Expertisepunt Open Overheid

Schouders van reuzen

Isaac Newton schreef het al: “Wij staan op de schouders van reuzen”. Een gevleugelde uitdrukking waaraan ik moest denken toen op 12 juni het boek “Ambtenaren! 200 jaar werken aan Nederland in 100 portretten” verscheen. De 100 levens van bijzondere ambtenaren laten zich lezen als een beschrijving van de belangrijkste momenten uit de geschiedenis van 200 jaar koninkrijk. Welke rol speelde ‘Open’ in de geschiedenis? Op wiens schouders staat Open Overheid? Ik denk zelf ‘ten minste’ deze drie reuzen:

Robert Fruin (1858-1935)
Erika Hokke beschrijft in het hoofdstuk “De openbaarheid van overheidsarchieven” het leven van Robert Fruin, een commies-chartermeester bij het archief in Utrecht die opklimt tot dé Algemeen Rijksarchivaris. Fruin maakte onderdeel uit van de commissie die werkt aan de Archiefwet van 1918. Deze wet regelt voor het eerst de openbaarheid en toegankelijkheid van overheidsarchieven, iets dat voor ons, eenentwintigste eeuwse burgers van Nederland inmiddels een vanzelfsprekendheid is.  In die tijd was er in de woorden van tijdgenoten van Fruin een “driedaagse veldslag” voor nodig.

Dick van Duyne (1912-1990)
Ook de Wet Openbaarheid van bestuur (WOB) kwam er niet zonder moeite. En juist daarom is het zo interessant om het door Jeroen Sprenger geschreven hoofdstuk over Dick van Duyne te lezen. “Aan de WOB is in politieke zin de naam van politicus Barend Biesheuvel verbonden. Minder bekend is dat Dirk van Duyne op de achtergrond een invloedrijke rol heeft gespeeld, al duurt het tot na zijn pensioen voordat de wet van kracht wordt. (…) Binnen de politiek en ambtenarij blijken tegen de WOB inmiddels grote weerstanden te bestaan. In het bijzonder wordt gevreesd dat ambtenaren niet meer vrijuit bewindslieden van adviezen zullen voorzien, uit vrees dat die later openbaar gemaakt worden. Het brengt Van Duyne ertoe Biesheuvel te adviseren van wetgeving af te zien. (…) Van Duyne spant zich als loyale ambtenaar in om het wetsontwerp aan de uiteenlopende opvattingen aan te passen. Op 28 mei 1975 kan Den Uyl eindelijk de nieuwe wet presenteren. (…) Uiteindelijk wordt de WOB in 1980 van kracht.”

Henk van Ruller (1937-2002)
Jan Schrijver portretteert Henk van Ruller als “Een vroeg voorbeeld van de moderne netwerkambtenaar”. Van Ruller stelt tijdens het Agenda-overleg met de vier grote steden steeds het probleem centraal. Daarbij zoekt hij rechtstreeks contact met organisaties die erbij betrokken zijn. Schrijver noemt het een mooi voorbeeld van cocreatie en verbindend ambtenaarschap anno 1975-1980. Later switcht Van Ruller naar Amsterdam waar hij gemeentesecretaris wordt en tot slot keert hij terug naar de bestuurswetenschap. Kern in het werk van Van Ruller is de verschuiving van government naar governance, van verticaal planmatig bestuur, naar horizontaal zoekend bestuur dat – in woorden van nu – kiest voor een Open Aanpak en Open Contact met maatschappelijke spelers.

Het boek “Ambtenaren! 200 jaar werken aan Nederland in 100 portretten” is samengesteld door Jeroen Pepers en Davied van Berlo. De hoofdstukken zijn geschreven door vele auteurs die ieder één of meer portretten voor hun rekening namen. Ik vind het boek prachtig vormgegeven en inhoudelijk zeer de moeite van het lezen waard. Meer informatie vind je hier.

Moving Power
Vijf vragen voor Open Overheid

Op 27 juni nam ik deel aan het kunstproject Moving Power van #Loods32 door een persoonlijk verhaal te vertellen. Ik luisterde naar lezingen, onder andere van eerste kamerlid Sybe Schaap en psycholoog Arjanne Bredemeijer. Vervolgens gingen degenen die een lezing gaven in gesprek met elkaar en met de aanwezigen in de zaal. Na afloop dacht ik vanuit de verschillende perspectieven dieper na over wat de opgedane inzichten voor Open Overheid betekenen. Dat leverde prikkelende gedachten op. Deze vatte ik samen in vijf vragen voor Open Overheid.

1. Maakt openheid de overheid sterker of zwakker?
Historicus Ton van Drielen behandelde in een half uur 3000 jaar macht en daardoor kwam bij mij deze vraag bovendrijven. Natuurlijk hangt de beantwoording van deze vraag van je perspectief af. En natuurlijk kun je van mij verwachten dat ik vind dat de overheid sterker wordt door de kracht van vertrouwen, door de kracht van openheid. Ik vroeg me af: Is dat dan in alle gevallen zo? Als jij vindt dat de overheid door openheid verzwakt, in welke gevallen is dat dan niet zo? Hoe zou een willekeurige inwoner van Nederland de vraag naar sterker of zwakker beantwoorden?

2. Hoe zou een revolutie richting Open Overheid eruit kunnen zien?
Op de doeken van Iris van ‘t Bosch stond heel groot het woord REVOLUTIE. Dat zette mij aan het denken. Natuurlijk, grote veranderingen gaan vaak stap voor stap en dan is er in één keer die  omwenteling zoals bijvoorbeeld de val van de Berlijnse muur en dat heet dan revolutie. Wat is de Berlijnse Muur voor Open Overheid? Een grote verandering in denken over privacy? Een technologische doorbraak? Groepen die het goede voorbeeld geven? Welke beelden krijg jij bij een revolutie richting Open Overheid?

3. Is het een kans of bedreiging voor Open Overheid dat inwoners steeds minder lijken te hechten aan politici?
Psycholoog Arjanne Bredemeijer ging in op het belang van een veilige hechting in de psychologie. Toen ik dit vertaalde naar de hechting tussen kiezers en politici herkenden de aanwezigen het beeld dat dit sinds tientallen jaren geen veilige hechting is: zwevende kiezers, het ongenoegen van grote groepen en de lage opkomst bij verkiezingen. Betekent dit dat politici nog volmaakter willen overkomen en daardoor minder openheid betrachten? Of betekent het dat politici juist wél opener willen worden omdat ze anders geen kiezers meer aan zich binden? Kortom: kans of bedreiging?

4. In hoeverre staat openheid op gespannen voet met de scheiding tussen wetgevende macht, uitvoerende macht en rechtsprekende macht?
Eerste kamerlid Sybe Schaap legde de nadruk op de Trias Politica van Montesquieu, de scheiding tussen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht zodat deze elkaar in een zeker evenwicht kunnen houden. Vaak genoemde voorbeeld is de neiging van de wetgevende macht om zich soms in het openbaar uit te spreken over de rechtsprekende macht. Is dit een voorbeeld waar openbaarheid geen positieve effecten oplevert? Ander voorbeeld is dat de wetgevende macht en de uitvoerende macht soms met elkaar vergroeid dreigen te raken. En wat te denken van openheid binnen de drie machten zoals de uitvoerende macht? Zo regelt de Wet openbaarheid van bestuur bijvoorbeeld dat als ambtenaren persoonlijke beleidsopvattingen in een document opschrijven zij deze opvattingen dan niet in het openbaar hoeven te delen omdat er dan sprake is van beleidsintimiteit. Wat vind jij hiervan? In hoeverre staat openheid op gespannen voet met de scheiding tussen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht?

5. Is er steeds meer of minder sprake van concentratie van macht en biedt dat kansen voor Open Verantwoording?
Zelf denk ik dat macht steeds minder geconcentreerd raakt en dat macht steeds minder makkelijk te behouden is. In mijn lezing haalde ik ook bronnen aan die dat onderbouwen, maar de aanwezigen in de zaal plaatsten hier vraagtekens bij. Zo stelde iemand dat macht juist sterker concentreert bij grote ondernemingen en constructies zoals de Europese Unie. Hoe denk jij daarover? En als het gaat om de verantwoording over het uitoefenen van een sterk geconcentreerde macht, wie moet daar dan op toezien? Wie dwingt de Open Verantwoording dan af als die niet gegeven wordt?

Heb jij ideeën of antwoorden bij deze vragen? Laat het me weten via @mikisdewinter of mikis@open-overheid.nl, dan gaan we met elkaar in gesprek!

Na publicatie van deze blog sprak ik met Davied van Berlo en ik legde hem de vijf vragen voor. Zijn antwoorden lees je in het interview.

Conferentie Toekomstbestendig Goed Bestuur

Op woensdag 2 september organiseert Prettig contact met de Overheid de conferentie ‘Toekomstbestendig Goed Bestuur’. Uiteraard staat op deze dag het contact tussen overheid en burger weer centraal. In de 15 verschillende masterclasses zal een uitwisseling plaats vinden tussen wetenschappers, wetgevingsjuristen, beleidsmedewerkers, bestuurders en de uitvoeringspraktijk.

We gaan onder andere in op macht, gezag, legitimiteit, procedurele rechtvaardigheid, massale bezwaren, het omgaan met informatieverzoeken, misbruik van de wet dwangsom en proceskostenvergoedingen, participatieve democratie, knelpunten rondom geautomatiseerde besluiten, het appelgedrag van burgers, ambtelijk vakmanschap en nog veel meer.

Binnenkort maken wij het volledige programma bekend met een uitgebreide toelichting op de masterclasses en de mogelijkheid tot inschrijven.

Meer info & inschrijven (binnenkort beschikbaar) via de website van Prettig contact met de Overheid.

 

ICTU Café ‘Een slimme overheid vraagt om een Open Overheid’

ICTU Café ‘Een slimme overheid vraagt om een Open Overheid’

Burgers verwachten meer openheid van de overheid. En overheden willen beter aansluiten op de doe- en denkkracht van de samenleving. Nederland heeft zich aangesloten bij het Open Government Partnership (OGP). Een wereldwijde samenwerking van landen die de dienstverlening van de overheid willen verbeteren en burgers meer kansen willen geven om mee te denken over overheidsbeleid. Bijvoorbeeld door stimulering van het gebruik van open data; uitbreiding van de mogelijkheden om via internet burgers te betrekken bij de ontwikkeling van overheidsbeleid, en het makkelijker maken voor burgers om overheidsinformatie te vinden en in te zien.

In het eerstvolgende ICTU Café op 8 september staan de vraagstukken en dilemma’s rond het thema Open Overheid centraal. Waar lopen organisaties tegen aan bij het vormgeven van een Open Overheid? Wat werkt wel en wat werkt niet, waar liggen kansen? Welke lessen kunnen we leren internationaal?

Experts praten deelnemers bij over dit onderwerp. Dit ICTU Café wordt georganiseerd in samenwerking met het Expertisepunt Open Overheid.

Sprekers zijn onder andere Mieke van Heesewijk, programmamanager bij het SIDN fonds en Dinand Tinholt, vice president Global EU Lead bij Capgemini. Pascale Georgopoulou, raadsgriffier van Amstelveen, zal daarnaast plaatsnemen in het discussiepanel. Ook Paul Suijkerbuijk en Marieke Schenk, verbonden aan het Expertisepunt Open Overheid, dragen bij aan het programma.

Het SIDN fonds staat voor een sterk internet voor iedereen. Het fonds investeert in projecten die het internet versterken of internet op een vernieuwende manier inzetten. Van Heesewijk gaat in op wat internet kan betekenen voor de relatie burger-overheid, welke interessante voorbeelden of projecten we zien, en wat de ontwikkelingen richting de toekomst zijn.

Dinand Tinholt is betrokken bij diverse projecten en initiatieven die bijdragen aan het stimuleren van digitale ontwikkelingen in Europa over grenzen heen. Tinholt was ook betrokken bij de recent verschenen eGovernment benchmarkstudie die in opdracht van de Europese Commissie is uitgevoerd. Tinholt zal onder andere ingaan op Europese prioriteiten in relatie tot het thema Open Overheid.

Over het ICTU Café

Het ICTU Café is een maandelijks terugkerende bijeenkomst van, voor en door medewerkers en relaties van ICTU. Iedere maand staat een inhoudelijk interessant, relevant of actueel thema centraal. Het ICTUCafé start met een korte presentatie of lezing, gevolgd door een paneldiscussie. De bijeenkomsten worden afgesloten met een netwerkborrel.

Datum, tijdstip en locatie

Het ICTU Café vindt elke 2e dinsdag van de maand plaats van 16.30 tot 18.00 uur bij ICTU in Den Haag.

De bijeenkomst is in principe vrij toegankelijk voor relaties. Met de opmerking dat een beperkt aantal plaatsen beschikbaar is. Bezoekers moeten voor aanvang worden aangemeld. Let op: bij een bezoek aan het ICTU-pand is een identiteitsbewijs (ID-kaart, paspoort of rijbewijs) nodig om toegang te krijgen.

Informatie of aanmelden?

Stuur een e-mail naar ictucafe@ictu.nl, onder vermelding van naam, organisatie en vermelding ‘ICTUCafé’.

 

Kennis is Kracht (KVAN dagen)

De Engelse filosoof Francis Bacon (1561-1626) is beroemd geworden om zijn uitspraak “scientia est potentia”. In het Nederlands vertalen we dat meestal met “kennis is macht”.

Archivarissen zijn bekend met dat fenomeen. Archiefstukken als stadsrechten en resolutien werden zelfs al voor de tijd van Bacon in goede, geordende en toegankelijke staat bewaard om bestuurders te voorzien van de broodnodige onderbouwing van hun macht. Degene die kennis kon nemen van deze rechten kon op basis daarvan macht uitoefenen. Ook de beheerder van het archief vormde daarmee een machtpositie op zichzelf. De archivaris beheert immers de sleutel tot de kennis. Ook in latere eeuwen kon een archivaris zijn macht doen gelden: alleen hij had verstand van de administratieve eigenaardigheden van een organisatie en kon op basis daarvan de toegang tot het archief beheersen.

De cultuur is sinds die tijd veranderd. Democratisering van de samenleving heeft er toe geleid dat iedereen zonder aanziens des persoons recht heeft om de archieven in te zien. De archivaris bewaakt niet langer het archief zelf, maar of autoriteiten geen misbruik maken van hun macht om de toegang tot archief te ontzeggen en anderen het recht ontnemen om met archieven kennis te maken. De archiefinventarissen hebben zich verplaatst van het depot naar achter de studiezaalbalie, langs een kast in de “zelfbediening” tot op internet. Dit proces van democratisering is nog lang niet ten einde.

Wordt het – vanwege deze culturele verandering – geen tijd om de vertaling van Francis Bacons uitspraak te herzien? Het woord “potentia” kan immers net zo gemakkelijk worden vertaald met “mogelijkheid”. De moderne vertaling van “scientia est potentia” wordt daarmee: “kennis biedt mogelijkheden”.

Nieuwe vormen van toegankelijkheid biedt publiek de mogelijkheid om elke vorm van historisch of journalistiek onderzoek te beoefenen en belangen te behartigen. De kennis van de archivaris biedt hem mogelijkheden om de archiefvormer te ondersteunen bij het inrichten van de processen in zijn informatiehuishouding. Dat alles ter meerdere eer en glorie van de efficiente en transparante overheid, maar vooral van de burger. De archivaris is een professionele kenniswerker die bijdraagt aan een open samenleving.

Helaas spreekt “kennis biedt mogelijkheden” minder tot de verbeelding dan “kennis is macht”. Het drukt de kracht van de nieuwe archivaris niet voldoende uit. Om die reden is ons voorstel Bacons lijfspreuk voortaan te vertalen met het allitererende “kennis is kracht”. We hopen dat de KVAN dagen van 2015 in Amersfoort om die reden dagen worden waarop kennis wordt uitgewisseld of zelfs wordt gemaakt. Voor een sterkere beroepsgroep.

Meer info en aanmelden: http://kvandagen.conference-websites.co.uk/