Expertisepunt Open Overheid

Reisverslag Open Gov Week

Van 7 tot en met 11 mei was het Open Gov Week, oftewel internationale Open Overheid week. Het Open Overheid beleidsteam van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO) grepen deze week aan om initiatieven die de verbinding tussen burgers en overheden versterken onder de aandacht te brengen en het belang hiervan te onderstrepen. Dit deden we onder meer door samen met anderen bijeenkomsten in het hele land te organiseren. We bezochten twee bijeenkomsten en maakten een reisverslag van onze belevenissen.

Open Gov Week dag #1: Open Lunch in Lochem
Met een speciale Open Gov Week nieuwsbrief trapten we de Open Overheid week af. Hierin viel te lezen welke bijeenkomsten er plaatsvonden. Ook lanceerden we in deze nieuwsbrief de Open Poster, met tips voor een opener overheid.  Daarna stapten we in de trein naar Lochem. Toen we burgemeester Sebastiaan van ’t Erve vroegen om een Open Overheid bijeenkomst te organiseren bij hem in het gemeentehuis, hoefde hij niet lang na te denken. “Kom maar langs!”, was zijn reactie. Na een warm welkom door Sebastiaan zelf, dook Paul Suijkerbuijk (LEOO) met de deelnemers in de wereld van Open Overheid en Open Data.

Paul benadrukte hoe belangrijk het is om met elkaar in gesprek te gaan en als gemeente een proces te organiseren om aan transparantie te werken en Open Data beschikbaar te maken. En nee, dat is niet gemakkelijk, maar probeer het in ieder geval. De cultuurverandering die Open Overheid heet moet echt een plek krijgen in de organisatie. De maatschappelijke vraag staat hierbij centraal en Open Data en een Open Aanpak zijn het uitgangspunt om aan die vraag te werken.

Open Gov Week dag # 2: in de toren van BZK
Het contrast kon haast niet groter: na een mooie dag in Lochem zaten we dinsdag in ‘de toren’ van BZK. Ook hier valt het nodige te doen aan de verbinding met buiten. En dus hingen we bij BZK de Open Poster op en zorgden we ervoor dat onze collega’s de speciale Open Overheid nieuwsbrief in hun mailbox kregen.

Ook twitterden we mee met het Open Government Partnership (OGP), initiator van de internationale Open Overheid week, over #OpenGovWeek en plaatsen we een bericht over de nieuwe Open Overheid Academy van Waag Society.

Open Gov Week dag #3: op naar het noorden
Deze week maakte maar weer eens duidelijk hoe wij niet gewend zijn om vanuit Den Haag het land in te trekken. En dan echt het land in, naar plekken die op een paar uur treinen van Den Haag liggen. Na een overstap in Groningen vervolgden we het laatste deel van ons traject naar het prachtige Winsum. Wederom wachtte ons een warm welkom, dit keer door wethouder Marc Verschuren. In een divers gezelschap gingen we het gesprek aan over Open Overheid.

Paul leidde aan de hand van zijn presentatie het gesprek over Open Overheid in. Enkele onvermijdelijke begrippen en wetten passeerden daarbij ook de revue. Zoals de Wob: Wet openbaarheid van bestuur. Paul is bijzonder positief over deze wet: “Op dagen dat er een Wob-verzoek binnenkomt moet je eigenlijk een fles champagne opentrekken. Het is een teken dat burgers meer willen weten over wat je eigenlijk doet op het gemeentehuis.”

Naast begrippen en wetten ging het gesprek vooral over de praktijk. En in het geval van Groningse gemeenten gaat het dan vaak over aardbevingen. De aardbevingen maken veel los bij mensen en gemeenten maken zich zorgen. “We zien niet alles, sommige mensen zijn iets minder mondig bijvoorbeeld.” In één van de dorpen gaat de burgemeester daarom langs de deuren om beter contact te krijgen. Een interessante Open Data toepassing die ook aan bod komt is ‘Aardbevingen Groningen’. Deze visualisatie laat zien waar en wanneer aardbevingen plaatsvonden in Groningen. En dat zijn er veel meer dan ‘wij in het westen’ beseffen.

Tot slot deelde een van de aanwezigen dat er voor alle medewerkers van de gemeente nu een training is over hoe je de maatschappelijke vraag anders benadert. ‘Participatie met lef’ heet deze training. Wij horen hier natuurlijk graag meer over, wellicht in een gastblog?

Gastblogs ter ere van Open Overheid week
Hemelvaartsdag viel precies in Open Overheid week en maakte de week voor ons iets korter. Er waren op donderdag en vrijdag geen bijeenkomsten, wel werd er nog getwitterd en schreven de provincie Zuid-Holland en de initiatiefnemers van Onbegluurd een gastblog ter ere van Open Gov Week.

Oproep: mogen we bij jou komen werken?
Open Overheid week smaakt naar meer! Wij willen vaker het land in, in gesprek met lokale overheden en met burgers. Daarom willen wij gaan werken op locatie, bijvoorbeeld bij jou op het gemeentehuis. Heeft jouw gemeentehuis een koffiehoek of tafel waar we kunnen neerstrijken voor een dag? Laat het ons dan weten!

Kun jij ook geen genoeg krijgen van Open Overheid week?
Bekijk dan:
– de presentatie van Paul Suijkerbuijk;
– de Open Poster;
– schrijf een Open Blog.

Waag lanceert Open Overheid Academy

Tijdens internationale Open Overheid week, oftewel Open Gov Week, lanceert Waag haar Open Overheid Academy programma. Waag werkt al jaren aan nationale en internationale Open Overheid projecten en is agenda-zettend geweest voor belangrijke ontwikkelingen zoals open data, digitale identiteit en smart citizen. In onze academy leren beleidsmakers en beslissers de vaardigheden die ze nodig hebben om een innovatieve technologie agenda neer te zetten in hun organisatie. Daarbij staan co-creatie, design thinking en open & agile development centraal.

Bekijk hier het Open Overheid Academy programma van Waag.

Open Overheid academy Waag

 

 

 

Infographic: Open Government Partnership (OGP) wereldwijd

Het Open Government Partnership (OGP) ondersteunt zowel overheden als maatschappelijke organisaties bij hun inzet om Open Overheid hoog op de politieke agenda’s te zetten en veranderingen door te voeren. Daarnaast brengt OGP landen uit de hele wereld bij elkaar om samen op te trekken en van elkaars Open Overheid ervaringen te leren.

In deze infographic vind je de missie en focus van OGP, inspirerende internationale voorbeelden en een weergave van de deelnemende landen. Ook lees je er welke actiepunten in het huidige Nederlandse Actieplan Open Overheid staan, en hoe jij zelf kunt bijdragen aan deze wereldwijde beweging.

Bekijk de infographic op volledige grootte, waarbij je kunt doorklikken naar relevante bronnen!

Afbeelding van Infographic OGP

Een terugblik: 2017 in 10 gesprekken

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt (LEOO) zijn we er allemaal minstens vier dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door publieke professionals te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen we met elkaar aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise deelt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties en het organiseren van en deelnemen aan bijeenkomsten. Voor de buitenwereld is niet altijd zichtbaar wie wij spreken en waar dat toe leidt. Daarom hier een terugblik op 2017 van Marieke Schenk, coördinator van het LEOO, in 10 gesprekken.

1. ECP Platform voor de Informatiesamenleving
Tijdens de evaluatie met de jury van de Stuiveling Open Data Award (SODA) werd gezocht naar een geschikt platform om dit jaar de tweede SODA uit te reiken. Het Jaarcongres ECP werd geopperd en unaniem een goed idee gevonden. Een verkennend gesprek met ECP leidde uiteindelijk tot een vruchtbare samenwerking: op 16 november presenteerden de finalisten hun toepassingen aan geïnteresseerden aan sta-tafels, vervolgens hielden ze korte pitches en als hoogtepunt werd de Consumentenbond met ‘Wat kost mijn zorg?’ tot winnaar gekozen. Bekijk hier een impressie van de dag.

2. Right to Challenge
In Utrecht sprak ik met pioniers op het gebied van Right to Challenge (RtC). Binnen de gemeenten Amsterdam, Rotterdam en Utrecht hebben zij hier de afgelopen jaren ervaring mee opgedaan, met betrokkenheid van het LEOO. Nu sprak ik hen om bij te praten. Het leverde onder andere op dat de trekkers van de community of practice Right to Challenge een zeer goed bezochte workshop gaven tijdens de Dag van de Lokale Democratie op 17 november. Ook zorgde het ervoor dat het LEOO aanwezig was bij een bijeenkomst van het RtC netwerk, en er verslag van deed.

3. MOOI (BZK)
In ons werk is het belang van de interne gesprekken binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) niet te onderschatten: de activiteiten op het gebied van openbaarheid van bestuur, open data en Open Overheid zijn over verschillende afdelingen verdeeld. Om op de hoogte te blijven van elkaars werkzaamheden en deze op elkaar af te stemmen, vindt regelmatig overleg plaats. Bijvoorbeeld met het programma MOOI, dat staat voor Modernisering Openbaarmaking OverheidsInformatie, met wie we elke twee weken om tafel zitten.

4. Bureau Loonaangifteketen
Omdat Paul Suijkerbuijk verhinderd was, werd mij gevraagd een presentatie te houden over Open Overheid en open data tijdens een ketencafé van de Loonaangifteketen. Ik had er wel eens van gehoord, maar het zei me niet erg veel. En heel eerlijk? Ik vond het ook maar saai klinken. Dat ik me daarin vergist heb bleek al snel tijdens het voorgesprek met een van de adviseurs van het Bureau Loonaangifteketen. Ook de presentatie tijdens het ketencafé was enthousiasmerend, zowel voor de toehoorders als voor mijzelf. Die keten is behoorlijk boeiend!

5. Jurist AVG
Via verschillende wegen kregen we vragen over de ophanden zijnde implementatie van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) in relatie tot Open Data. Welke gevolgen heeft dit bijvoorbeeld voor het beschikbaar stellen van Open Data? Werkt de AVG beperkend? We gingen te rade bij een jurist van BZK die expert is op dit terrein. Hij stelde ons gerust: omdat Open Data per definitie al geen persoonsgegevens bevatten, zijn de gevolgen van de AVG voor Open Data beperkt. We verzamelden vragen voor een Q&A pagina, die we in 2018 publiceren.

6. VNG en VNG Realisatie
Op uitnodiging van VNG gingen we langs bij collega’s van VNG en VNG Realisatie, om hen bij te praten over het nieuwe Actieplan Open Overheid, dat momenteel in de maak is. Naast hen informeren over de stand van zaken, haalden we ook diverse ideeën op voor het nieuwe actieplan. Van Open Data standaarden tot een traject voor cultuurverandering en een praktijkbeproeving met ‘open by design’ werken: aan ideeën geen gebrek. Ik ben benieuwd wat uiteindelijk echt in het nieuwe plan terecht zal komen.

7. Open State Foundation
Met de Open State Foundation (OSF) gingen we in gesprek over het als Open Data beschikbaar stellen van de locaties van stemlokalen. Bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen heeft OSF deze verzameld en als Open Data beschikbaar gesteld. Inmiddels is in samenwerking met VNG Realisatie een project gestart om dit op te pakken en door gemeenten zelf te laten doen.

8. Stakeholderforum Actieplan Open Overheid
Voor het Multistakeholderforum van het Actieplan Open Overheid van start ging, waren er al de nodige gesprekken gevoerd. Er was namelijk vanuit maatschappelijke organisaties meer belangstelling om plaats te nemen, dan er plekken zijn. Een goed teken! Tijdens een conference call werd besproken dat verschillende organisaties in een ‘tandem constructie’ deelnemen. Hierdoor neemt toch een breed scala aan maatschappelijke organisaties plaats. Lees hier het verslag van het eerste stakeholderforum.

9. In gesprek met maatschappelijke organisaties
Op 7 september ging de consultatie voor het nieuwe Actieplan Open Overheid van start. De eerste consultatiebijeenkomst werd gehouden met maatschappelijke organisaties. Het LEOO organiseerde deze bijeenkomst die voorgezeten werd door BZK, en verzorgde het interactieve gedeelte waarin maatschappelijke organisaties konden aangeven wat zij belangrijk vinden.

10. Algemene Rekenkamer
Met de Algemene Rekenkamer vonden het afgelopen jaar meerdere gesprekken plaats. Het leidde er onder andere toe dat de lancering van de 2017 editie van de Stuiveling Open Data Award (SODA) werd gehouden tijdens de Accountability Hack in de Tweede Kamer op 9 juni. Voorafgaand daaraan vond een ander bijzonder gesprek plaats, met startup envoy Constantijn van Oranje, dat is terug te lezen en terug te kijken. Ook sprak hij voor de lancering van SODA2017 een videoboodschap in.

Tijd voor Open Overheid

2017: een terugblik in 10 gesprekken

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt (LEOO) zijn we er allemaal minstens vier dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door publieke professionals te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen we met elkaar aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise deelt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties en het organiseren van en deelnemen aan bijeenkomsten. Voor de buitenwereld is niet altijd zichtbaar wie wij spreken en waar dat toe leidt. Daarom hier een terugblik op 2017 in 10 gesprekken en bijeenkomsten, van Open Data expert Paul Suijkerbuijk.

1. Belastingdienst
Met de Belastingdienst spraken we over open algoritmen. Data is fantastisch natuurlijk, maar wat er gebeurt met data binnen een organisatie en hoe het wordt verwerkt met andere data om te komen tot de uiteindelijke resultaten zit in algoritmen. Het zou mooi zijn als ook deze algoritmen openbaar gemaakt worden. Dat zorgt voor meer inzicht in besluiten en dan kan men zelf een berekening uitvoeren volgens de rekenregels die een organisatie uitvoert. Misschien vindt dit initiatief een plekje in het nieuwe actieplan Open Overheid?

2. Open Raadsinformatie
Met deelnemers aan het Griffiers Congres sprak ik over het transparant maken van raadsinformatie. Door VNG wordt volop ondersteuning geboden om dit voor elkaar te krijgen, mooi om te zien dat veel griffiers hier mee aan de slag willen! Onder de niet aflatende energie van Robert van Dijk (raadsgriffier te Teylingen) en met de inzet van Tom Kunzler (Open State Foundation) bij VNG gaat dit een succes worden in 2018. De gesprekken die ik gevoerd heb met verschillende raadsgriffiers waren bijzonder positief.

3. Open Contracting
Ook gesprekken gevoerd waar je even over na moet denken. Open Contracting is er zo een. Transparantie omtrent contracten is in Nederland al behoorlijk groot. Met TenderNed en PIANOo wordt al veel informatie over aanbestedingen en contracten gepubliceerd. Deze informatie wordt gepubliceerd in lijn met Europese regelgeving. Nu is er het initiatief van Hivos en het Open Governement Partnership (OGP) om te komen tot een standaard voor het ontsluiten van contract informatie volgens de Open Contract Data Standard. Het omzetten van de bestaande contracting informatie is best een klus terwijl al veel informatie beschikbaar is. Dan is het toch goed zoeken naar argumenten om daar snel mee aan de slag te gaan. Wellicht kunnen we in 2018 komen tot een experiment hiermee.

4. Meetup datagedreven werken bij gemeenten
Data is de basis voor alle processen zoals deze zich binnen een gemeentelijk apparaat afspelen. De expliciete keuze maken om deze data ook in te zetten voor andere processen en taken van de gemeente vergt een ander aanpak. Steeds meer gemeenten zijn hiermee aan het experimenteren in de vorm van datalabs of datacoaches. Waarbij het mij wel opviel dat de experimenten nu nog vooral gericht zijn op het inrichten van de organisatie. Wie gaat er met welke data aan de slag? De vraag waarom en waarvoor kwam tijdens de meetup weinig aan bod. Echter verwacht ik dat op het moment dat de inrichtingsvraag is beantwoord, dit snel aan bod zal komen.

5. Wikimedia
Wikipedia is een belangrijke hergebruiker van data uit het Nationaal Archief. Zo zijn er 5.574 Wikipedia pagina’s met afbeeldingen van het Nationaal Archief. Deze pagina’s met afbeeldingen zijn in November 2017 3.221.507 keer getoond. Een immens aantal. Wie zelf een kijkje wil nemen in rapportages over het gebruik van afbeeldingen in Wikipedia kan terecht op deze pagina. Wikipedia is dus een belangrijke hergebruiker van afbeeldingen. Het zou mooi zijn als nog meer instellingen hun beeldmateriaal beschikbaar stellen voor hergebruik op Wikipedia. Dat het materiaal gebruikt zal gaan worden blijkt wel uit het voorbeeld van het Nationaal Archief.

6. Gesprek met juristen op juridische tweedaags VNG
Open Data aanpakken op een bijeenkomst met juristen is altijd een uitdaging. Dat wat zeker wel openbaar gemaakt kan worden en dat wat zeker niet openbaar gemaakt kan worden, daar hebben we het niet over, maar dat wat op het grensvlak ligt. Daar waar de belangenafwegingen uit de Wob een rol gaan spelen, daar wordt het ingewikkeld en spannend. Hoever ga je met het verwijderen van persoonsgegevens uit een bestand zodat het wel openbaar gemaakt kan worden? Of besluit je in een keer dat het hele bestand niet openbaar gemaakt kan worden omdat er persoonsgegevens in zitten? Ingewikkelde afwegingen als er geen doel bekend is waarvoor de data beschikbaar gemaakt wordt. Daarom zijn we in het gesprek ingegaan op het bedenken van toepassingen die gemaakt zouden kunnen worden met Open Data. En dan blijkt opeens dat het meestal wel mogelijk is om data als Open Data beschikbaar te stellen.

7. Dirk Helbing
Dirk Helbing (o.a. Professor of Computational Social Science in Zurich) schetst de ontwikkelingen rondom data, de harde groei van de hoeveelheid en de belofte erachter: waarheidsvinding en efficiëntie, maar dan beter dan wij mensen kunnen. Artificial Intelligence kan veel oplossingen brengen. De verwachting is dat binnen 20 tot 40 jaar computers slimmer zijn dan mensen via machine learning. Daarbij geeft hij ook direct de kanttekening aan dat patronen in data potentieel fouten bevatten. Als voorbeeld het big data experiment rondom griep van Google. Techniek heeft dus ook keerzijdes waar aandacht voor moet zijn. Via de cookies in je browsers weten bedrijven precies wat je online doet. Dat geeft een gedetailleerd inzicht hoe je jezelf als persoon gedraagt, en dat gaat een zwarte box in van algoritmes. Met behulp van Artificial Intelligence worden er van iedereen digitale persoonlijkheden ontwikkeld (een soort alter ego) met inzichten die men op vele manieren kan inzetten. Naast de inzet voor marketing wordt dit nu ook bijvoorbeeld ingezet in digitale “oorlog”, verwijzend naar de invloed van Rusland op de Amerikaanse verkiezingen en de filter bubbels van Google en Facebook.

8. Gesprek met jongeren over Open Overheid
Bij het verzamelen van inzichten voor het nieuwe actieplan is ook een bijeenkomst georganiseerd met jongeren. Vertegenwoordigers van jongerenorganisaties als het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS), maar ook jongeren afdelingen van partijen als SGP, en de Jonge Democraten waren erbij. Een bijeenkomst met veel energie. Vertrouwen was een belangrijk onderwerp van gesprek. Hoe kan meer openheid en transparantie van de overheid leiden tot meer vertrouwen in die overheid? In een wereld waar nepnieuws aan de orde van de dag is en de Overheid zich ook niet altijd van de beste kant laat zien. Ook de ontwikkeling van vaardigheden in het omgaan met data wordt belangrijk gevonden. Het zelf kunnen vormen van een mening over een situatie op basis van data is belangrijk, aldus de jongeren.

9. Praktijkbeproeving standaarden Open Data
Met VNG zijn gesprekken gevoerd over het opstellen van standaarden voor Open Data. VNG Realisatie heeft, samen met een community van gemeenten en kennisorganisaties, een verkenning uitgevoerd naar een versnelling van Open Data bij gemeenten, met als resultaat een High Value Dataset List (HVDL). Deze lijst dient in eerste instantie als houvast voor gemeenten om gericht Open Data sets te ontsluiten en te publiceren. Het ontbreekt dan nog steeds aan een gestandaardiseerde set van afspraken over onder andere de inhoud, context en techniek die per dataset benodigd zijn om tot centrale, landelijke datasets te komen. En gemeentelijke landelijke datasets stimuleren nu juist innovatie. In de praktijkbeproeving wordt gewerkt met prototypen open datasets (HVDL) die in verband staan met maatschappelijke waarden als bereikbaarheid, transparantie en participatie. De volgende gemeenten doen mee: Drechtsteden, Lansingerland, Gouda, Den Haag, Waddinxveen, Gorinchem, Arnhem, Woerden, Delft, Enschede, Almere en Leidschendam-Voorburg.

10. Roemeense delegatie Open Overheid
Via de ambassade in Roemenië kwam de vraag of we een delegatie van de Roemeense overheid konden ontvangen. Alzo geschiedde. Een mooie bijeenkomst, goed om te zien dat Nederland niet alleen voorloopt, maar ook op punten achterloopt. Zo is de Roemeense ontsluiting van wetgeving beter gestroomlijnd dan in Nederland. Er blijkt voor ons dus nog winst te behalen. Op de aanpak van de ontsluiting van high value data blijkt uit ervaringen in Roemenië dat het lastig is om vast te stellen wat high value dan precies is. Nuttig om te sparren met andere landen en ervaringen uit te wisselen.

 

“Open data biedt ontzettend veel kansen”

De wedstrijd van SODA2017 ging op 9 juni van start tijdens Accountability Hack. Ben je benieuwd hoe het is om mee te doen aan SODA, wil je inspiratie opdoen voor je inzending of wil je meer weten over wat de mogelijkheden zijn met Open Data. Dan hebben we hieronder twee interessante video’s voor je.

Winnaar SODA2016 aan het woord
Startup Bleeve won eind 2016 de eerste Stuiveling Open Data Award (SODA). De HuisScan van Bleeve geeft woningeigenaren snel en eenvoudig inzicht in de beste energiebesparende maatregelen voor hun specifieke woning, op basis van open data. Los van de voordelen die een duurzame woning biedt voor het individu heeft dit ook een positieve maatschappelijke impact.

Paul Geurts van Kessel (van Bleeve) vertelt in dit video-interview hoe het was om mee te doen aan SODA én wat Bleeve precies met open data doet:

“Open data biedt ontzettend veel kansen”
Constantijn van Oranje vertelt waarom hij open data belangrijk vindt en welke kansen open data biedt. Hij roept overheidsorganisaties op het concept van open data te omarmen. “Met open data geef je anderen de kans om mee te ondernemen en hun eigen ruimte vorm te geven.”

Meer weten over SODA2017 en meedoen?
Laat zien wat er mogelijk is met open data en maak kans op 20.000 euro! Deelname staat open voor iedereen die een toepassing heeft gemaakt waarbij open data van publieke organisaties gebruikt wordt, zoals een website, app of visualisatie. Ga naar de website van SODA2017 voor meer informatie.

Tijd voor de netwerkende en responsieve overheid?

Wat voor overheid willen wij zijn? Is het al tijd voor de netwerkende en responsieve overheid? In gesprekken merk ik dat iedere ambtenaar anders op deze vraag reageert. Met elkaar maken al die verschillende ambtenaren ‘de overheid’. Gandhi zei het al: “Wij mensen zijn het product van ons denken. Wat we denken, dat worden we.” Mij valt op dat ambtenaren steeds denken en praten over de vier overheidsrollen van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB): de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. En als het gaat om Open Overheid, dan hoor ik ook steeds vaker verwijzingen naar de vier aanvliegroutes: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Dat roept de vraag op: hoe verhouden de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes zich tot elkaar?

De vier overheidsrollen
Onderstaat figuur vat de vier overheidsrollen van de overheid krachtig samen. Deze figuur kreeg ik van de directie Participatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu en die baseerde zich op verschillende NSOB publicaties zoals Sedimentatie in sturing.


Bij verschillende departementen, provincies en gemeenten zie ik regelmatig variaties op de vier overheidsrollen: de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. Mieke Visch van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zei recent in een interview:

“We weten heel goed wat het betekent om een presterende overheid of rechtmatige overheid te zijn. Maar de ambtenaar in de energieke samenleving gaat veel meer richting de netwerkende en de responsieve overheid. Ik zou het mooi vinden als er met een bepaalde vanzelfsprekendheid wordt geschakeld tussen de verschillende kwadranten. En dat de responsieve overheid gewoon als onderdeel van het werk wordt gezien. Wees nieuwsgierig en open. Rondom wetgeving kun je ook – zoals bij de omgevingswet – veel stakeholders betrekken. Als je het hebt over openheid, dan kan dat zeker in alle kwadranten.”

Wat is dan de samenhang tussen de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes? 

De vier aanvliegroutes Open Overheid
Het figuur hieronder vat de vier aanvliegroutes voor Open Overheid goed samen.  Deze figuur is gebaseerd op drie jaar werken met Open Overheid vanuit het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO).

Alle soorten van Open Overheid zijn nodig. Zonder Open Contact en Open Aanpak blijft de beweging te technisch en inhoudelijk, vaak ook zonder werkelijke samenwerking. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis. De tip van het LEOO is: start bij één van de aanvliegroutes, de aanvliegroute die bij jouw eigen organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.

De vier verschillende aanvliegroutes vormen samen – als ze elkaar raken – het geheel van Open Overheid. Het burgerpanel Open Overheid sprak de wens uit voor een overheid die ‘samenwerkt en samen leert’. Dit past bijvoorbeeld onder Open Aanpak en Open Contact. Andere adviezen van het burgerpanel richten zich juist meer op Open Data en Open Verantwoording. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig.

Good practice: budgetmonitoring
Een voorbeeld van verschillende aanvliegroutes die ‘samenwerking,  is budgetmonitoring: een good practice uit Amsterdam-Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en in gesprek gaan over financiële keuzes. Dit bestaat voor een deel uit het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als ze de procedures rond begrotingen kennen (Open Verantwoording). Wat zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden als een inwoner invloed wil uitoefenen? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar. Bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven in te schatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak): inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder vertrouwen en zonder het gevoel dat de deur bij zowel de inwoners als de overheid altijd openstaat, is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners en open te werken via de sociale media en Community Building. Lees meer over de vier aanvliegroutes.


Passen de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen bij elkaar?
De afgelopen maanden heb ik veel gesproken met verschillende mensen over hoe de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen met elkaar samenhangen. Gaan beide indelingen over iets anders? Of is er een gemeenschappelijke noemer? Ik denk dat laatste: beide indelingen gaan over de overheid en Open Openheid is een aspect van diezelfde overheid. De figuur hieronder toont de samenhang die ik zie.

Toelichting per kwadrant:

  1. Open Verantwoording past bij het eerste kwadrant: de rechtmatige overheid. Van een rechtmatige overheid willen mensen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. In het voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

 

  1. Open Verantwoording past ook bij het tweede kwadrant, de presterende overheid, maar Open Data past hier nog beter bij. Steeds meer overheidsorganisaties kiezen ervoor om gegevens kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machine leesbaar en volgens open standaarden beschikbaar te stellen. Omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Overheidsdata zijn immers op kosten van de burger verzameld en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Overheden stellen ook hun gegevens beschikbaar om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden hiervan is OmgevingsAlert: een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking is.

 

  1. Voor de netwerkende overheid uit het derde kwandrant vormen transparantie, Open Data en Open Verantwoording een belangrijk fundament voor de aanvliegroute Open Aanpak. Een Open Aanpak zorgt voor beleid dat beter aansluit op de wensen uit de samenleving. Met een Open Aanpak werken overheden aan een goed resultaat voor alle partijen. Een voorbeeld is Right to Challenge, het recht van buurtgebonden (sociale) ondernemers en bewonersgroepen om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen of in samenwerking met de overheid te te coproduceren, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. Dit kan verschillende voordelen opleveren, zoals:
    1. Inwoners kunnen soms taken beter of efficiënter uitvoeren dan de gemeente.
    2. Nieuwe spelers vergroten de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van stad of dorp.
    3. Het verbinden van kennis van bewoners en ambtenaren draagt bij aan een betere buurt.

 

  1. Een responsieve, participerende overheid (vierde kwadrant) voegt Open Contact als aanvliegroute toe, omdat deze overheid dichtbij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar wil zijn. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Door op de sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en komt de overheid zelf in contact met ideeën en vragen uit de samenleving. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak, zoals van het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als een ambtenaar belt met een eerlijke houding en actief luistert en doorvraagt, dan wordt veel sneller duidelijk wat er precies aan de hand is. Zo kunnen ambtenaren dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

 

Ik vertel op 10 mei tijdens de lunchlezing ‘Ambtelijk vakmanschap en Open Overheid in de energieke samenleving’ meer over bovenstaande en ga dan graag met iedereen in gesprek. Dat is trouwens mijn laatste ‘optreden’ voor het Leer- en Expertisepunt. Dus komt allen!

 

Data in de openbare ruimte

Bijeenkomst bij GeoNovum

Op 31 maart organiseerde GeoNovum een klankbordgroepbijeenkomst over data in de openbare ruimte. De belangrijkste vraag was: hoe gaan we om met het verzamelen van data in de openbare ruimte? Data wordt volop verzameld in de openbare ruimte: via WiFi scanners, Bluetooth scanners, maar ook via vaste of mobiele camera’s.

In publieke ruimte verzamelde data openbaar?
De gemeente Eindhoven schreef eind 2015 in een raadsinformatie brief dat alle in de openbare ruimte verzamelde data ook weer ter beschikking van het publiek gesteld moet worden. Dat wil zeggen, na anonimiseren als Open Data.

Maar wat betekent dit besluit voor innovatie en hoe moet een overheid hiermee omgaan in regelgeving? GeoNovum werkt aan het opstellen van een aantal tools om overheden hiermee te helpen, maar eerst moet vastgesteld worden om welke belangen het gaat.

Inventariseren
Een inventarisatieronde onder de deelnemers van de klankbordgroep levert inzichten op over privacy. Maar ook over de belangenafweging tussen het individu en de maatschappij en over hoe die afweging dan zou moeten worden gemaakt. Het belang van innovatie en open data kwam ook nadrukkelijk naar voren.

Deze input is verzameld met dank aan de gemeenten Zwolle, Nijmegen en Eindhoven. Ook werkten het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid hieraan mee.

Vanuit GeoNovum houdt Marc de Vries zich de komende tijd bezig met het inventariseren en ontwikkelen van tools. Mocht je voorbeelden hebben waarin het verzamelen van data in de openbare ruimte en het maken van een belangenafweging plaats vindt, stuur dan even een bericht naar m.devries@geonovum.nl of naar paul@open-overheid.nl.

 

CBR: Open Aanpak voor innovatie

Het CBR (Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen) nodigde Paul Suijkerbuijk van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid uit om mee te denken over innovatie bij het CBR. Paul doet verslag in zijn blog hieronder:

Rol van het CBR
Bijna iedereen krijgt wel een keer met het CBR te maken. Zodra je een voertuig wilt besturen moet je een keer langs bij het CBR om je rijvaardigheid te testen. De meeste mensen komen via het autorijbewijs in aanraking met het CBR, maar ook voor het besturen van een tractor of vliegtuig moet je bij het CBR zijn. Je laat dan zien dat je voldoet aan de exameneisen en in staat bent om een voertuig te besturen. Dat voertuig kan net zo goed een Toyota Starlet als een Tesla zijn. En dan ontstaat er toch wel een klein probleem: stel dat iemand komt afrijden in een Tesla en die Tesla grijpt al in voordat de bestuurder of examinator dat kan doen, en daarmee was dus de veiligheid niet in het geding, is de bestuurder dan rijvaardig of niet?

Nieuwe technologische ontwikkelingen zorgen voor veel vragen over de manier waarop het CBR de rijvaardigheid van een bestuurder vaststelt. Zeker als de rol van de bestuurder steeds kleiner wordt: een zelfrijdende auto lijkt niet meer zo heel ver weg.

Open Aanpak
Het CBR heeft gekozen voor een Open Aanpak in innovatie om met hun vragen aan de slag te gaan. Er is een bijeenkomst georganiseerd met deelnemers vanuit verschillende hoeken, sprekers met een singularity University achtergrond, maar ook ontwikkelaars van Virtual Reality omgevingen en organisatiedeskundigen van banken. Deze Open Aanpak van het CBR heeft hen zeker verder geholpen in het denken over innovatie. Al moet ik wel zeggen, dat ik zelf al onder de indruk was van hoever het CBR is op het gebied van innovatie. De ontwikkeling van examens met virtuele beelden en de ontwikkeling van beeldmateriaal waarin met eenvoudige animaties een verkeerssituatie voor mensen met dyslexie ook in een keer duidelijk is, zijn hier goede voorbeelden van.

Open Data
Mijn bijdrage, zoals te verwachten, lag vooral op het vlak van Open Data. Welke kansen zijn er om samenwerking te ontwikkelen tussen organisaties die zich allemaal bezig houden met verkeersveiligheid?

Met het beschikbaar stellen van Open Data kan innovatie ook vanuit andere hoeken komen. Denk aan universiteiten voor onderzoek, de auto-industrie voor technische ontwikkeling of maatschappelijke organisaties die werken aan veiligheid in de openbare ruimte.

Lessen voor innovatie
Het was mooi om te zien dat het CBR blij was met alle geoogste ideeën en dat zij deze ideeën meenemen in de verdere ontwikkelingen. De belangrijkste lessen die ik uit de bijeenkomst haal zijn:

1. Een Open Aanpak in innovatie werkt: je wordt geholpen met innovatie op manieren die je zelf niet direct voorzag;
2. Open Data maakt verbindingen met andere partijen mogelijk, die zonder Open Data niet kunnen ontstaan.

10 x tijd voor Open Overheid

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt zijn we er allemaal gemiddeld drie dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door de community te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen wij van het LEOO (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise borgt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties. Welke? Lees mee met wat 10 keer tijd voor Open Overheid opleverde.

1. Algemene Bestuursdienst (ABD)
Een aanzienlijk aantal topambtenaren van de Rijksoverheid meldden aan de ABD dat zij graag “met diepgang” meer te willen weten over open data. De ABD vroeg het LEOO of wij hierin konden samenwerken. Dit leverde concrete plannen op voor een dag waarop de topambtenaren in gesprek gaan met Saskia Stuiveling, de voormalig president van de Algemene Rekenkamer en deelnemers aan de SODA (Stuiveling Open Data Award) zoals Bleeve, de winnaar van vorig jaar.

2. Programma Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie (MOOI)
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), de directie CIO-Rijk wordt op dit moment een nieuw programma ingericht. Doel van dit programma is te zorgen voor de doorontwikkeling van de wetgeving op het gebied van openheid en (passieve en actieve) openbaarheid van bestuur en de uitvoering daarvan. Wij maakten kennis met de programmamanager van MOOI en zij neemt vanaf februari van dit jaar ook deel aan de stuurgroep van het LEOO. Of de Woo (Wet open overheid) er nu wel of niet komt, één ding is zeker: Het LEOO wil graag aansluiten op de ontwikkelingen vanuit MOOI.

3. Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV)
Een reis naar Groningen leverde een lang gesprek op dat veel inzicht gaf op in de wijze waarop uitvoeringsinstellingen zoals DUO en de SVB omgaan met Open Verantwoording. Wij zetten de HPV op onze Open Kaart en Kaspar van den Ham schreef een informatierijke blog over het goede werk van de Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV).

4. Algemene Rekenkamer
De Stuiveling Open Data Award (SODA) is vernoemd naar de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Deze prijs, bedoeld om het innovatief gebruik van Open Data te stimuleren en te belonen, is vorig jaar voor het eerst uitgereikt. Om dit jaar de krachten nog meer te bundelen dan bij de eerste editie het geval was, zijn we met de Algemene Rekenkamer in gesprek over hoe we elkaar kunnen versterken.

5. Nationaal Archief
Met het Nationaal Archief voeren we vanuit het LEOO al langere tijd één-op-één gesprekken en dat is niet verwonderlijk. Want, zoals zij zelf zeggen: “Openheid van zaken geven als overheid is een groot goed. Maar: dat kan alleen als je je informatiehuishouding op orde hebt. Als je ervoor zorgt dat je informatie duurzaam toegankelijk is.” De afgelopen jaren resulteerde dit in diverse samenwerkingen. Het meest recente voorbeeld hiervan is de gastblog van Suzi Szabo, de eerste in een reeks gastblogs van het Nationaal Archief.

6. CBR
Het Centraal Bureau Rijvaardigheid (CBR) heeft gekozen voor een Open Aanpak in innovatie. Het CBR organiseerde een bijeenkomst met deelnemers vanuit verschillende hoeken. Zo waren er sprekers met een singularity University achtergrond, maar ook ontwikkelaars van Virtual Reality omgevingen en organisatiedeskundigen van banken. Vanuit het LEOO leverden we een bijdrage aan de onderdelen Open Aanpak en Open Data. Zo heeft een Open Aanpak het CBR zeker verder geholpen in het denken over innovatie. We vinden het indrukwekkend om te zien hoe innovatief het CBR al is. Het ontwikkelen van examens met behulp van virtuele beelden is al praktijk, en het ontwikkelen van beeldmateriaal is ook al heel ver gevorderd. Zo zagen we eenvoudige animaties van verschillende verkeerssituaties voor mensen met dyslexie en die waren voor hen direct helder.

7. Clarity
Clarity is een door de Europese Commissie gefinancierd project waarin een consortium met onder andere De Waag werkt aan het opstellen van uitgangspunten voor Open eGovernement services. Het project Clarity onderzoekt hoe de overheid digitale diensten kan aanbieden die het vertrouwen van burgers vergroten, en hoe daarbij transparantie en efficiëntie te bevorderen. Clarity doet daarom behoefteonderzoeken bij verschillende doelgroepen en verzamelt succesvolle voorbeelden van nieuwe en opkomende technologie. Vanuit het LEOO leverden we een inhoudelijke bijdrage aan de uitgangspunten van Clarity.

8. Stefaan Verhulst
Het LEOO is regelmatig (mede-)organisator van bijeenkomsten waarin we het gesprek aangaan met met toonaangevende sprekers. Afgelopen 2 maart was dat Stefaan Verhulst, Adjunct Professor aan New York University en medeoprichter van Governance Laboratory. Hij houdt zich primair bezig met (impact van) open data en open overheid. Daarnaast is hij editor en curator van de GovLab weekly, een onmisbare informatiebron als je op de hoogte wilt zijn van wat er over de grenzen heen gebeurt in de wereld van digitale overheid, Open Data en Open Overheid. Volgens Stefaan focussen veel data-aanbieders zich op het leveren van data, maar niet op de gebruikerskant of de impact van Open Data. Het doel is dan het openbaar maken en de aanname is dan dat hergebruik vanzelf gaat. Maar dat laatste gebeurt vaak niet. Lees hier een gastblog met een verslag van de presentatie van Stefaan Verhulst.

9. E-democracy
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werken diverse ambtenaren aan ‘e-democracy’: het inzetten van technologische innovatie om inwoners inspraak te geven en democratische vernieuwing te realiseren. Concreet krijgt dit vorm in een aantal pilots bij gemeenten die gebruik zullen maken van de open source tools van het D-CENT project. Hier zijn zeker raakvlakken met Open Overheid, waardoor van beide kanten het voornemen is meer samen op te trekken.

10. Ministerie van Financiën
Een lunchgesprek leverde naast veel inspiratie om met Open Overheid door te gaan ook een prachtige vraag op: “Nu we de datasets geïnventariseerd en gepubliceerd hebben, hoe regelen we dan dat als we nieuwe data hebben, de datasets opnieuw gepubliceerd worden?” Het LEOO hoort variaties op deze vraag vaker, dus we gaven snel een antwoord in onze rubriek ‘Een open vraag over ….‘. Als je wilt weten hoe je Open Data up-to-date houdt, dan kun je het hier dus altijd teruglezen.

Maak jij tijd voor Open Overheid? En voeren wij samen een gesprek waarin jouw vraag of behoefte centraal staat? Neem dan contact met ons op!