Expertisepunt Open Overheid

Praktische wijsheid voor Open Overheid

Gastblog door Roelant van Zevenbergen

Ik vind ‘praktische wijsheid’ een krachtig begrip uit de filosofie van Aristoteles dat vandaag de dag nog steeds van grote waarde is. In die zin dat je unieke, concrete suboptimale (werk)situaties centraal durft te stellen en vervolgens ‘gewoon aan de slag gaat’ met het verbeteren daarvan. Niet alleen op basis van logica en theoretische wijsheid, maar veel meer vanuit praktische afwegingen, leren van elkaar en andere voorbeelden. Niet het denken maar het doen staat dan voorop. En in een blog van Mikis de Winter wond hij er ook geen doekjes om: “Dan komt het daarna eenvoudigweg aan op doen. Het zetten van een eerste stap. Vanuit je eigen wens en ambtelijk vakmanschap. Dus zet je praktische wijsheid in voor Open Overheid.”

Maar hoe tap je in op de alom aanwezige praktische wijsheid, en hoe realiseer je actiegerichte innovatiemassa? Met het Slimmernetwerk en de Doetank methodiek hebben we daar ervaring mee opgedaan. En die innovaring deel ik graag met Open Overheid. Niet in de laatste plaats omdat het Slimmernetwerk genoemd staat in het actieplan Open Overheid 2014 – 2015, en de onderzoekers van SEO ons in dat kader als bijzonder effectief hebben aangemerkt. Ons netwerk van inmiddels 4.400 mensen op LinkedIn is de thuisbasis voor een serie experimenten met ‘innovatie van onderop’ en interbestuurlijke samenwerking binnen de publieke sector.

Ons paradepaardje is de Doetank. Dat is een aanpak waarin kleine teams van professionals oplossingsrichtingen zoeken voor vraagstukken die ze zelf aandragen. Dat doen ze onder begeleiding van een coach die de Doetank in alle fasen begeleidt en de deelnemers al doende kennis laat maken met nieuwe werkvormen. Het werken met een Doetank is een methode waarin heel veel praktische wijsheid samenkomt.

“Ga gewoon aan de slag, vanuit praktische afwegingen, leren van elkaar en andere voorbeelden. Het doen staat voorop!” – Roelant van Zevenbergen

We denken dat de lessen en ervaringen van het Slimmernetwerk en haar Doetanks waardevol kunnen zijn voor alle overheidsmedewerkers die bezig zijn om de overheid beter te laten werken, responsief te krijgen en onderdeel te laten worden van de genetwerkte samenleving.

Daarom hebben we ze geprobeerd te expliciteren in een digitaal magazine: een creatief vormgegeven proeverij van persoonlijke columns, redactionele verhalen over gerealiseerde Doetanks en vooral veel praktische handreikingen om zelf effectief aan de slag te gaan met vernieuwen.

Open overheid, doe er je voordeel mee!

Niet in de laatste plaats omdat het Slimmernetwerk gewoon doorgaat. Het platform, het netwerk en de website zullen gevoed gaan worden door een fris nieuw team. Gesteund door FUTUR, het jonge ambtenarennetwerk van Nederland.

“Het begint ermee dat je concrete suboptimale (werk)situaties centraal durft te stellen” – Roelant van Zevenbergen

Wat we hebben gedaan en geleerd bij het Slimmernetwerk is niet alleen open innovatie maar evenzogoed open source. Alle verhalen, verdiepende artikelen, instrumentarium en illustraties uit het magazine “Slimmernetwerk gaat het huis uit!” alsook alles wat op de website te vinden is, mag gedeeld en hergebruikt worden. Onder vermelding van de oorspronkelijke auteur via een Creative Commons naamlicentie. De volledige licentietekst is te vinden op https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/


Door: Roelant van Zevenbergen

Mail voor vragen, suggesties en opmerkingen naar info@slimmernetwerk.nl

Gunstige kwartaalcijfers voor het Leer- en Expertisepunt Open Overheid

De laatste tijd hoor ik steeds vaker dat bedrijven een winstwaarschuwing afgeven, een ander woord voor tegenvallende resultaten. Zo’n winstwaarschuwing is voor het Leer- en Expertisepunt niet nodig. Ik vind dat het altijd beter kan, maar om onze kwartaalcijfers maak ik me geen zorgen.

Met onze opdrachtgever, het ministerie van Binnenlandse Zaken, hebben we drie resultaatgebieden afgesproken. De meest in het oog springende feiten en cijfers:

1. Evenementen. Wij organiseren samen met anderen evenementen. Het doel voor 2015 is meer dan 1.000 deelnemers aan meer dan 20 bijeenkomsten. Het resultaat tot nu toe: circa 485 deelnemers op 9 mede door ons georganiseerde bijeenkomsten over Actieve Openbaarheid, Open Belastingdienst en Budgetmonitoring. We zijn dus bijna op de helft.

2. Gesprekken. Als kennismakelaar voeren we één-op-één gesprekken over concrete initiatieven in het land waar wij de kennis over het ene initiatief combineren met een ander initiatief. Een belangrijk voorbeeld is de ondersteuning die we bieden bij de Rijksbrede data inventarisatie. Het doel is om dit jaar meer dan 100 één-op-één gesprekken te voeren. De teller staat nu op 60. We zijn dus al over de helft.

3.  Website. open-overheid.nl is de etalage van de beweging rond Open Overheid waaraan wij als Expertisepunt ondersteuning bieden door:
•  Live-gang op 4 februari. We willen graag iedereen bedanken voor alle complimenten en alle opbouwende kritiek waarvan we dankbaar gebruik maakten.
• Een toolkit waarop tot nu toe bijna 1.500 keer werd geklikt.
• Een netwerkpagina met standaard 10 bijeenkomsten en een kaartje met meer dan 108 initiatieven.
• Een 5-tal interviews en 7 blogs waaronder: Hoe overtuig ik mijn collega’s? en de gastblog van Corinne Sol: Ga in gesprek met de stad en luister.
• Het periodiek toesturen van updates aan meer dan 1.200 geïnteresseerden.
• Actief te zijn op de sociale media. Het twitteraccount @OpenOverheidNL heeft nu bijna 1.100 volgers.

Wat kan er beter? Niet uitputtende lijst: meer tools op de website, meer wetenschappers aan het woord, meer interviews uit de praktijk, meer initiatieven op de kaart, meer bijeenkomsten en activiteiten ondersteunen en nog meer samenwerking binnen de groeiende beweging die Open Overheid heet.

Vragen: Waar kan het Leer- en Expertisepunt Open Overheid zich nog verbeteren? Met wie kunnen we nog samenwerken? We willen niet alleen ‘vinkjes’, maar vooral een effect waar de ‘vonken’ vanaf spatten. Denk je met ons mee? Reacties graag via @mikisdewinter of mikis@open-overheid.nl

 

De Belastingdienst Open over Gedragsverandering

Wist je dat mensen eerlijker zijn als ze de handtekening bovenaan het formulier moeten zetten in plaats van onderaan? Overheidsorganisaties die gedragswetenschappelijke inzichten inzetten moeten dit volgens een recente kabinetsbrief voortaan op een transparante manier doen. Maar hoe dan? Dit was één van de vele vragen die tijdens de leerkring voor uitvoeringsinstellingen aan de orde kwam.

“Als organisatie kun je open zijn over gedragsverandering, bijvoorbeeld op een speciale webpagina of door er tijdens een Open Dag over te vertellen.”

Tijdens de bijeenkomst op 26 februari gaf Liza Luesink een kijkje in de keuken van de Belastingdienst. Ze vertelde dat ons brein 95% van ons gedrag onbewust aanstuurt. Het team Gedragsverandering van de Belastingdienst speelt daar op in. Op basis van hun tips stuurde de Belastingdienst een brief aan belastingbetalers waarin stond:

• “Op speciaal verzoek van de staatssecretaris” (deze formulering speelt in op de menselijke neiging om autoriteit te volgen)
• “Wij hebben een speciaal telefoonnummer geopend” en “U krijgt van ons een portvrije retourenvelop” (dit wekt een impuls om iets te doen vanuit wederkerigheid) en
• “De meerderheid van de mensen die deze brief ontving, stuurde het formulier op tijd terug” (dit appelleert aan onze neiging om de groep te volgen)

Een brief op basis van deze drie gedragswetenschappelijke inzichten leverde een extra response van 10% op en daarmee ook een besparing doordat de Belastingdienst niet meer hoefde te rappelleren en nabellen. De complete presentatie van Liza vind je hier: Gedragsverandering bij de Belastingdienst en hier een door Jurgen Egges (UWV) getekend verslag.

“Ons brein stuurt 95% van ons gedrag aan. Niet bewust, zoals we vaak denken, maar onbewust!” – Liza Luesink, Belastingdienst – senior gedragsverandering

Vervolgens was er uitgebreid te tijd ruimte voor de circa zestig deelnemers om zelf te oefenen met vraagstukken van onder meer SVB, UWV, Kadaster, DUO, RDW, IND en NZA. Op het eind spraken we over de vraag hoe de Belastingdienst gedragswetenschappelijke inzichten op een Open manier kan inzetten. De belangrijkste adviezen vanuit de groep:

• Maak een speciale pagina op de website
• Schrijf een hoofdstuk in het jaarverslag
• Verwijs daarnaar op sociale media
• Vertel erover op De Wereld Draait Door
• Maak er een OMOOC (Overheid Massive Open Online Course) van
• Vertel erover tijdens de Open Dag van jouw organisatie

Deze adviezen gaf de groep aan de Belastingdienst en in het gesprek dat daarop volgde werd duidelijk dat iedere uitvoeringsinstantie van de overheid prima één of meerdere van deze adviezen kan opvolgen. Hopelijk wil De Wereld Draait Door meewerken!

Korte geschiedenis van het Leer- en Expertisepunt

Wij merken dat zich in de maatschappij en binnen de overheid een beweging aftekent die aandringt op een Open Overheid. Ter ondersteuning van die beweging is behoefte aan een leer- en expertise-omgeving waaraan iedereen die zich met Open Overheid verbonden voelt kan participeren. Onze stip op de horizon is een levendige community rond Open Overheid met 20.000 deelnemers in 2018. Een dergelijke groep achten wij in staat om de Overheid transparanter te laten opereren en de daarvoor benodigde verandering in gang te zetten.

Daarom is het Leer- en Expertisepunt Open Overheid er in 2015 voor publieke professionals die meer willen weten, meer in gesprek willen gaan en meer willen doen met één of meer van de vier vertrekpunten van Open Overheid: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording.

Wij willen voor hen:

  1. Verhalen vertellen en ervaringen doorgeven aan degenen die meer willen weten over Open Overheid.
  2. Ruimte geven aan leren en ontwikkelen tijdens binnen communities of practice en evenementen, voor degenen die meer in gesprek willen gaan.
  3. Kennismakelaar zijn voor degenen die meer willen doen met Open Overheid. Dat betekent het verbinden van vraag en aanbod van de benodigde vaardigheden en kennis.
Historie

In mei 2014 gingen we van start met projectleider Marieke Schenk en coördinator Mikis de Winter. Het Leer- en Expertisepunt is onderdeel van ICTU, en werkt in opdracht van de directie Burgerschap en Informatiebeleid van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Wij werken nauw samen met het team Open Overheid van BZK voor wie we ook de rol van kennismakelaar vervullen. 

Kort na de start werkten wij aan de plannen en de strategie voor de komende twee jaar. Het werkprogramma is gebaseerd op de uitkomsten van interviews met meer dan twintig betrokkenen. Wij nodigden in mei 2014 ook een grotere groep geïnteresseerden uit om met ons mee te denken door middel van een enquête en een strategiesessie. Op die manier gaven zij mede invulling aan het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Onze tijdelijke website ging live.

In juni was het werkplan van het Expertisepunt definitief. We zijn volop aan de slag gegaan met het uitvoeren ervan door het land in te gaan, gesprekken te voeren en bijeenkomsten te organiseren. Hierdoor verzamelden we meteen content voor onze tijdelijke website die duizenden bezoekers trok. Tot eind 2014 voerden we vele gesprekken in het land, startten al enkele communities of practice in de vorm van leerkringen en we werkten volop aan de website die je nu voor je ziet.

Op 3 februari 2015 stelde onze opdrachtgever ons werkplan voor 2015 vast. Een dag later voegde Paul Suijkerbuijk zich bij het team. En meteen gingen we ‘live’ met de beta-versie van www.open-overheid.nl. Geef alsjeblieft feedback via de feedback-knop. Dank je wel!


 

Verder lezen

Het programma Open Overheid van BZK op de website van de Rijksoverheid biedt informatie over het beleid rond Open Overheid en het Open Government Partnership waarbij Nederland aangesloten is.

10 Redenen om niet met Open Overheid te beginnen

We helpen je graag om een begin te maken met Open Overheid als je er nog niet mee bezig bent. Wij van WC-eend adviseren WC-eend? Nee hoor, er zijn wel degelijk briljante redenen om nooit met Open Overheid te beginnen. Er zitten namelijk tien bijzonder duistere kanten aan Open Overheid:

1. Je ontslaat de automatische piloot

Je kunt niet meer standaard gesloten zijn als je kiest voor Open Overheid. Maar ‘altijd transparant’ stuit ook op bezwaren zoals privacy van personen en andere uitzonderingsgronden zoals die in de Wob (Wet openbaarheid van bestuur) zijn geformuleerd. Zelf nadenken dus. Als je vindt dat je daarvoor niet bent aangenomen dan kun je Open Overheid maar beter aan anderen overlaten.

2. Je wereldbeeld staat op z’n kop

Je kunt niet meer denken dat burgers zich moeten voegen naar de overheid. Als je start met Open Overheid ga je denken vanuit inwoners, ondernemers en initiatiefnemers. Jouw organisatie staat niet meer in het centrum en de rest van Nederland draait er omheen. Het maatschappelijk netwerk staat centraal en de overheid is blij dat het daarin mag participeren.

3. Je krijgt er meer nieuwe collega’s bij dan je ooit kunt ontmoeten

Je werkt niet meer bij één organisatie maar bij een maatschappelijk team. Het belangrijkste gevolg is dat je collega’s niet alleen “ambtenaren bij jou op de gang” zijn, maar ook ondernemers, inwoners, initiatiefnemers. Dat zijn er meer dan je ooit kunt ontmoeten. Sociale media helpen je om verbinding te maken met grotere groepen om vervolgens een kleinere groep écht goed te leren kennen. Ben je verzot op bila’s? Blijf je liever alleen met ambtenaren praten? Dan is Open Overheid niets voor jou.

4. Negen tot vijf is er niet bij

Als je energie krijgt van al die nieuwe contacten en als je bewust met alle afwegingen rond Open omgaat, zul je merken dat je hier niet alleen van negen tot vijf mee bezig bent. Interessante bijeenkomsten wil je niet laten lopen en artikelen over Open Overheid worden een must read. Ook buiten werktijd. Open Overheid is gewoonweg te interessant.

5. Selectief met de waarheid omgaan wordt een stuk moeilijker

Overleef je alleen maar op je werk door niet het hele verhaal te vertellen? Door de samenleving eenzijdig voor te lichten? En denk je dat dit goed is voor politiek en rechtstaat? En ben je dan verbaasd dat er een negatief beeld over ambtenaren bestaat en dat politici soms nog minder worden vertrouwd als bankiers? Begin dan vooral niet met Open Overheid.

6. Je krijgt een eenzijdige garderobe

Als je start met Open Overheid krijg je grote aandrang om tijdens werkuren alleen nog truien en T-shirts te dragen met teksten zoals “OPEN DATA” en “OPEN OVERHEID” erop. Natuurlijk krijg je daar veel vragen en grappige opmerkingen over en voor je het weet loop je de hele week in deze kleding.

7. “We leggen het u nog één keer uit” valt niet meer uit te leggen

Als data en informatie online te vinden zijn is het niet meer nodig om de hele tijd de expert uit te hangen die het beter weet. Mensen helpen zichzelf en elkaar. En ambtenaren gaan daarop aanvullen, samen, veel vaker gelijkwaardig. Als je graag wilt betuttelen zeg dat dan gewoon. En ja, het Expertisepunt denkt ook soms dat ze het beter weet dan anderen. Niets menselijks is ons vreemd.

8. Je zult intern weerstand ontmoeten

Interne weerstand tegen openheid is begrijpelijk. Waarom zou je iets veranderen wat al decennia goed werkt? Maar doen we het wel zo goed als overheid? Zijn we niet druk bezig om de bestaande overheidssystemen te optimaliseren terwijl die allang niet meer aansluiten op wat de mensen willen? Willen je een betere Free Record Shop zijn? Of had je Spotify zélf willen uitvinden?

9. Je zult fouten maken

Open Overheid is geen gespreid bedje met waterdichte procedures. Dat beogen we ook niet. We staan nog aan het begin van een ontwikkeling. Als je nooit fouten maakt dan betekent dit dat je te voorzichtig bent. Dan stopt het leren. Je zult je angst om fouten te maken moeten loslaten. Als je je werk liever ‘niet fout’ doet in plaats van meebouwen aan maatschappelijke meerwaarde… stay out off the kitchen!

10. Mensen praten terug

Hoog in de ivoren toren kan het lekker rustig zijn. Als we echt met inwoners, ondernemers en initiatiefnemers in gesprek gaan dan geeft dat veel reuring en kost dat tijd. Dan maar liever ons oude business model optimaliseren en alleen werken voor de politieke baas? Staat politieke sensitiviteit wél in jouw functieprofiel en ontbreekt maatschappelijke sensitiviteit? En vind je dat doodnormaal? Dan kun je onze conclusie nu wel raden!

Bekijk het Actieplan Open Overheid 2020-2022

Actueel en Agenda

Update #3 Actieplan Open Overheid 2020-2022

14 september 2021 | Geplaatst in: Actueel

Hoe staat het ervoor met de actiepunten uit het Actieplan Open Overheid 2020-2022? Iedere 8 weken vertellen de actiehouders kort iets o…

Lees verder
start wedstrijd SODA2017

SODA neemt een pauzejaar

9 september 2021 | Geplaatst in: Actueel

Vorig jaar won de open data toepassing Movimaps Veiligheidsratio Fiets de vijfde Stuiveling Open Data Award (SODA). Toen de SODA in het…

Lees verder

Toegang tot informatie: een recht, geen gunst

6 september 2021 | Geplaatst in: Actueel

Het programma van de volgende bijeenkomst van de Alliantie Open Overheid op 28 september is bekend! 28 september staat in het teken van…

Lees verder

Symposium Participatiedemocratie

2 september 2021 | Geplaatst in: Agenda

Gemeente Heerenveen, NHL Stenden hogeschool en Democratie in Actie organiseren op 8 oktober van 10:30 tot 15:00 uur het online symposiu…

Lees verder