle voorbeelden van nieuwe en opkomende technologie. Vanuit het LEOO leverden we een inhoudelijke bijdrage aan de uitgangspunten van Clarity.

8. Stefaan Verhulst
Het LEOO is regelmatig (mede-)organisator van bijeenkomsten waarin we het gesprek aangaan met met toonaangevende sprekers. Afgelopen 2 maart was dat Stefaan Verhulst, Adjunct Professor aan New York University en medeoprichter van Governance Laboratory. Hij houdt zich primair bezig met (impact van) open data en open overheid. Daarnaast is hij editor en curator van de GovLab weekly, een onmisbare informatiebron als je op de hoogte wilt zijn van wat er over de grenzen heen gebeurt in de wereld van digitale overheid, Open Data en Open Overheid. Volgens Stefaan focussen veel data-aanbieders zich op het leveren van data, maar niet op de gebruikerskant of de impact van Open Data. Het doel is dan het openbaar maken en de aanname is dan dat hergebruik vanzelf gaat. Maar dat laatste gebeurt vaak niet. Lees hier een gastblog met een verslag van de presentatie van Stefaan Verhulst.

9. E-democracy
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werken diverse ambtenaren aan ‘e-democracy’: het inzetten van technologische innovatie om inwoners inspraak te geven en democratische vernieuwing te realiseren. Concreet krijgt dit vorm in een aantal pilots bij gemeenten die gebruik zullen maken van de open source tools van het D-CENT project. Hier zijn zeker raakvlakken met Open Overheid, waardoor van beide kanten het voornemen is meer samen op te trekken.

10. Ministerie van Financiën
Een lunchgesprek leverde naast veel inspiratie om met Open Overheid door te gaan ook een prachtige vraag op: “Nu we de datasets geïnventariseerd en gepubliceerd hebben, hoe regelen we dan dat als we nieuwe data hebben, de datasets opnieuw gepubliceerd worden?” Het LEOO hoort variaties op deze vraag vaker, dus we gaven snel een antwoord in onze rubriek ‘Een open vraag over ….‘. Als je wilt weten hoe je Open Data up-to-date houdt, dan kun je het hier dus altijd teruglezen.

Maak jij tijd voor Open Overheid? En voeren wij samen een gesprek waarin jouw vraag of behoefte centraal staat? Neem dan contact met ons op!

Open Data is not a thing, it’s a process

Deze gastbog is geschreven door Angelique Genemans, secretaris Programma Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie (MOOI)

Op uitnodiging van MOOI (CIO-Rijk), LEOO (DIO en DenB) en Digitale Agenda (DIO) gaf Stefaan Verhulst op donderdag 2 maart een presentatie bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) over de impact van Open Data. Stefaan noemde veel wereldwijde voorbeelden van de wijze waarop openheid leidde tot initiatieven van maatschappelijke meerwaarde. In dit verslag geef ik mijn weergave van zijn spreekpunten.

Stefaan Verhulst is Adjunct Professor aan New York University en medeoprichter van Governance Laboratory en houdt zich primair bezig met (impact van) Open Data en Open Overheid. Daarnaast is hij editor en curator van de GovLab weekly, een onmisbare informatiebron als je op de hoogte wilt zijn van wat er over de grenzen heen in de wereld van digitale overheid, Open Data en Open Overheid.
Stefaan stond in zijn presentatie stond onder meer stil bij de vragen ‘Hoe kan technologie bijdragen aan het verbeteren van het besturen van de overheid?’ en ‘Hoe kunnen we de technologie van vandaag gebruiken voor een meer rechtmatige en effectieve overheid?’. Volgens hem zijn er twee pilaren waardoor technologie kan bijdragen aan het verbeteren van het besturen van de overheid:
1. Bestuur meer rechtmatig
2. Bestuur meer effectief

Hoe we de technologie van vandaag kunnen gebruiken voor een meer rechtmatige en effectieve overheid is lastiger te beantwoorden. We weten heel veel (nog) niet. Bijvoorbeeld: Wie weet wat in de samenleving? Als die informatie inzichtelijk is, kunnen beleidsmakers veel effectiever aan de slag.

Open Data gebruikers
GovLab onderzocht voor het Amerikaanse Witte Huis welke organisaties hun Open Data gebruiken. Zelf kon het Witte Huis 4 voorbeelden noemen. GovLab concludeerde dat 500 organisaties niet kunnen bestaan zonder de Open Data van het Witte Huis. GovLab heeft in kaart gebracht welke organisaties de Open Data gebruiken en nu weet het Witte Huis met wie ze moeten praten over datahergebruik. Volgens Stefaan focussen veel data-aanbieders zich op het leveren van data, maar niet op de gebruikerskant of de impact van Open Data. Het doel is dan openbaar maken en hergebruik gebeurt dan vanzelf… maar dat gebeurt vaak niet. Stefaan ging daarom in zijn presentatie ook in op de positieve impact van Open Data.

Positieve impact van Open Data

1. Open Data kan het werken van overheden verbeteren;
Beleidsmedewerkers kunnen Open Data gebruiken voor het maken van beleid mits het goed vindbaar is.

Voorbeeld: Open contracting Slovakia
+ Meer vertrouwen in de overheid
+ Meer bewustwording voor het tegengaan van corruptie
+ Eerlijkere processen

2. Sterkere datapositie voor burgers;
+ Door toepassingen van data kunnen burgers data gebruiken in hun eigen dagelijks leven.
+ Burgers worden beter geïnformeerd over besluitvormingsprocessen.

Voorbeeld: Kennedy vs. The city of Zanesville, Verenigde Staten

Open data gaf het bewijs dat in een deel van de stad waar een dominante groep met een Afrikaanse achtergrond wonen, geen watervoorzieningen waren. In tegenstelling tot een ander deel van de stad waar de dominante groep met een blanke huidskleur wel watervoorzieningen had. Het bedrijf dat daarvoor verantwoordelijk is, is veroordeeld voor discriminatie.

3. Open Data draagt bij aan het evidence based oplossen van maatschappelijke problemen.

Voorbeeld: Empowering citizens Mexico
+ Datagedreven besluiten en beleid over onderwijs
+ Er stonden docenten op de loonlijst die inmiddels 120 jaar oud zouden zijn, die zijn inmiddels gecorrigeerd

4. Open Data creëert mogelijkheden.

Voorbeeld: Business impactatlas New York
+ Open Data laat zien wat het demografische profiel is van de omgeving. Dat kan handig zijn als iemand een bedrijf wil starten

Successen en uitdagingen
Verder vertelde Stefaan waarom sommige Open Data initiatieven werken en sommige niet. Er zijn vier voorwaardelijke condities die ten grondslag liggen aan succesvolle initiatieven:

1. Partnerschappen: alle succesvolle initiatieven werken samen. Denk aan dataleverancier en datagebruiker.
2. Er moet naast een fysieke data-infrastructuur ook sprake zijn van een openbare data-infrastructuur.
3. Beleid en performance metingen: zonder beleid is het moeilijk om data te eisen.
4. Probleemdefinitie: vaak wordt een oplossing gecreëerd zonder dat er een probleem is.

Meestal, bij een goede probleemdefinitie, zijn er weinig datasets nodig. Het is ook nodig om te weten wat de impact is van de beoogde oplossing. Een probleemdefinitie is nodig want dan is er een indicatie om de impact van Open Data te meten. Naast de succesvolle Open Data initiatieven, kregen ook 4 uitdagingen aandacht:

1. Gebrek aan gereedheid; ontsluiten we onbruikbare data of iets waardevols?
2. Gebrek aan responsiviteit; ontsluiten we data waarnaar gevraagd wordt?
3. Risico’s, zoals; reputatie, privacy en veiligheidsrisico’s.
4. Toewijzing van middelen; het openbaar maken en het onderhouden van data kost geld.

Tot slot roept Stefaan op om anders te besturen. Hij ziet graag dat de overheid meer gaat werken als een platform. Daarbij zou de focus bij Open Data moeten liggen op de gebruikers. Wees open in de overheidsprocessen en werk en voer samen met organisaties uit!

De presentatie van Stefaan staat hier online.

 

 

 

 

 

 

 

Stefaan Verhulst (op de foto rechts) kreeg als dank voor zijn presentatie een open data trui van Paul Suijkerbuijk (op de foto links).

Quick Scan met bijna 100 Open Overheid voorbeelden

Een kleine honderd voorbeelden komen uit de eerste landelijke quick scan transparantie en Open Overheid. De quick scan analyseert de openheid en transparantie van meer dan honderd overheidsorganisaties: provincies, grote gemeenten, waterschappen en uitvoeringsinstanties. Door goede voorbeelden te laten zien, willen de Provincie Zuid-Holland en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid, als initiatiefnemers van de quick scan, overheden van elkaar laten leren hoe zij nog transparanter en opener kunnen worden.

Voorbeelden Open Overheid

De organisaties zijn onder de loep genomen door het bekijken van vier pijlers: Open Data, Open Verantwoording, Open Spending en Open Contact & Open Aanpak. Enkele Open Overheid voorbeelden zijn:

  1. De gemeente Schiedam heeft een interactieve kaart. Daarop zijn onder andere monumenten, kunst, molens, wandelingen en informatie over de oorlog te vinden. Naast de data en de locatie is er vaak een verhaal toegevoegd. Hierdoor gaat de data leven en wordt er meer duiding gegeven;
  2. De provincie Noord-Brabant ontsluit met haar begroting veel informatie en metadata over de financiële gegevens. Dit leidt ertoe dat de financiële gegevens beter te begrijpen zijn voor de lezer;
  3. Hoogheemraadschap van Delfland maakt de ontvangen Wob-verzoeken openbaar, inclusief de antwoorden. Dit zorgt ervoor dat ze bij een terugkerend Wob-verzoek de aanvragen kunnen doorverwijzen naar de openbare Wob-verzoeken.

Leren van elkaar staat bij de quick scan voorop. Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland, opsteller van het rapport): “Het is in het maatschappelijk belang dat niet iedereen het wiel apart uitvindt op het gebied van transparantie en openheid. Dit kan het beste in samenwerking, met leerprocessen, gevormd worden. Deze leerprocessen zijn er al. Deze willen wij versnellen door middel van deze quick scan, waarin overheidsorganisaties van elkaars sterke punten leren.”

Waar staat jouw organisatie?

Ben je benieuwd waar jouw organisatie staat als het om transparantie en Open Overheid gaat, en waar kansen liggen? De quick scan biedt naast inspiratie ook de mogelijkheid de eigen organisatie onder de loep te nemen, door middel van het factoren model dat je in de quick scan vindt op pagina 18 en 19.

Leren van voorbeelden? Kom naar Hoe Open? Festival

Tijdens het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg geeft Eric Terlien een workshop over de Quick Scan. In deze sessie worden persoonlijke favorieten toegelicht van Olle de Geest (UvW), Korald Postuma (KING) en Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland). Wat kunnen we van hen leren? Daarnaast onthult Eric Terlien hoe spannend het proces was, om ongeveer de 120 grootste overheidsinstellingen met elkaar te vergelijken. Tot slot schetsen we de toekomst van de Quick Scan Openheid en Transparantie en daarbij telt vooral jouw mening! Kom naar deze sessie en maak Nederland meer open en transparant.

Je kunt je nog aanmelden voor het Hoe Open? Festival op 12 december en deze workshop – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

De workshop ‘Open voorbeelden, tips en onthullingen’ is onderdeel van de #Voorbeeld track. Bekijk hier de overige sessies van de #Voorbeeld track.

Trek in de #Open track?

Het zit erop! Met trots kijk ik (Kevin Bakker) terug op mijn stageperiode. De opdracht om 100 nieuwe initiatieven op de kaart toe te voegen heb ik dik overtroffen met in totaal 200. Deze zijn te vinden op de kaart en hier heeft u toegang tot het Spreadsheet bestand met de 200 toegevoegde initiatieven.

In deze (afscheids)blog zal ik na de vorige top 5 nog een top 3 geven, vertellen waar ik mij voor de rest mee heb beziggehouden en geef ik u toegang tot mijn bestanden. Hoe open is dat?! Om te beginnen:

Mijn top 3

#3 –  Burgerhaushalt (Open Aanpak)

De website Buergerhaushalt.org is een Duits portaal dat informatie biedt voor iedereen die is geïnteresseerd in zaken als de burgerbegroting en relevante zaken. Op de site worden ook de huidige burgerbegrotingsprojecten weergeven, praktische tips en tools geboden om de burgerbegroting te implementeren en worden de opbrengsten uit de geleerde lessen gegeven. Er is ook nog een kaart te vinden met alle burgerbegrotingen in Duitsland.

#2 – Burger Interactiepunt Rijswijk (Open Aanpak)

Op acht locaties, waaronder winkelcentra en rondom middelbare scholen, zijn een maand lang zogenaamde Burger Interactiepunten (BIP) ingericht. Daar was gratis WiFi beschikbaar, zodat mensen meteen naar de site konden om enquêtevragen in te vullen. Ook zijn er teams met tablets naar ouderen gestuurd om de enquêtes af te nemen om zo de interactie te versterken. Thema van de Burger Interactiepunten was het zwerfafvalbeleid.

#1 – Open Data Portaal (Open Data)

De stad Gent heeft haar eigen dataportaal. Hier wordt data gepubliceerd die vrij te gebruiken is. Hiernaast biedt de site een overzicht van de ontwikkelde toepassingen die van deze datasets gebruik maken. De site is overzichtelijk ontworpen zodat er makkelijk door genavigeerd kan worden.

Mijn subopdrachten

  • Concept Open Overheid Meter

De Open Overheid Meter is bedoeld om de mate van Open Overheid te bepalen. De ladders van Open Data en Open Aanpak bestaan al; ik heb zelf de ladders Open Verantwoording en Open Contact toegevoegd en een niveau bij Open Data toegevoegd. Bij Open Aanpak gaat de lof naar Sherry Arnstein en bij Open Data naar Christina Olausson.

  • Beleidsmatige achtergrondinformatie

Van de eerste 100 initiatieven heb ik zoveel mogelijk informatie verzameld. Het idee was deze informatie te analyseren om te bepalen of er een relatie was tussen de mate van Open Overheid en effectiviteit van het beleid. Helaas nam het selecteren, beschrijven en toevoegen van initiatieven op de netwerkkaart te veel tijd in. Deze inspanning kan ik niet zomaar links laten liggen, dus deel ik de link in de hoop dat anderen dit kunnen oppakken.

Tot slot

Ik hoop u te zien bij de #Open Track op het Hoe Open? festival. Tijdens die track nodig ik u uit om uw verhaal te vertellen en de interactie aan te gaan met elkaar. Ook zal ik hier een presentatie geven waar ik alle kennis die ik heb opgedaan deel.

Bekijk hier het gehele programma van het Hoe Open? Festival

Ben jij er ook bij? Meld je dan nu aan!

Open State Foundation ontvangt honorable mention voor Openspending

Groot nieuws: De Open State Foundation heeft vanmiddag bij de Open Government Partnership (OGP) Global Summit in Parijs een honorable mention ontvangen voor het Openspending project. We feliciteren de Open State Foundation van harte hiermee!

Vanaf vandaag zijn in Parijs 70 landen bij elkaar om samen over Open Overheid te praten. Op de website van het Open Government Partnership lees je meer over de Global Summit.

Openspending Detaildata: interview en video

Recent interviewden wij Tom Kunzler van de Open State Foundation. Eén van de dingen waar hij zich mee bezig houdt is Openspending Detaildata (een Actiepunt uit het Actieplan Open Overheid. Samen met Tom maakten wij een promovideo over ‘het waarom’ van Openspending Detaildata en een tutorial over ‘het hoe’.

Promofilmpje Openspending Detaildata: waarom is het belangrijk

Wil je ook aan de slag met Open Spending Detaildata? Neem dan contact op met Tom.

Openspending Detaildata Tutorial: aan de slag met Openspending Detaildata

Zo makkelijk is het om een extra dataset te openen! Kom naar Hoe Open? Festival

Tijdens het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg geeft Tom Kunzler een korte workshop waarin hij uitlegt hoe ook jouw overheidsorganisatie eenvoudig een extra financiële dataset kan vrijgeven via Openspending. Een goede overheid laat zich namelijk controleren. Lokale overheden geven ons geld uit. Om een overheid goed te kunnen controleren is inzicht in de inkomsten en uitgaven vereist en voor participatie is inzicht in de financiële stromen van de overheid essentieel. Hoe kunnen inwoners Right to Challenge uitoefenen als ze niet weten hoeveel het bedienen van een brug of het maaien van het gras in het park kost? In deze workshop laat Tom je daarom zien hoe je financiële detaildata uit de boekhouding met een aantal eenvoudige stappen als Open Data kunt vrijgeven.

Je kunt je nu aanmelden voor het Hoe Open? Festival en deze workshop – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

De workshop van Tom is onderdeel van de #Actie track over het Actieplan Open Overheid. Bekijk hier de overige sessies van de #Actie track.


Video: Sebastiaan Ter Burg

Open Data: van technologie naar maatschappelijke vernieuwing

In april dit jaar ging het Gemeentelijk Leernetwerk Open Data van start, een samenwerking tussen Kennisland (denk- en doetank voor maatschappelijke innovatie) en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Een diverse groep van vijftien gemeenten, van Berkelland tot Amsterdam, kwam in vijf sessies samen om te identificeren welke vragen er spelen rondom open data en hoe de antwoorden daarop in de praktijk gebracht kunnen worden. Op basis van de bijeenkomsten en de blogs die naar aanleiding hiervan zijn verschenen kunnen volgens Tessa de Geus en Lisette Kalshoven van Kennisland vijf lessen worden opgetekend:

1) Experimenteren met eindgebruikers loopt spaak
2) Samenwerking en uitwisseling is een voorwaarde
3) Onduidelijkheid rondom privacyvraagstukken houdt openheid tegen
4) Het openen van data vergt een cultuurverandering
5) Data is een middel, geen einddoel

Op het Hoe Open? Festival op 12 december licht Tessa de Geus deze lessen toe en kijkt zij samen met de aanwezigen naar de toekomst: hoe krijgen we open data in een stroomversnelling? De deelnemers van het leernetwerk zijn aanwezig om hun ervaringen te delen en met de bezoekers van Hoe Open? in gesprek te gaan over de ervaringen met het openen van gemeentedata. Kom dus zeker naar deze sessie als je van ervaringsdeskundigen op het gebied van open data wilt leren.

Met twee workshops Open Data in een stroomversnelling en Maatschappelijke vraagstukken en Open Data én de deelname van directeur Chris Sigaloff aan de SODA2016 jury, is Kennisland volop aanwezig tijdens Hoe Open? Festival.

Stuiveling Open Data Award

Het hoogtepunt van het Hoe Open? Festival is de uitreiking van de allereerste Stuiveling Open Data Award (SODA) door minister Plasterk, in aanwezigheid van Saskia J. Stuiveling. Stuiveling was tot medio 2015 president van de Algemene Rekenkamer. Lees hier meer over de achtergrond van de prijs. De award is bedoeld om het innovatief gebruik van open data zichtbaar te maken en te belonen. De zeven kanshebbers op de award presenteren zich gedurende de dag op het centrale festivalplein.

Je kunt je nu aanmelden voor het Hoe Open? Festival en bovenstaande sessies – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

 

De workshop ‘Maatschappelijke vraagstukken en Open Data’ is onderdeel van de #Voorbeeld track. Bekijk hier de overige sessies van de #Voorbeeld track.

Right to Challenge: echt een uitdaging!

Het is uitdagend als inwoners de gemeente uitdagen! Right to Challenge (RtC) is het recht van buurtgebonden (sociale) ondernemers en bewonersgroepen om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen of te coproduceren, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. Twee concrete voorbeelden van RtC vind je in deze nieuwe video van de Community of Practice over Right to Challenge:

Hoe zorg je dat je als gemeente ‘de kunst van het loslaten’ in de vingers krijgt? Hoe werk je echt vanuit bewoners in een Open Aanpak en hoe werk je barrières weg? Welke data en documenten hebben inwoners daarvoor nodig? En wat is eigenlijk precies de nieuwe rol van de gemeente? Dit soort vragen werden besproken worden in de Community of Practice over RtC. Deze Community werd georganiseerd door gemeenten (waaronder Rotterdam, Utrecht, Amsterdam en Arnhem), het ministerie van BZK en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en bestond uit ambtenaren van verschillende gemeenten in Nederland, actieve bewoners en sociaal ondernemers.  Dit leverde een top 10 aan tips op, bedoeld als handreiking voor iedereen die met RtC bezig is of wil gaan beginnen, zowel gemeenten als inwoners.

De 10 tips in het kort

Tip 1. Kies er bewust voor
Tip 2. Bepaal samen de definitie
Tip 3. Leg een basis met transparantie
Tip 4. Experimenteer, leer en reflecteer!
Tip 5. Houd een breed perspectief
Tip 6. Denk en werk procesmatig
Tip 7. Werk toe naar volwaardig partnerschap
Tip 8. Zoek ruimte in de regels
Tip 9. Werk met een vaste contactpersoon
Tip 10. Laat je inspireren

Lees hier een korte toelichting voor iedere tip en download hier het boekje met tien tips voor iedereen die met RtC bezig is of bezig gaat.

 

 

 

Hoe Open? Festival: meer snoep dan je op kunt

Het programma van het Hoe Open? Festival zit boordevol. Iemand zei tegen ons: “Net als vorig jaar is het meer ‘snoep’ dan je op kunt. Het plenaire programma is overzichtelijk. Maar hoe maak ik nu een keuze tussen al die workshops, gesprekken en discussies in de subzalen?” Om die vraag te beantwoorden hebben we thematracks gemaakt. Iedere track bevat sessies rond een bepaald thema en vindt in dezelfde zaal plaats. Je mag altijd ‘hoppen’ van de ene track naar de andere, maar onze tip is om te kiezen voor één van de tracks.

Benieuwd naar het Actieplan Open Overheid, kom dan naar de #Actie track

“Hoe gaat het met het nationale Actieplan Open Overheid 2016 -2017? En hoe kan ik de lessons learned van de actiehouders benutten voor mijn eigen organisatie?” Dit zijn vragen die wij dit jaar vaak hoorden en in de #Actie track een antwoord krijgen. Trackvoorzitter is Ilse Ambachtsheer van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.
Locatie: De Punt. Detailprogramma.

Mik je op resultaat en effect, kies dan de #Impact track

“Wat is de impact van Open Overheid? Wat kost een Open Overheid en wat levert het eigenlijk op? En hoe kunnen we met Open Overheid bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken?” Deze vragen komen aan bod in de #Impact track. Paul Suijkerbuijk van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid is jouw gastheer.
Locatie: Cloud Nine. Detailprogramma.

Haal je recht in de #RightToKnow track

Inwoners en bedrijven hebben principieel gezien recht op informatie. In hoeverre is dat recht vertaald in wet- en regelgeving? Een ongemakkelijke vraag die vraagt om een nadere verkenning in de #RightToKnow track. Journalist en schrijver Brenno de Winter legt de bal op de stip.
Locatie: De Club. Detailprogramma.

Ga je voor Open Data, kies dan de #SODA track

De Stuiveling Open Data Award (SODA) is bedoeld om het innovatief gebruik van open data zichtbaar te maken en te belonen. Gedurende het festival vinden meerdere Open Data sessies plaats binnen de #SODA track. Marieke Schenk van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid is uw gastvrouw.
Locatie: Hertz. Detailprogramma.

Wil je genieten van weerstand, kies dan de #Twijfel track

Welke twijfelpunten, weerstand en dilemma’s komen we tegen als we werken aan een Open Overheid? En hoe gaan we daar mee om? Twijfel met ons mee in de #Twijfel track! Tom Keek van Keek your Change is uw host.
Locatie: De Pit. Detailprogramma.

Zie je crisis als kans? Dan is de #Storm track voor jou

Tekort aan geld? Ontevredenheid over democratie? Gaat het stormen met de komst van meer transparantie en openheid? Hijs de zeilen voor de storm track! Code Oranje? Zie crisis als kans in deze #Storm track. Mark Verhijde is uw trackvoorzitter.
Locatie: Pandora Foyer. Detailprogramma.

Wil je tips en inspiratie, kom dan naar de #Voorbeeld track

Geef tips en krijg tips en inspiratie door de vele voorbeelden van Open Overheid. En hoe kunnen we meten #HoeOpen we op dit moment zijn vanuit de overheid? Bezoek de #Voorbeeld track, geleid door Henk Burgering van de Provincie Zuid-Holland.
Locatie: K.F. Heijn Foyer. Detailprogramma.

Vertel jouw verhaal in de #Open track

Wil jij een bijdrage leveren aan het Hoe Open? Festival? Vertel tijdens de #Open track jouw verhaal over Open Overheid. Meld je op 12 december bij Kevin Bakker (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) en pak jouw moment of fame! Natuurlijk mag je ook gewoon even komen luisteren naar het verrassende verhaal van een ander.
Locatie: Hoek oostkant Plein 6. Detailprogramma.

Wil je aan het werk met je vraag, kies dan de #Workshop track

Zet jouw eigen ‘Hoe Open’-vraag centraal tijdens één van de verrassende workshops. Mikis de Winter van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid introduceert graag de workshops van Think like a Zebra en Ynnovate.
Locatie: Hoek westkant Plein 6. Detailprogramma.

 

Ben jij er ook bij op 12 december in TivoliVredenburg? Meld je dan nu aan!