Expertisepunt Open Overheid

Burgerparticipatie, It giet fierder!

Met de transitie wordt van medewerkers bij gemeenten en welzijnsorganisaties ook een persoonlijke transformatie vereist. Verwacht wordt dat je actief bijdraagt aan de transformatie van het systeem waarvan je onderdeel bent. Een systeem met een eigen dynamiek, geschiedenis en manier van functioneren. De vraag is: ben jij in staat het ‘oude’ denken los te laten en op een andere, nieuwe, manier te werken? Wat is hiervoor nodig?

Dit is een workshop die aangeboden is als clinic bij het LCGW congres 2015: Burgerparticipatie ontdooit. It giet oan!

Praktisch

Datum: 4 december 2015
Locatie: nog onbekend
Organisatie: LCGW
Meer informatie en aanmelden

Korte geschiedenis van het Leer- en Expertisepunt

Wij merken dat zich in de maatschappij en binnen de overheid een beweging aftekent die aandringt op een Open Overheid. Ter ondersteuning van die beweging is behoefte aan een leer- en expertise-omgeving waaraan iedereen die zich met Open Overheid verbonden voelt kan participeren. Onze stip op de horizon is een levendige community rond Open Overheid met 20.000 deelnemers in 2018. Een dergelijke groep achten wij in staat om de Overheid transparanter te laten opereren en de daarvoor benodigde verandering in gang te zetten.

Daarom is het Leer- en Expertisepunt Open Overheid er in 2015 voor publieke professionals die meer willen weten, meer in gesprek willen gaan en meer willen doen met één of meer van de vier vertrekpunten van Open Overheid: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording.

Wij willen voor hen:

  1. Verhalen vertellen en ervaringen doorgeven aan degenen die meer willen weten over Open Overheid.
  2. Ruimte geven aan leren en ontwikkelen tijdens binnen communities of practice en evenementen, voor degenen die meer in gesprek willen gaan.
  3. Kennismakelaar zijn voor degenen die meer willen doen met Open Overheid. Dat betekent het verbinden van vraag en aanbod van de benodigde vaardigheden en kennis.
Historie

In mei 2014 gingen we van start met projectleider Marieke Schenk en coördinator Mikis de Winter. Het Leer- en Expertisepunt is onderdeel van ICTU, en werkt in opdracht van de directie Burgerschap en Informatiebeleid van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Wij werken nauw samen met het team Open Overheid van BZK voor wie we ook de rol van kennismakelaar vervullen. 

Kort na de start werkten wij aan de plannen en de strategie voor de komende twee jaar. Het werkprogramma is gebaseerd op de uitkomsten van interviews met meer dan twintig betrokkenen. Wij nodigden in mei 2014 ook een grotere groep geïnteresseerden uit om met ons mee te denken door middel van een enquête en een strategiesessie. Op die manier gaven zij mede invulling aan het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Onze tijdelijke website ging live.

In juni was het werkplan van het Expertisepunt definitief. We zijn volop aan de slag gegaan met het uitvoeren ervan door het land in te gaan, gesprekken te voeren en bijeenkomsten te organiseren. Hierdoor verzamelden we meteen content voor onze tijdelijke website die duizenden bezoekers trok. Tot eind 2014 voerden we vele gesprekken in het land, startten al enkele communities of practice in de vorm van leerkringen en we werkten volop aan de website die je nu voor je ziet.

Op 3 februari 2015 stelde onze opdrachtgever ons werkplan voor 2015 vast. Een dag later voegde Paul Suijkerbuijk zich bij het team. En meteen gingen we ‘live’ met de beta-versie van www.open-overheid.nl. Geef alsjeblieft feedback via de feedback-knop. Dank je wel!


 

Verder lezen

Het programma Open Overheid van BZK op de website van de Rijksoverheid biedt informatie over het beleid rond Open Overheid en het Open Government Partnership waarbij Nederland aangesloten is.

Toolkit Open Aanpak

De gemeente Nieuwegein onderzocht met anderen de mogelijkheid voor tijdelijk ruimtegebruik. Een Open Aanpak. Hoe ging dat in z’n werk?

 

Stappenplan

Op basis van drie stappen uit het ideeënboek Amsterdam van de Burgermeester Academie vertelt Anja Poot van de gemeente Nieuwegein over het project. Haar collega Renske van Rooijen en Evert Temminck van wijkoverleg de Galecop vullen aan.

“Door een transparante en goede manier van samenwerking met de gemeente kunnen wij in Nieuwegein gezamenlijk prachtige projecten realiseren, die de duurzame leefbaarheid in de wijk aanzienlijk vergroten” – Evert Temminck

Stap 1. Krachtenveldanalyse: voelen en wegwezen

Voordat je je strategie bepaalt moet je weten wat het krachtenveld is: wie heeft belang bij dit doel? Wie is vanuit zijn/haar functie getrokken bij het doel? Wie praat met wie (informeel en formeel)? Bij complexe vraagstukken verandert het krachtenveld continu. De manier om hier een actueel beeld over te vormen is: in contact blijven met betrokkenen. Wanneer je het krachtenveld voldoende denkt te begrijpen dan kun je een strategisch pad uitstippelen.

Tot begin 2013 heeft Nieuwegein het krachtenveld uitgebreid onderzocht. De gemeente heeft dit vastgelegd in de Ontwikkelstrategie Galecopperzoom. De kernopgave voor de gemeente is: hoe kunnen we de Galecopperzoom tijdelijk in gebruik geven aan ondernemers en andere partijen? De wens is om hiermee een bijdrage te genereren aan de financiële gezondheid van dit gebied, op weg naar de uiteindelijke bestemming. Recreatieve evenementen en opwekking van duurzame energie zijn enkele mogelijkheden. De gemeente Nieuwegein heeft de ontwikkelstrategie opgesteld na overleg met buurtbewoners, wijknetwerk Galecop, de Provincie Utrecht en de Kamer van Koophandel. De Nieuwegeinse ambtenaren hebben deze partijen ook later in het proces weer betrokken. Ze waren gevoelig voor veranderingen in het krachtenveld en bouwden telkens voort op de voorgaande contactmomenten.

“Stadsvarkens die als natuurlijke ploeg de Galecopperzoom opwaarderen … en recreatief betaalbaar golf voor iedereen”

Achtergrondinformatie

De Galecopperzoom is een gebied dat in afwachting is van stedelijke ontwikkeling. Want in de toekomst ondergaat de Galecopperzoom een gedaantewisseling. Provincie Utrecht en de gemeenten Utrecht, Houten en Nieuwegein stelden een visie op voor het gebied rondom de A12. Hierin staat beschreven dat de A12-zone in 2040 uitgegroeid is tot een “ontmoetingsplek, met ruimte voor evenementen, stedelijk wonen, arbeidsintensief werken, onderzoek en onderwijs”. Maar zo ver is het nog niet. Deze ontwikkeling is pas voorzien vanaf 2030. Voor de periode tot 2030 onderzoekt de gemeente Nieuwegein de mogelijkheid van tijdelijk ruimtegebruik; een pauzelandschap.

Stap 2. Onderhandelen: weten hoe het kacheltje brandt

Als je in een onderhandeling met verschillende partijen stapt, is het goed om van te voren je in te leven in de anderen. Een onderhandeling kan uitmonden in een goed resultaat voor beide partijen of in een acceptabel resultaat voor beiden. Een onderhandeling wordt afgebroken als het resultaat onacceptabel is voor een van de partijen. Begrijpen waar het omslagpunt ligt van een goed resultaat naar een acceptabel resultaat naar een onacceptabel resultaat is een goed begin. Wanneer loopt de ander weg?

Medio en eind 2014 voert de gemeente contractonderhandelingen met vijf partijen die een stuk grond in de Galecopperzoom willen gebruiken. De gemeente stuurt op een goed resultaat voor beide partijen. Zij kiest daarvoor een contractvorm waarbij de ondernemers een omzetafhankelijke huur betalen. Zo neemt ze ook een deel van het ondernemersrisico.

“De gemeente probeerde zich in de rol van ondernemers in te leven en heldere verwachtingen te wekken”

Voorafgaand aan deze formele onderhandeling zijn er veel informele vragen en verkenningen geweest waarin de gemeente zocht naar passende voorwaarden en condities. De partijen tastten daarbij de grenzen af. Ze onderhandelden over creatieve contactvormen en de inrichtingskosten van het gebied, zoals het doortrekken van de rioleringen. De gemeente probeerde zich hier steeds in de rol van ondernemers in te leven en duidelijkheid te bieden. Veel ondernemersactiviteiten gaan pas na een flink aantal jaren geld opbrengen waardoor een tijdelijke vestiging nadelig is.

Achtergrondinformatie

• Stadsvarkens die als natuurlijke ploeg de Galecopperzoom opwaarderen;
• kinderen die leren biologische groente te verbouwen in eigen tuintjes;
• zonnepanelen voor en van de wijk waartussen stadsschapen kunnen grazen en die stadskippen bescherming bieden tegen roofvogels;
• recreatief betaalbaar golfen voor iedereen en een wielerbaan;
• laagdrempelige evenementen waaronder een barbecue van stadskip, stadsvarken en stadskoe, georganiseerd door werkelozen.

Deze duurzame ideeën spraken de jury het meest tot de verbeelding. De jury bestond uit een gemeentebestuurder, een creatieve en zakelijke ondernemer en een bewoner. De gemeente startte vervolgens de onderhandeling met de partijen die deze plannen wilden gaan uitvoeren.

Stap 3. Diplomatie: juiste inhoud, toon en moment vinden

Diplomatie is het juiste zeggen met de toon op het juiste moment. Diplomatie helpt om iets voor elkaar te krijgen. Als je op iedere zin stuk loopt dan ben je snel klaar.

Ook in de komende jaren zal diplomatie nodig zijn. Na de eerste groep van vijf ondernemers is er nog ruimte beschikbaar in de Galecopperzoom, dus de gemeente zoekt naar nieuwe groepen ondernemers; voor iedere stap het juiste moment. Het Energielab Galecopperzoom heeft de creatieve processtappen ondersteund.
Dit werd in opdracht van de gemeente Nieuwegein en Kamer van Koophandel Midden-Nederland uitgevoerd door de VIPbus. Deze VIPbus is als onafhankelijke partij verantwoordelijk voor de vormgeving/uitvoering van het Energielab. Deze partij werkte met dromen (de Galecopperdroom) en werkte daarmee aan de juiste inhoudelijke ideeën. Deze werden met concrete prototypes verder doorontwikkeld. De toon van het Energielab was telkens uitnodigend en dat past uitstekend bij – zoals de deskundigen het noemen – dit experiment in uitnodigingsplanologie.

“De toon was telkens uitnodigend.”

Achtergrondinformatie

Gedurende het hele traject heeft de gemeente gewerkt met het Energielab voor het pionieren met duurzame en creatieve energie. Om de ideeën te ontwikkelen zijn de initiatiefnemers op reis gegaan met het Energielab. Dit verhaal was voor iedereen te volgen via Facebook en de website van de gemeente (Open Contact!). De doelstelling van het Energielab is om gericht op de juiste toon en het juiste moment de juiste ideeën boven tafel te krijgen om de Galecopperzoom te ontwikkelen tot een aantrekkelijk gebied waar recreatie, educatie en duurzame energieopwekking samen gaan. Een plek die bruist en waar bewoners en ondernemers samenwerken, ontdekkingen doen en (leren) ondernemen. Het Energielab Galecopperzoom wordt in opdracht van de gemeente Nieuwegein en Kamer van Koophandel Midden-Nederland uitgevoerd. De VIPbus is als onafhankelijke partij verantwoordelijk voor de vormgeving/uitvoering.

Praktische tips

 

Deelnemers van de Burgermeester Academie geven in het filmpje zeven praktische tips voor innovatie door participatie.
De zeven tips roepen volop herkenning op bij Anja Poot en Renske van Rooijen van de gemeente Nieuwegein en Evert Temminck van wijkoverleg de Galecop:

1. Een ambtenaar is ook maar een mens

Iedereen vindt het op z’n tijd lastig om ideeën los te laten, speelruimte bij het bestuur te pakken, verwachtingen expliciet te maken en mee te bewegen. Een ambtenaar is ook maar een mens. En toch lukte het in Nieuwegein!

2. Commercieel is niet vies

In Nieuwegein uitte zich dit doordat de gemeente consequent blijft zoeken naar ideeën die commercieel interessant zijn en naar verbinding met de Kamer van Koophandel.

3. Richt een initiatievenbrigade op

Het energielab fungeerde als een ideeënversneller en initiatievenbrigade.

4. Experimenteer mee!

In deze casus was de wens dat de rentelasten van het gebied gedeeltelijk of geheel gecompenseerd zouden worden door de ontwikkeling van Galecopperzoom. Gehele compensatie blijkt niet realistisch. Gedeeltelijke compensatie blijk wel mogelijk.

5. Vind een Harry

De Harry uit het filmpje heet in Nieuwegein Rex den Heijer. De betrokkenheid van Rex uitte zich onder andere in het fors verdiepen in innovatieve contracten en het bedenken van manieren om het geheel juridisch en planologisch mogelijk te maken. Dit bleek een grotere zoektocht dan verwacht.

6. Vier je succes

Dit gebeurde al vanaf het begin met een openingsborrel. De gemeente heeft vanaf het begin af aan heel veel betrokkenheid ervaren van ondernemers, instanties en in niet in de laatste plaats van medewerkers. Deze partijen leverden ideeën waar de gemeente zelf nooit was opgekomen zoals het organiseren van het Kleurenblindfestival. Bovendien bleek er veel betrokkenheid bij de publieke zaak. Zo draagt één van de ideeën bij aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente. De eerste vijf contracten zorgen zorgen bovendien voor een bijdrage aan gemeentelijke doelstellingen zoals duurzaamheid en uitbreiding van de horeca.

7. Ken je stad

Er was een ambassadeursnetwerk in de stad dat als klankbord diende. Voor binnen en buiten de stad is de tip vanuit deze casus: gebruik de netwerken van de andere partijen. Zo zijn de netwerken van de provincie en de Kamer van Koophandel van grote waarde geweest.

 

Verdieping

In deze mediatheek staan links voor als je meer wilt weten over dit onderwerp.

Startdoel 1: Breng maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld

Maatschappelijke opgaven zoals een leefbare wijk of veilig verkeer zijn van iedereen. Overheidsorganisaties hebben formele taken waarbij het gewenst is om aan te sluiten op de denk- en doekracht uit de samenleving. Daarom is het belangrijk om maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld te brengen zoals buurtbedrijven, individuele inwoners, stichtingen, belangenorganisaties en sociaal ondernemers. Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

Startdoel 2: Maak verwachtingen helder bij burgerparticipatie

Bij burgerparticipatie participeren maatschappelijke partners in de processen van de overheid. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke partners van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld: informeren, meedenken, meebeslissen, co- creëren, ontleend aan de bekende participatieladder en de vele varianten daarop. Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

 

Startdoel 3: Maak verwachtingen helder bij overheidsparticipatie

Bij overheidsparticipatie participeert de overheid is de processen van maatschappelijke initiatiefnemers. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke initiatiefnemers van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld:

  1. Welke ruimte is er om beleid of regels aan te passen?
  2. Is er een vergunning nodig en hoe lang duurt de procedure?
  3. In hoeverre kan onze organisatie helpen met kennis, expertise en advies?
  4. Zijn er subsidies of startsubsidies beschikbaar?

Lees meer over de startdoelen voor Open Aanpak.

10 Tips en Antwoord voor Overheden

In Den Haag vonden we 10 tips voor het faciliteren van maatschappelijke initiatieven. Bijvoorbeeld: koester de trekkers van initiatieven. Ze werken in hun vrije tijd aan een mooiere stad. Benader ze met een constructieve ‘ja, mits-houding’. Los hiervan is er zelfs een Antwoord voor Overheden.

Zelfsturende Zorgkracht in Limburg

Dorpen en wijken doen het zelf! Nieuwe tijdgeest. Sociaal burgerschap. Bijvoorbeeld in kleine kernen. Van verzorgingsstaat naar participatiemaatschappij. Zorgcollectieven in de kleine kernen van Limburg bijvoorbeeld, een kleurrijk verslag.

Open over bezuinigingskeuzes

In maart en april 2013 konden inwoners van Dordrecht in een vroeg stadium het stadsbestuur van Dordrecht adviseren over mogelijke bezuinigingskeuzes. Veel inwoners dienden ook eigen plannen in. Die zijn vervolgens tijdens een openbare raadsvergadering overhandigd aan het stadsbestuur. Op een factsheet van het Onderzoekcentrum Drechtsteden staan in het kort de conclusies uit het onderzoek en is een overzicht opgenomen van de ingediende eigen plannen. De resultaten zijn te downloaden.

Buurtkracht

Het mooie van een Open Aanpak is dat het ruimte geeft aan Buurtkracht. Dit dynamische e-book van Movisie geeft stap voor stap aan hoe dat in z’n werk gaat.

Buurtbesteden en Budgetmonitoring

De buurt aan zet. Bijvoorbeeld met Budgetmonitoring. Of kijk eens naar de tussentijdse balans van de pilot maatschappelijk aanbesteden in Amsterdam Oost. Nieuw: Buurtbesteden.

Actieve Openbaarheid, een Open Aanpak

Op 29 januari 2015 vond het Symposium ‘Actieve Openbaarheid, een Open Aanpak plaats. Lees dit verslag of bekijk de presentaties en zie hoe Open Aanpak zich vermengt met Open Verantwoording en Open Data.

Public Participation Playbook

In de Verenigde Staten ontstond het initiatief voor een Public Participation Playbook. Hoe kan het anders dan dat dit Playbook tot stand komt met de vrijwillige inzet van vele burgers van de VS en daarbuiten.

Als we alle stemmen horen, nemen we betere besluiten

Gezamenlijk besluiten nemen tijdens een Open Aanpak traject? De open source software van Loomio helpt daarbij. Nooit eerder van Loomio gehoord? Probeer het eens uit.

Doe-Democratie

Steeds vaker zijn burgers en sociale ondernemers zelf actief in het publieke domein. De overheid vindt dit een positieve ontwikkeling en wil graag bij deze initiatieven aansluiten, door initiatiefnemers meer positie te geven en het aansluitingsvermogen van overheden vergroten. Lees meer op de website van Doe-democratie.

Netwerkdemocratie

Netwerkdemocratie biedt een platform voor democratische innovatie. Het doel is een veerkrachtige democratie die met technologie alle leden van de samenleving betrekt en verbindt. Op netdem.nl vind je meer informatie over het rijke palet aan mogelijkheden, onder andere Open Agenda en Wij Maatschappij.

Lsa bewoners

Lsa staat voor Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners en dat is voor publieke professionals zeker interessant. Op lsabewoners.nl vind je tips en publicaties, onder meer over ‘Kan wél mensen in beweging’, ‘Wijkontwikkeling op eigen kracht’, Buurtrechten en Bewonersbedrijven. Aanrader!

Burgermeesterboeken

In de Burgermeester Academie leer je hoe je kunt innoveren binnen de overheid door participatie van bijzondere burgers en ondernemers. Via burgermeesteracademie.nl vind je boeken met praktische tips, nieuwe perspectieven op overheidsparticipatie, aantrekkelijk vormgegeven.

Open Aanpak

Waarom?

Een Open Aanpak leidt tot beter onderbouwd en genuanceerder beleid en slimme oplossingen. Uiteindelijk sluit het beleid beter aan op de wensen van de samenleving. Met een Open Aanpak kun je een goed resultaat voor alle partijen bereiken. Als je vóór de besluitvorming goed luistert naar mensen en hen begrijpelijk informeert, kun je rekenen op meer begrip. Je ziet dan ook wat anderen al doen. Daardoor ontstaan onverwachte invalshoeken en kom je samen tot nieuwe ideeën.

Hoe?

Sluit je aan bij de beweging en energie in de samenleving. Houd op met bepalen: ga deelnemen. Geef mensen de gelegenheid om het initiatief te behouden of naar zich toe te trekken. Zodat creativiteit, ondernemerschap en innovatie de boventoon voeren. Samen weten we meer en kunnen we meer. Werkelijk met mensen willen samenwerken, dat is de kern van Open Aanpak. Overheidsorganisaties kiezen vaak Open Aanpak als startpunt voor Open Overheid, want dat geeft focus en richting. Gaandeweg blijkt dat je pas echt winst boekt als je ook andere vormen van Open Overheid inzet:

Jij maakt Utrecht

In Utrecht zijn honderden voorbeelden van burgerinitiatieven, zelfbeheer door bewoners, participatietrajecten en leefbaarheidsinitiatieven. Maar de mensen die actief hieraan deelnemen, konden elkaar niet makkelijk vinden. Daarom werd ‘Jij maakt Utrecht’ ontwikkeld. Resultaat: ze vinden elkaar nu wél gemakkelijker.

Internetconsultatie

Internetconsultatie geeft iedereen de kans om te reageren op wetsvoorstellen. Open Contact via social media nodigt mensen uit om actief mee te doen met deze Open Aanpak van beleid. Resultaat: verschillende invalshoeken en ideeën kunnen bijdragen aan kwaliteit en draagvlak van wetsvoorstellen.

MijnWOZ

De gemeente Tilburg geeft via MijnWOZ inzicht in de opbouw van de WOZ-waarde van huizen. Inwoners kunnen hier hun gegevens controleren, huizen vergelijken en wijzigingen doorgeven. Resultaat: betrokken inwoners en een efficiënt proces bij de gemeente. Met veel minder bezwaarschriften.


 

Wat?

Open Aanpak, wat doe je dan? Welke stappen zet je? Bijvoorbeeld als je als gemeente een gebied pas vanaf 2030 gaat ontwikkelen? De Galecopperzoom is zo’n gebied, een pauzelandschap, een strook grond in Nieuwegein in de oksel van de A2 en de A12, in afwachting van ontwikkeling. De gemeente Nieuwegein onderzocht samen met anderen de mogelijkheid voor tijdelijk ruimtegebruik. Met wie ging de gemeente de samenwerking aan? Hoe kwamen zij tot een Open Aanpak?

Ga naar de toolkit Open Aanpak

 

Zo open dat het zeer doet?

“Vijftig tinten Open” stond op de uitnodiging voor de informele lunchbijeenkomst op 24 september 2014. Het suggestieve van vijftig tinten deed me denken aan “Zo open dat het zeer doet”, de titel van een omvangrijk hoofdstuk in het recentste boek van Evgeny Morozov, één van de meest vooraanstaande internetcritici van dit moment. In “So open it hurts” trekt Morozov fel van leer tegen Open Overheid en illustreert dat onder andere met onderstaand voorbeeld:

“Neem de kaarten die de misdaadstatistieken per buurt visualiseren; enthousiastelingen voor een “open overheid” zijn er lovend over. (…) De kaarten zouden de politie kunnen helpen om problematische gebieden te identificeren en er effectiever te zijn. Ook het publiek kan zo beter besluiten waar ze willen gaan wonen. De werkelijkheid is een stuk complexer. Zij die in slechtere wijken wonen, zouden dus misschien ook minder genegen zijn om misdaad te rapporteren. Een enquête uit 2011 van een verzekeringsmaatschappij toonde aan dat 11 procent van de respondenten een incident gezien had, maar dat niet aangegeven had, uit angst voor verlies in waarde van hun bezittingen.”
(citaat uit Om de wereld te redden, klik hier van Evgeny Morozov, p. 116/117)

Morozov schroomt niet om striemende taal te gebruiken tegen de – in zijn ogen – transparantie fetisjisten die met “een leger aan publieke nerds” aanzetten tot “vuilspuiterij”. Wat stond me te wachten toen ik aan die grote lunchtafel aanschoof om te praten over “Vijftig tinten Open”?

Ik trof collega’s die zeer genuanceerd, opbouwend en kalm over Open Overheid leken te spreken. In de trant van: er zijn vele tinten tussen de extreme standpunten tussen “Alles Open” en “Alles gesloten”. Gaandeweg werd me duidelijk dat zij het als een nobele kunst beschouwen daarin zorgvuldig te kiezen, maar niet té voorzichtig. Steeds meer richting openheid. Dergelijke geluiden komen we steeds vaker tegen in de vele gesprekken die we over Open Overheid voeren. De belangrijkste argumenten? Onze politieke opdrachtgevers willen het, de wet biedt met “actieve openbaarheid” voldoende rugdekking en vanuit de maatschappij klinkt steeds vaker de hartenkreet dat de overheid te gesloten is, zo gesloten dat dát juist pijn doet.

Over ons

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid is onderdeel van ICTU. We werken in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, voor de directie Informatiesamenleving en Overheid (Open Data) en de directie Democratie en Bestuur (Actieplan Open Overheid).

Hoe kun je contact opnemen met ons?

Heb je inhoudelijke vragen over Open Overheid of het Leer- en Expertisepunt, dan kun je contact opnemen met Marieke.

Marieke Schenk
06 52 48 09 71
marieke.schenk@minbzk.nl
Twitter: LinkedIn: View Marieke Schenk's LinkedIn profileView Marieke Schenk’s profile

Wat doen wij?

Het Leer- en Expertisepunt is opgericht in 2014. Wij brengen de vraagstukken in kaart die leven rond Open Overheid. We organiseren kennis- en ervaringsdeling en zijn betrokken bij de organisatie van diverse bijeenkomsten en leerkringen. Wij zijn als punt verbonden met andere organisaties en we kennen een grote groep (ervarings)deskundigen op het gebied van Open Data, Open Verantwoording, Open Contact en Open Aanpak.

Waarvoor kun je bij ons terecht?

Bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid kun je terecht met al je vragen en opmerkingen over Open Overheid. Daarnaast bieden wij ook informatie. Op onze website lees je het laatste nieuws rondom Open Overheid, het Actieplan Open Overheid en kun je zien welke interessante evenementen gepland staan. En in onze gastblogs kun je lezen hoe verschillende overheidsorganisaties aan de slag zijn gegaan met Open Overheid.

Hoe werken wij?

Het Expertisepunt werkt vraaggestuurd, met als doelgroep medewerkers van publieke organisaties die meer willen weten over en meer willen doen met het thema Open Overheid. Onze plannen en strategie zijn gebaseerd op gesprekken en bijeenkomsten met vele betrokkenen van buiten en binnen de overheid. Wij werken samen met het team Open Overheid van BZK.

Lees meer over de geschiedenis van Open Overheid en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.

Hoe open zijn wij?

In het kader van practice what you preach proberen wij zo open mogelijk te werken. Zo staat onze website open voor jouw blogs en evenementen en ontvangen we graag jouw reacties op onze berichten. Ook kun je jouw Open Overheid initiatief toevoegen op de Open Kaart. Zo geven we samen vorm aan Open Overheid.

Daarnaast proberen we, stapje voor stapje, zelf steeds meer documenten beschikbaar te stellen. Op die manier ondervinden we ook waar jullie tegenaan lopen bij het publiceren van documenten. Leerzaam dus!

  1. We hielden gedurende twee jaar onze Open Agenda bij op onze homepage, bekijk onze Open Agenda’s van 2017, 2018 en 2019;
  2. De initiatieven van de Open Kaart zijn als Open Data beschikbaar.

Wat gebeurt waar?

Ben je benieuwd welke initiatieven er al zijn rond de verschillende thema’s van Open Overheid? Je vindt een overzicht hiervan op de kaart, met een korte omschrijving en een verwijzing naar meer informatie. Zet via deze link ook jouw initiatief op de kaart, of een initiatief dat je waardeert!

Kaart van Nederland met initiatieven rond Open Overheid

Bekijk de volledige kaart

Open Overheid op Twitter

twitter_OOBlauw

Open Data op Twitter

twitterOpenDataNL

Ga in gesprek op LinkedIn

linkedinOOBlauw

Bekijk ons YouTube-kanaal

YouTube button

 

Toegankelijkheidsverklaring open-overheid.nl

 

Het toegankelijkheidslabel van open-overheid.nl. Volg de link voor de toegankelijke versie van dit label.

 

Netwerk

Wat gebeurt waar?

Ben je benieuwd welke initiatieven er al zijn rond de verschillende thema’s van Open Overheid? Je vindt een overzicht hiervan op de kaart, met een korte omschrijving en een verwijzing naar meer informatie. Zet via deze link ook jouw initiatief op de kaart, of een initiatief dat je waardeert!

Kaart van Nederland met initiatieven rond Open Overheid

Bekijk de volledige kaart

 

Doe mee!

Kennis en ervaring uitwisselen? Sluit je aan bij één van deze Communities of Practice:

Leerkring uitvoeringsinstellingen

Werk je bij een uitvoeringsinstelling en wil je meer weten over Open Overheid? Neem dan deel aan deze leerkring voor uitvoeringsinstellingen. Bekijk eerdere bijeenkomsten
Aanmelden

Kennisnetwerk Actieve Openbaarheid

“Hoe kunnen wij elkaar zo versterken dat onze organisaties in 2015 een volgende stap zetten in actieve openbaarheid?” Dat was de hoofdvraag van de startbijeenkomst van het Netwerk Actieve Openbaarheid op 21 mei 2015. Tijdens de kick-off kwamen meer dan 25 deelnemers van zo’n 20 verschillende organisaties bij elkaar. Lees er meer over in het verslag en sluit je aan.

Leerkring waterschappen

Werk je bij een waterschap en wil je helpen een eerste leerkring over Open Overheid vorm te geven?
Aanmelden

Right to Challenge (gemeenten)

Wil je meer weten over Right to Challenge? Kom dan naar de bijeenkomsten van deze Community of Practice voor gemeenten, mede georganiseerd door het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.
Aanmelden

Open Data Support Rijk

Werk je bij een ministerie? Wil je weten hoe je Open Data beschikbaar stelt zodat de kansen en mogelijkheden voor hergebruik zo groot mogelijk zijn? Meld je dan aan voor de bijeenkomsten van Open Data Support Rijk, georganiseerd door het ministerie van BZK en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.
Aanmelden

Leerkring provincies

Ben je provincieambtenaar? Wil je weten hoe je open data beschikbaar maakt zodat de kansen en mogelijkheden voor hergebruik zo groot mogelijk zijn? Meld je dan aan voor de volgende leerkringbijeenkomst na de zomer, mede georganiseerd door het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.

Aanmelden


 

“De leerkring Open Overheid biedt volop energie en inspiratie. Door kennis uit te wisselen met collega’s kan ik mijn werk beter doen” – Ines Balkema, gemeente Rotterdam

 

In gesprek

Wil je online van gedachten wisselen en inspiratie opdoen over Open Overheid?

Open Overheid op Twitter

twitter_OOBlauw

Open Data op Twitter

twitterOpenDataNL

Ga in gesprek op LinkedIn

linkedinOOBlauw

Bekijk ons YouTube-kanaal

YouTube button

Hoe?

Aan de slag? Wij helpen je graag!

Ben je benieuwd hoe Open Overheid er in praktijk uitziet? Wil je zelf aan de slag en ben je op zoek naar handvatten? Gebruik dan de Toolkit Open Overheid? Op de Toolkitpagina’s van Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording staan handreikingen en tips op basis van praktijkvoorbeelden. Ook vind je er verdiepende informatie.

Ook maakten we verschillende kennisinstrumenten over Open Overheid en Open Data. Die vind je onderaan deze pagina (onder de toolkit).

Toolkit Open Overheid

 

 

Kennisinstrumenten Open Overheid

Hoe ontsluiten we inkoopinformatie?

6 mei 2021 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Open State Foundation (OSF) werken samen aan het actiepunt Contract Reg…

Lees verder
Open Overheid

Infographic: transparant en open

29 april 2019 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Open data, open source, open standaarden… Er zijn tal van technische ‘opens’. Wat betekenen deze begrippen precies en hoe hangen ze met…

Lees verder
Open Overheid

Besturen in een Open Overheid. Hoe doe je dat?

28 juni 2018 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Hoe zet je openheid op een goede manier in voor verbinding tussen burger en bestuur? Actief ideeën uit de samenleving ophalen en gebrui…

Lees verder

Open Poster: 15 tips voor een Open Overheid

2 mei 2018 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Op onze Open Poster staan tips voor een opener overheid. Heb je zelf een tip? Laat hem dan achter op de poster (hij is printbaar en op…

Lees verder

OGP:
wat is het?

2 mei 2018 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Open Government Partnership in een notendop Nederland is sinds 2011 lid van het Open Government Partnership (OGP). Wat is het OGP preci…

Lees verder
Nu Open: Open Overheid

Nu Open publicatie: ervaringsdeskundigen aan het woord

12 december 2017 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid zet zich sinds 2014 in voor een opener overheid. En dat doen wij niet alleen! We spreken veel…

Lees verder
BOOG: Boekje Open Over Geld

BOOG: voor burgers en de overheid

14 februari 2017 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Afgelopen zomer is er tijdens de Bootcamp Open Over Geld hard gewerkt aan een publicatie met tools en initiatieven die overheidsorganis…

Lees verder

Workshoptool: verder met Open Overheid

14 februari 2017 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Je bent misschien al een tijd bezig met Open Overheid. Maar hoe kom je nu verder? Wat is je volgende stap? Om dit helder te krijgen en…

Lees verder

Open Overheid en Open Data in verkiezingsprogramma’s

14 februari 2017 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Welke politieke partijen besteden aandacht aan Open Overheid en Open Data in hun verkiezingsprogramma voor de Tweede Kamer verkiezingen…

Lees verder
open overheid

Open Data vraag en aanbod beter op elkaar afstemmen,
hoe doe je dat?

14 februari 2017 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

´Kennis om Open Data vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen´. Dit was veruit het meest gegeven antwoord op de vraag ´Naar welke…

Lees verder

Openspending detaildata tutorial

3 november 2016 | Geplaatst in: Kennisinstrumenten

Hoe open ik snel een extra databestand vanuit de overheid? Bekijk de tutorial over Openspending detaildata en je komt er alles over te…

Lees verder

 

Daarom!

Daarom Open Overheid:

“De ramen moeten open om licht en lucht binnen te laten. Openheid is noodzakelijk voor een gezonde relatie tussen overheid en burger in een democratie. Voortschrijdende digitalisering en steeds mondiger burgers geven verdere betekenis aan die openheid. Het is niet alleen nodig, maar ook steeds beter mogelijk om informatie te delen en te werken aan co­creatie. Uiteindelijk maakt dat de besluitvorming beter en het wederzijds vertrouwen sterker.” – Serv Wiemers, directeur Open State Foundation, 2020 (Actieplan Open Overheid 2020-2022)

 

Daarom doen zij het:

open overheid

“Open Schiedam geeft antwoord op wat voor een type overheid wij zijn.”

“Open Schiedam geeft antwoord op wat voor een type overheid wij zijn.” Maak kennis met het...
Lees meer
Actieplan Open Overheid

“We willen open zijn over algoritmen en het gesprek hierover voeren.”

“We willen open zijn over algoritmen en het gesprek hierover voeren.” Maak kennis met het actiepunt...
Lees meer
Actieplan Open Overheid

“Open Aanbesteden zorgt ervoor dat inwoners openheid van zaken krijgen over de besteding van het belastinggeld.”

"Open Aanbesteden zorgt ervoor dat inwoners openheid van zaken krijgen over de besteding van het belastinggeld."...
Lees meer

“We maken besluitvorming inzichtelijk: Thorbecke 2.0”

"We maken besluitvorming inzichtelijk: Thorbecke 2.0" Maak kennis met het actiepunt Open Besluitvorming bij gemeenten en...
Lees meer
Actieplan Open Overheid

“Transparantie zorgt voor betere discussies”

“Transparantie zorgt voor betere discussies” Maak kennis met het actiepunt Extractive Industries Transparency Initiative (EITI) Van...
Lees meer
Koos Steenbergen over lokale digitale democratie en Open Overheid

“Hoe geven we de lokale digitale democratie van de toekomst samen vorm?”

"Hoe geven we de lokale digitale democratie van de toekomst samen vorm?" Maak kennis met het...
Lees meer
Actiehouder Open Parlement

“Met digitoegankelijkheid bevorder je transparantie.”

"Met digitoegankelijkheid bevorder je transparantie." Maak kennis met het actiepunt Open Parlement Van 2018 tot en...
Lees meer
Guido Enthoven Open By Design

“Dit is hét moment om openbaarheid in te bouwen in de machinekamer van het openbaar bestuur.”

“Dit is hét moment om openbaarheid in te bouwen in de machinekamer van het openbaar bestuur.”...
Lees meer
Eveline Stapel – van Dijck van de provincie Noord-Holland

“Een Open Overheid is een overheid waarbij de samenleving ziet wat je doet.”

"Een Open Overheid is een overheid waarbij de samenleving ziet wat je doet." Maak kennis met...
Lees meer

“Alles begint met eerder contact maken, juist als het schuurt!”

"Alles begint met eerder contact maken, juist als het schuurt!" Maak kennis met het actiepunt Dilemmalogica...
Lees meer

Winnaars data-challenge ‘Versterk de petitie’

Winnaars data-challenge 'Versterk de petitie' Lees hier hoe You-get er met de winst vandoor ging! In...
Lees meer

Open Overheid in Costa Rica

Open Overheid in Costa Rica: Geef Open Overheid een centrale plek Auteur: Ilse Ambachtsheer In mijn...
Lees meer

Dag Open Overheid

Dag Open Overheid Kun je afscheid nemen van Open Overheid? Ik denk ik niet. Toch ga...
Lees meer

“Ook op inkoopgebied geldt: hoe transparanter, hoe beter”

"Ook op inkoopgebied geldt: hoe transparanter, hoe beter" Rondom aanbestedingstrajecten van de overheid is vaak veel...
Lees meer

“Onze opvatting over wat kennis is moet ook open”

“Onze opvatting over wat kennis is moet ook open” Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO)...
Lees meer
interview MOOI BZK

“We streven er naar om overheidsinformatie – waar en wanneer dat kan – openbaar en vindbaar te maken.”

Maak kennis met MOOI: Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie In januari 2016 ging bij het ministerie van Binnenlandse...
Lees meer
Minister Plasterk over Open Overheid en Open Data

Minister van Open Overheid

Minister van Open Overheid Als minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) bewaakt Ronald Plasterk de...
Lees meer
Transparante en Open Provincie

Wij werken in alle openheid aan TOP: Transparante en Open Provincie

Wij werken in alle openheid aan TOP: Transparante en Open Provincie “Als je aan transparantie werkt,...
Lees meer

Leidt meer openbaarheid tot een meer integere overheid?

Leidt meer openbaarheid tot een meer integere overheid? Wat doet een integriteitscoördinator eigenlijk? En welke rol...
Lees meer
vakman in de energieke samenleving

“Hoe werken we samen met de veranderende samenleving?”

“Hoe werken we samen met de veranderende samenleving?” Eén van de actiepunten van het Actieplan Open...
Lees meer
Portretfoto Donovan Karamat Ali

“Ik doe het voor de stad, dat staat bij mij voorop”

"Ik doe het voor de stad, dat staat bij mij voorop" Donovan Karamat Ali is de eerste en...
Lees meer

“Veel van de informatie die wij verzamelen is ook erg nuttig voor anderen”

"Veel van de informatie die wij verzamelen is ook erg nuttig voor anderen" Tom Cordeweners is...
Lees meer
Portretfoto van Paul Frissen

“Transparantie is een verlangen dat ons aan alle kanten omringt”

“Transparantie is een verlangen dat ons aan alle kanten omringt” Paul Frissen, decaan en bestuursvoorzitter van...
Lees meer
beleidsteam open overheid

Beleidsteam Open Overheid stelt zich voor (deel 2)

Beleidsteam Open Overheid stelt zich voor (deel 2) Het nieuw samengestelde beleidsteam Open Overheid van de...
Lees meer
Open Spending Detaildata

Open Spending Detaildata: alle huishoudboekjes van de overheid op één platform

Open Spending Detaildata: alle huishoudboekjes van de overheid op één platform De Open State Foundation werkt...
Lees meer
beleidsteam Open Overheid BZK

Beleidsteam Open Overheid stelt zich voor (deel 1)

Beleidsteam Open Overheid stelt zich voor (deel 1) Het nieuw samengestelde beleidsteam Open Overheid van de...
Lees meer

Ambassadeur Open Overheid: “Onder Open Overheid zit een harde business case”

Ambassadeur Open Overheid: “Onder Open Overheid zit een harde business case” Wist je dat Nederland meerdere...
Lees meer
Het team van Bleeve

“Je hebt vooral een concept nodig waarbij Open Data daadwerkelijk waarde toevoegt”

“Je hebt vooral een concept nodig waarbij Open Data daadwerkelijk waarde toevoegt” Steeds vaker stellen overheidsorganisaties...
Lees meer

Jeroen Sprenger – “Ik pleit voor 90% openbaar”

"Ik pleit voor 90% openbaar" Jeroen Sprenger werkte in de periode 1999-2008 als directeur Communicatie bij...
Lees meer

Guido Enthoven – “Doorbreek het informatiemonopolie”

"Doorbreek het informatiemonopolie" Raadslid.nu publiceerde in maart ‘Raadslid en Open Overheid’, een onderzoeksrapport met specifieke aanbevelingen...
Lees meer
Portret van Nicole Donkers

Nicole Donkers – “Open Overheid is een houding die past in deze tijd”

Open Overheid is een houding die past in deze tijd Van januari 2014 tot april 2016...
Lees meer
Marleen Stikker

Marleen Stikker – “Zorg er voor dat je bij technologie onder de motorkap kunt kijken.”

"Zorg er voor dat je bij technologie onder de motorkap kunt kijken." Openheid is één van...
Lees meer
Kaat Goderie

In actie voor Open Overheid – Kaat Goderie

In actie voor Open Overheid Kaat Goderie is de projectleider onder wier leiding het Actieplan Open...
Lees meer

“Openheid is ons belangrijkste instrument”

“Openheid is ons belangrijkste instrument” Ramon de Louw is programmamanager Open Data bij het ministerie van...
Lees meer

“De publieke tribune is er niet voor niets” – gedeputeerde Van der Sande

“De publieke tribune is er niet voor niets” Rogier van der Sande is gedeputeerde van de...
Lees meer

“Openheid zorgt voor een nieuwe dynamiek met inwoners” – Jeroen van Spijk

“Openheid zorgt voor een nieuwe dynamiek met inwoners” We spraken met Jeroen van Spijk, als wethouder...
Lees meer
Mieke van Heesewijk

“Zonder internettechnologie hadden we nooit een Open Data beweging gehad” – Mieke van Heesewijk

"Zonder internettechnologie hadden we nooit een Open Data beweging gehad" Op het terras van Dauphine in Amsterdam...
Lees meer
Marietje Schaake

“Je hoeft niet te vertellen dat je open bent, laat het maar zien” – Marietje Schaake

“Je hoeft niet te vertellen dat je open bent, laat het maar zien” Sinds 2009 is...
Lees meer

“Wees transparant en zet de gebruiker centraal” – Edo Plantinga

“Wees transparant en zet de gebruiker centraal” Gebruiker Centraal is een community voor iedereen die de...
Lees meer

“Ik wil van openbare naar bruikbare informatie” – Pascale Georgopoulou

“Ik wil van openbare naar bruikbare informatie” Pascale Georgopoulou, de griffier van de gemeente Amstelveen, stelt...
Lees meer
Arjan el Fassed, Openstate foundation

“De cultuur van ‘wij weten wel wat goed voor u is’ is totaal aan het veranderen” – Arjan el Fassed

“De cultuur van ‘wij weten wel wat goed voor u is’ is totaal aan het veranderen”...
Lees meer

“Ik wil een gemeente die deelt en betrekt” Patrick van Lunteren, Wethouder Breda

"Ik wil een gemeente die deelt en betrekt" Wethouder Patrick van Lunteren vertelt over Breda Begroot,...
Lees meer

“Open Overheid staat voor mij vooral voor democratische legitimiteit” – Marens Engelhard

"Open Overheid staat voor mij vooral voor democratische legitimiteit" Marens Engelhard is de algemene rijksarchivaris en...
Lees meer

“Openbaarheid moet je aan het begin van elk traject regelen” – Bodien Abels

“Openbaarheid moet je aan het begin van elk traject regelen” Bodien Abels is adviseur strategische openbaarheid...
Lees meer
Portretfoto van Arre Zuurmond

“Burgers hebben recht op regie” – Arre Zuurmond

"Burgers hebben recht op regie en als je niet transparant bent, dan kunnen ze die regie...
Lees meer

“Right to Challenge begint met openheid vanuit de gemeente” – Ines Balkema

“Right to Challenge begint met openheid vanuit de gemeente” Inspraak voor gevorderden, zo kenschetst projectleider Ines...
Lees meer
Albert Meijer

Albert Meijer

"Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht" Als hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht...
Lees meer
Guido Rijnja

“Een Open Overheid is een aanraakbare overheid”

“Een Open Overheid is een aanraakbare overheid” Guido Rijnja is coördinator algemeen communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst...
Lees meer
Davied van Berlo

Davied van Berlo

“De geest is uit de fles. Open Overheid komt eraan” Davied van Berlo is strategisch adviseur...
Lees meer
Mellouki Cadat

Mellouki Cadat

Hoe meer Open Overheid hoe beter! Mellouki Cadat is als senior adviseur verbonden aan het team...
Lees meer
Bart Pastoor

Bart Pastoor

"Als we allemaal transparant zijn dan kunnen we beter samenwerken" Bart Pastoor is bekend van ambtenarennetwerken...
Lees meer

Hans de Zwart

"Er is super veel overheidsdata die je zonder privacyprobleem openbaar zou kunnen maken" Als directeur van...
Lees meer

Digicommissaris Bas Eenhoorn

Principieel zijn wij openbaar bestuur. Principieel zijn we van iedereen. Principieel is het dus: ‘open, tenzij’...
Lees meer
Foto Valerie Frissen

Valerie Frissen

"De ‘dataficering’ van de samenleving zie ik als één van de belangrijkste ontwikkelingen" Valerie Frissen is...
Lees meer
Stef van Grieken

Data als ‘sleutel’ tot een Open Overheid – Stef van Grieken

Data als ‘sleutel’ tot een Open Overheid Stef van Grieken werkt voor Google.org, de filantropische tak van Google. Daar...
Lees meer

Marieke van Paassen

"Door de vraag scherper te krijgen kun je iemand beter van dienst zijn" Wat doe je...
Lees meer

Peter Millenaar

Open die klep, laat zien wat je hep! Peter Millenaar windt er geen doekjes om: open...
Lees meer

Hanneke Snippen-Dullemond

Meer ambitie graag! Van Hanneke Snippen-Dullemond mag Nederland veel meer ambitie tonen als het gaat om...
Lees meer

 

Daarom vinden zij Open Overheid belangrijk:

 

 

Daarom wil je:

 

Bekijk het Actieplan Open Overheid 2020-2022

Actueel en Agenda

Wet open overheid: Game changer voor openbaar bestuur en burger?

20 mei 2022 | Geplaatst in: Agenda

In het voorjaar van 2022 trad na een lang wetgevingstraject eindelijk de Wet open overheid in werking. De Wet open overheid komt in de…

Lees verder

Rijksbreed Programma Open Overheid bundelt krachten

14 maart 2022 | Geplaatst in: Actueel

Er gebeurt de laatste tijd veel op het gebied van open overheid. Aangewakkerd door de toeslagenaffaire en met de Wet open overheid (Woo…

Lees verder

Internationale conferentie Open Inkoop met Impact

10 maart 2022 | Geplaatst in: Agenda

Samen met de Open State Foundation en het Open Contracting Partnership organiseert het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks…

Lees verder

Benut de potentie van digitale participatie

21 december 2021 | Geplaatst in: Blog

Gastblog door Dion Coomans, beleidsmedewerker ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, programma Democratie in Actie I…

Lees verder