Expertisepunt Open Overheid

Cultuur, houding en gedrag als mogelijk actiepunt?

Verslag vervolgbijeenkomst met departementen

Op 8 februari kwamen collega’s van verschillende departementen opnieuw bij elkaar om de mogelijkheden voor een gezamenlijk actiepunt over cultuur, houding en gedrag te bespreken. Deze bijeenkomst was een vervolg op de bijeenkomst in december. Tijdens die bijeenkomst bleek dat er behoefte was aan een verkenning: departementen doen al veel op het gebied van cultuur, houding & gedrag, maar wat doen ze precies?

Met een verkenning onder de deelnemers van de vorige bijeenkomst en hun netwerk, konden we weer iets beter in kaart brengen wat er speelt. Veel departementen hebben programma’s en projecten lopen, zoals:

  1. projecten gericht op een open en interactieve beleidsaanpak;
  2. projecten met een focus op het herstellen van vertrouwen;
  3. projecten die de ontwikkeling van een open houding onder medewerkers ondersteunen (bijvoorbeeld met een training).

Hoe verder na de verkenning?
De deelnemers van de bijeenkomst onderscheiden zelf twee hoofdthema’s:

  1. Transparantie
  2. Open beleidsaanpak

Opleiding en ondersteuning spelen voor beide thema’s een belangrijke rol. Diverse departementen ontwikkelden al trainingen over deze thema’s en hebben inmiddels al goede ervaringen met deze trainingen. Voor een mogelijk actiepunt is het de vraag of het wenselijk is om bestaande methoden (zoals die ook uit de verkenning komen) met elkaar uit te wisselen of dat departementen echt op elkaars projecten aanhaken.

Tijdens het gesprek dat hierop volgt komt aan de orde dat het ontwikkelen van middelen – zoals introductieprogramma’s en trainingen – en het uitwisselen van informatie nuttig is, maar dat een visie of kader vanuit de top essentieel is voor een meer open overheid. Het Actieplan Open Overheid zou een manier kunnen zijn om zo’n visie vast te stellen.

Open beroepshouding
Volgens Guido Rijnja (Algemene Zaken, AZ) zou een actiepunt zich kunnen richten op de open beroepshouding. Daar zou invulling aan gegeven kunnen worden door medewerkers te trainen in een aantal ‘spanningen’ of dilemma’s, zoals open tenzij, gesloten tenzij, tijdspanning, schakelen tussen verschillende rollen. Met een training of een module in het introductieprogramma leren ambtenaren hoe zij met deze spanningen om kunnen gaan.

Vanuit Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en Infrastructuur en Waterstaat (IenW) geven collega’s aan dat je de mate van openheid ontdekt door ermee aan de slag te gaan: “Dilemma’s zijn er altijd en je kunt per dilemma kijken hoever je gaat.” Wat een handig hulpmiddel is, is bijvoorbeeld het NSOB-model. Je bepaalt je rol, maar je switcht ook tussen rollen. Daarnaast speelt verwachtingsmanagement een hele belangrijke rol. Het Ontwikkelnetwerk, waarin een aantal departementen actief zijn, zou gevraagd kunnen worden om de verdere behoefte aan een rijksbreed (trainings)aanbod te verkennen.

Ontwikkelnetwerk als vraagbaak
Volgens Jan van Dommelen (SZW) zou het nuttig zijn om kennis met trainingen Rijksbreed te delen en ook Rijksbreed trainingen te ontwikkelen. Het Ontwikkelnetwerk zou hierbij kunnen helpen. Het Ontwikkelnetwerk is een netwerk waarin collega’s die zich bezighouden met projecten over cultuur, houding en gedrag kennis uitwisselen.

Collega’s die momenteel al onderdeel zijn van het Ontwikkelnetwerk, geven aan dat dit netwerk zich precies over dit soort vragen buigt. Onder de aanwezigen leeft de behoefte om kennis en ervaringen met cultuur, houding en gedrag met elkaar te delen. Een nieuw platform oprichten lijkt overbodig gezien het bestaan van het Ontwikkelnetwerk.

Er wordt afgesproken om de vraag waar echt behoefte aan is als het gaat om cultuur, houding en gedrag én op welke manier een actiepunt daaraan zou kunnen bijdragen, als vraag bij het Ontwikkelnetwerk neer te leggen.

Veel animo voor introductieprogramma
Aan het einde van de bijeenkomst inventariseren de deelnemers wat een mogelijk actiepunt zou kunnen zijn en waar de aanwezigen behoefte aan hebben. Daar komt onder andere het volgende uit:

  1. De deelnemers worden enthousiast van een goed introductieprogramma voor nieuwe medewerkers. Hierin zou aandacht kunnen zijn voor dilemma’s over wat je wel en niet open maakt. En hoe je omgaat met openheid versus “de minister beschermen” en je strakke tijdsplanning;
  2. Er is bij de deelnemers een brede behoefte aan verbinding en ondersteuning bij bijvoorbeeld het toepassen van de interactieve beleidsaanpak. Ook wil men leren van de lessen van IenW en EZ.
  3. Het Ontwikkelnetwerk lijkt een goede vraagbaak voor de verdere verkenning van een Actiepunt op het gebied van cultuur, houding en gedrag. Welke behoefte leeft daar?

 

Tijd voor de netwerkende en responsieve overheid?

Wat voor overheid willen wij zijn? Is het al tijd voor de netwerkende en responsieve overheid? In gesprekken merk ik dat iedere ambtenaar anders op deze vraag reageert. Met elkaar maken al die verschillende ambtenaren ‘de overheid’. Gandhi zei het al: “Wij mensen zijn het product van ons denken. Wat we denken, dat worden we.” Mij valt op dat ambtenaren steeds denken en praten over de vier overheidsrollen van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB): de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. En als het gaat om Open Overheid, dan hoor ik ook steeds vaker verwijzingen naar de vier aanvliegroutes: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Dat roept de vraag op: hoe verhouden de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes zich tot elkaar?

De vier overheidsrollen
Onderstaat figuur vat de vier overheidsrollen van de overheid krachtig samen. Deze figuur kreeg ik van de directie Participatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu en die baseerde zich op verschillende NSOB publicaties zoals Sedimentatie in sturing.


Bij verschillende departementen, provincies en gemeenten zie ik regelmatig variaties op de vier overheidsrollen: de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. Mieke Visch van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zei recent in een interview:

“We weten heel goed wat het betekent om een presterende overheid of rechtmatige overheid te zijn. Maar de ambtenaar in de energieke samenleving gaat veel meer richting de netwerkende en de responsieve overheid. Ik zou het mooi vinden als er met een bepaalde vanzelfsprekendheid wordt geschakeld tussen de verschillende kwadranten. En dat de responsieve overheid gewoon als onderdeel van het werk wordt gezien. Wees nieuwsgierig en open. Rondom wetgeving kun je ook – zoals bij de omgevingswet – veel stakeholders betrekken. Als je het hebt over openheid, dan kan dat zeker in alle kwadranten.”

Wat is dan de samenhang tussen de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes? 

De vier aanvliegroutes Open Overheid
Het figuur hieronder vat de vier aanvliegroutes voor Open Overheid goed samen.  Deze figuur is gebaseerd op drie jaar werken met Open Overheid vanuit het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO).

Alle soorten van Open Overheid zijn nodig. Zonder Open Contact en Open Aanpak blijft de beweging te technisch en inhoudelijk, vaak ook zonder werkelijke samenwerking. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis. De tip van het LEOO is: start bij één van de aanvliegroutes, de aanvliegroute die bij jouw eigen organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.

De vier verschillende aanvliegroutes vormen samen – als ze elkaar raken – het geheel van Open Overheid. Het burgerpanel Open Overheid sprak de wens uit voor een overheid die ‘samenwerkt en samen leert’. Dit past bijvoorbeeld onder Open Aanpak en Open Contact. Andere adviezen van het burgerpanel richten zich juist meer op Open Data en Open Verantwoording. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig.

Good practice: budgetmonitoring
Een voorbeeld van verschillende aanvliegroutes die ‘samenwerking,  is budgetmonitoring: een good practice uit Amsterdam-Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en in gesprek gaan over financiële keuzes. Dit bestaat voor een deel uit het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als ze de procedures rond begrotingen kennen (Open Verantwoording). Wat zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden als een inwoner invloed wil uitoefenen? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar. Bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven in te schatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak): inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder vertrouwen en zonder het gevoel dat de deur bij zowel de inwoners als de overheid altijd openstaat, is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners en open te werken via de sociale media en Community Building. Lees meer over de vier aanvliegroutes.


Passen de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen bij elkaar?
De afgelopen maanden heb ik veel gesproken met verschillende mensen over hoe de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen met elkaar samenhangen. Gaan beide indelingen over iets anders? Of is er een gemeenschappelijke noemer? Ik denk dat laatste: beide indelingen gaan over de overheid en Open Openheid is een aspect van diezelfde overheid. De figuur hieronder toont de samenhang die ik zie.

Toelichting per kwadrant:

  1. Open Verantwoording past bij het eerste kwadrant: de rechtmatige overheid. Van een rechtmatige overheid willen mensen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. In het voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

 

  1. Open Verantwoording past ook bij het tweede kwadrant, de presterende overheid, maar Open Data past hier nog beter bij. Steeds meer overheidsorganisaties kiezen ervoor om gegevens kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machine leesbaar en volgens open standaarden beschikbaar te stellen. Omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Overheidsdata zijn immers op kosten van de burger verzameld en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Overheden stellen ook hun gegevens beschikbaar om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden hiervan is OmgevingsAlert: een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking is.

 

  1. Voor de netwerkende overheid uit het derde kwandrant vormen transparantie, Open Data en Open Verantwoording een belangrijk fundament voor de aanvliegroute Open Aanpak. Een Open Aanpak zorgt voor beleid dat beter aansluit op de wensen uit de samenleving. Met een Open Aanpak werken overheden aan een goed resultaat voor alle partijen. Een voorbeeld is Right to Challenge, het recht van buurtgebonden (sociale) ondernemers en bewonersgroepen om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen of in samenwerking met de overheid te te coproduceren, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. Dit kan verschillende voordelen opleveren, zoals:
    1. Inwoners kunnen soms taken beter of efficiënter uitvoeren dan de gemeente.
    2. Nieuwe spelers vergroten de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van stad of dorp.
    3. Het verbinden van kennis van bewoners en ambtenaren draagt bij aan een betere buurt.

 

  1. Een responsieve, participerende overheid (vierde kwadrant) voegt Open Contact als aanvliegroute toe, omdat deze overheid dichtbij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar wil zijn. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Door op de sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en komt de overheid zelf in contact met ideeën en vragen uit de samenleving. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak, zoals van het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als een ambtenaar belt met een eerlijke houding en actief luistert en doorvraagt, dan wordt veel sneller duidelijk wat er precies aan de hand is. Zo kunnen ambtenaren dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

 

Ik vertel op 10 mei tijdens de lunchlezing ‘Ambtelijk vakmanschap en Open Overheid in de energieke samenleving’ meer over bovenstaande en ga dan graag met iedereen in gesprek. Dat is trouwens mijn laatste ‘optreden’ voor het Leer- en Expertisepunt. Dus komt allen!

 

Is transparant hetzelfde als open?

Betekent het begrip transparant hetzelfde als open? De afgelopen drie jaar hoorde ik veel verschillende antwoorden op deze vraag. Eén van de antwoorden sprak me erg aan, namelijk een antwoord dat gebruik maakte van een metafoor: een vergelijking met een huiskamer. Het is transparant als je geen gordijnen hebt hangen, want dan kunnen buren door de ramen bij je naar binnen kijken. Je bent open als je je ramen open zet, zodat iedereen bij je binnen kan stappen of door het open raam met je in gesprek kan gaan. Het grootste verschil tussen open en transparant? Bij transparant kun je jezelf nog verstoppen op plekken die je door het raam niet kunt zien, als je geen bezoek of gesprek wilt.

Transparantie en openheid bij de overheid
Wat betekent dit dan voor de overheid? Zijn openbaar gemaakte onderzoeksrapporten open of transparant? Transparant! De Rijksoverheid verstrekt de onderzoeksrapporten actief, maar gaat niet het gesprek aan. De rapporten zijn voor iedereen ‘door het raam’ te bekijken. En als er persoonsgegevens in staan, bijvoorbeeld van geïnterviewden, dan maakt de overheid die vaak niet zichtbaar. Die worden dan bij wijze van spreken ‘achter de bank’ verstopt. En dat mag wettelijk gezien ook.

Vallen burgerparticipatie en overheidsparticipatie dan onder transparantie of openheid? Participatie gaat over open. Over het gesprek aangaan. De kern van burgerparticipatie en overheidsparticipatie is samenwerking. En daarvoor moet de deur van de overheid open. Bij overheidsparticipatie doet de overheid mee aan processen van burgers, bijvoorbeeld als burgers hun eigen buurtbudget willen besteden aan een nieuw plein. Bij burgerparticipatie doen burgers mee aan processen van de overheid, bijvoorbeeld een inspraakavond over een bouwplan van de gemeente.

En is Open Data dan transparant? Gaat openheid dan alleen over houding en gedrag? Als jouw gemeente data vrijgeeft – alleen omwille van transparantie – dan zeg ik ‘ja’ als antwoord op deze vraag. Het antwoord is ook ‘ja’ als een open houding en gedrag  zonder transparantie in data en informatie kunnen. Maar in de praktijk lopen openheid en transparantie dwars door elkaar heen. Zo was één van de belangrijkste tips over het onderwerp Right to Challenge: leg een basis met transparantie over data, documenten en informatie. Right to Challenge gaat over een samenwerkende overheid. Een Open Aanpak noemen we dat, waarbij open samenwerken centraal staat. Bij Open Data wemelt het vaak van tips als: betrek hergebruikers bij de keuze over welke dataset je als eerste vrij geeft.

Transparantie en openheid voor een goed functionerende overheid
Is transparant dan een onderdeel van open? Of is open een onderdeel van transparant? Daarover verschillen de meningen. En dat verklaart ook waarom er vaak misverstanden ontstaan als we beide begrippen door elkaar gebruiken. Het burgerpanel Open Overheid stelde voor om de grootste prioriteit aan een opener houding en gedrag van de overheid te geven. De redenen die zij hiervoor noemen zijn de wens voor een betere bejegening, een beter luisterende overheid en een overheid die inbreng en signalen van burgers serieus neemt. Bij dergelijke signalen is transparant een onderdeel van open. Anderen vinden dat open een onderdeel van transparant is. Zelf zie ik dat niet zo, maar ik ben dan ook van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en daar is ‘open’ het centrale begrip.

Waarom het nuttig  is om de begrippen open en transparant van elkaar te onderscheiden? Dat zit hem in het onderscheiden van wat we bij het LEOO de vier aanvliegroutes noemen: Open Contact en Open Aanpak gaan vaak over openheid. En de andere twee aanvliegroutes, Open Data en Open Verantwoording, gaan vooral over transparantie. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig. Transparantie kan niet zonder openheid en andersom. Zonder Open Contact en Open Aanpak komt een organisatie vaak te technisch en inhoudelijk over en komt er geen samenwerking tot stand. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis.

Wat mij betreft is de gouden tip: start bij openheid of transparantie. Het liefst met één van de bijbehorende aanvliegroutes, de route die het best bij jouw organisatie past. Bij die keuze is het heel handig als je de verschillende begrippen van elkaar kunt onderscheiden. Dat onderscheid én die keuze geven focus en kans op snel succes!

Als je wilt lezen hoe dat ook al weer werkt met de vier aanvliegroutes, lees dan de blog Daarom Open Overheid.

 

10 x tijd voor Open Overheid

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt zijn we er allemaal gemiddeld drie dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door de community te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen wij van het LEOO (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise borgt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties. Welke? Lees mee met wat 10 keer tijd voor Open Overheid opleverde.

1. Algemene Bestuursdienst (ABD)
Een aanzienlijk aantal topambtenaren van de Rijksoverheid meldden aan de ABD dat zij graag “met diepgang” meer te willen weten over open data. De ABD vroeg het LEOO of wij hierin konden samenwerken. Dit leverde concrete plannen op voor een dag waarop de topambtenaren in gesprek gaan met Saskia Stuiveling, de voormalig president van de Algemene Rekenkamer en deelnemers aan de SODA (Stuiveling Open Data Award) zoals Bleeve, de winnaar van vorig jaar.

2. Programma Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie (MOOI)
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), de directie CIO-Rijk wordt op dit moment een nieuw programma ingericht. Doel van dit programma is te zorgen voor de doorontwikkeling van de wetgeving op het gebied van openheid en (passieve en actieve) openbaarheid van bestuur en de uitvoering daarvan. Wij maakten kennis met de programmamanager van MOOI en zij neemt vanaf februari van dit jaar ook deel aan de stuurgroep van het LEOO. Of de Woo (Wet open overheid) er nu wel of niet komt, één ding is zeker: Het LEOO wil graag aansluiten op de ontwikkelingen vanuit MOOI.

3. Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV)
Een reis naar Groningen leverde een lang gesprek op dat veel inzicht gaf op in de wijze waarop uitvoeringsinstellingen zoals DUO en de SVB omgaan met Open Verantwoording. Wij zetten de HPV op onze Open Kaart en Kaspar van den Ham schreef een informatierijke blog over het goede werk van de Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV).

4. Algemene Rekenkamer
De Stuiveling Open Data Award (SODA) is vernoemd naar de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Deze prijs, bedoeld om het innovatief gebruik van Open Data te stimuleren en te belonen, is vorig jaar voor het eerst uitgereikt. Om dit jaar de krachten nog meer te bundelen dan bij de eerste editie het geval was, zijn we met de Algemene Rekenkamer in gesprek over hoe we elkaar kunnen versterken.

5. Nationaal Archief
Met het Nationaal Archief voeren we vanuit het LEOO al langere tijd één-op-één gesprekken en dat is niet verwonderlijk. Want, zoals zij zelf zeggen: “Openheid van zaken geven als overheid is een groot goed. Maar: dat kan alleen als je je informatiehuishouding op orde hebt. Als je ervoor zorgt dat je informatie duurzaam toegankelijk is.” De afgelopen jaren resulteerde dit in diverse samenwerkingen. Het meest recente voorbeeld hiervan is de gastblog van Suzi Szabo, de eerste in een reeks gastblogs van het Nationaal Archief.

6. CBR
Het Centraal Bureau Rijvaardigheid (CBR) heeft gekozen voor een Open Aanpak in innovatie. Het CBR organiseerde een bijeenkomst met deelnemers vanuit verschillende hoeken. Zo waren er sprekers met een singularity University achtergrond, maar ook ontwikkelaars van Virtual Reality omgevingen en organisatiedeskundigen van banken. Vanuit het LEOO leverden we een bijdrage aan de onderdelen Open Aanpak en Open Data. Zo heeft een Open Aanpak het CBR zeker verder geholpen in het denken over innovatie. We vinden het indrukwekkend om te zien hoe innovatief het CBR al is. Het ontwikkelen van examens met behulp van virtuele beelden is al praktijk, en het ontwikkelen van beeldmateriaal is ook al heel ver gevorderd. Zo zagen we eenvoudige animaties van verschillende verkeerssituaties voor mensen met dyslexie en die waren voor hen direct helder.

7. Clarity
Clarity is een door de Europese Commissie gefinancierd project waarin een consortium met onder andere De Waag werkt aan het opstellen van uitgangspunten voor Open eGovernement services. Het project Clarity onderzoekt hoe de overheid digitale diensten kan aanbieden die het vertrouwen van burgers vergroten, en hoe daarbij transparantie en efficiëntie te bevorderen. Clarity doet daarom behoefteonderzoeken bij verschillende doelgroepen en verzamelt succesvolle voorbeelden van nieuwe en opkomende technologie. Vanuit het LEOO leverden we een inhoudelijke bijdrage aan de uitgangspunten van Clarity.

8. Stefaan Verhulst
Het LEOO is regelmatig (mede-)organisator van bijeenkomsten waarin we het gesprek aangaan met met toonaangevende sprekers. Afgelopen 2 maart was dat Stefaan Verhulst, Adjunct Professor aan New York University en medeoprichter van Governance Laboratory. Hij houdt zich primair bezig met (impact van) open data en open overheid. Daarnaast is hij editor en curator van de GovLab weekly, een onmisbare informatiebron als je op de hoogte wilt zijn van wat er over de grenzen heen gebeurt in de wereld van digitale overheid, Open Data en Open Overheid. Volgens Stefaan focussen veel data-aanbieders zich op het leveren van data, maar niet op de gebruikerskant of de impact van Open Data. Het doel is dan het openbaar maken en de aanname is dan dat hergebruik vanzelf gaat. Maar dat laatste gebeurt vaak niet. Lees hier een gastblog met een verslag van de presentatie van Stefaan Verhulst.

9. E-democracy
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werken diverse ambtenaren aan ‘e-democracy’: het inzetten van technologische innovatie om inwoners inspraak te geven en democratische vernieuwing te realiseren. Concreet krijgt dit vorm in een aantal pilots bij gemeenten die gebruik zullen maken van de open source tools van het D-CENT project. Hier zijn zeker raakvlakken met Open Overheid, waardoor van beide kanten het voornemen is meer samen op te trekken.

10. Ministerie van Financiën
Een lunchgesprek leverde naast veel inspiratie om met Open Overheid door te gaan ook een prachtige vraag op: “Nu we de datasets geïnventariseerd en gepubliceerd hebben, hoe regelen we dan dat als we nieuwe data hebben, de datasets opnieuw gepubliceerd worden?” Het LEOO hoort variaties op deze vraag vaker, dus we gaven snel een antwoord in onze rubriek ‘Een open vraag over ….‘. Als je wilt weten hoe je Open Data up-to-date houdt, dan kun je het hier dus altijd teruglezen.

Maak jij tijd voor Open Overheid? En voeren wij samen een gesprek waarin jouw vraag of behoefte centraal staat? Neem dan contact met ons op!

Quick Scan met bijna 100 Open Overheid voorbeelden

Een kleine honderd voorbeelden komen uit de eerste landelijke quick scan transparantie en Open Overheid. De quick scan analyseert de openheid en transparantie van meer dan honderd overheidsorganisaties: provincies, grote gemeenten, waterschappen en uitvoeringsinstanties. Door goede voorbeelden te laten zien, willen de Provincie Zuid-Holland en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid, als initiatiefnemers van de quick scan, overheden van elkaar laten leren hoe zij nog transparanter en opener kunnen worden.

Voorbeelden Open Overheid

De organisaties zijn onder de loep genomen door het bekijken van vier pijlers: Open Data, Open Verantwoording, Open Spending en Open Contact & Open Aanpak. Enkele Open Overheid voorbeelden zijn:

  1. De gemeente Schiedam heeft een interactieve kaart. Daarop zijn onder andere monumenten, kunst, molens, wandelingen en informatie over de oorlog te vinden. Naast de data en de locatie is er vaak een verhaal toegevoegd. Hierdoor gaat de data leven en wordt er meer duiding gegeven;
  2. De provincie Noord-Brabant ontsluit met haar begroting veel informatie en metadata over de financiële gegevens. Dit leidt ertoe dat de financiële gegevens beter te begrijpen zijn voor de lezer;
  3. Hoogheemraadschap van Delfland maakt de ontvangen Wob-verzoeken openbaar, inclusief de antwoorden. Dit zorgt ervoor dat ze bij een terugkerend Wob-verzoek de aanvragen kunnen doorverwijzen naar de openbare Wob-verzoeken.

Leren van elkaar staat bij de quick scan voorop. Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland, opsteller van het rapport): “Het is in het maatschappelijk belang dat niet iedereen het wiel apart uitvindt op het gebied van transparantie en openheid. Dit kan het beste in samenwerking, met leerprocessen, gevormd worden. Deze leerprocessen zijn er al. Deze willen wij versnellen door middel van deze quick scan, waarin overheidsorganisaties van elkaars sterke punten leren.”

Waar staat jouw organisatie?

Ben je benieuwd waar jouw organisatie staat als het om transparantie en Open Overheid gaat, en waar kansen liggen? De quick scan biedt naast inspiratie ook de mogelijkheid de eigen organisatie onder de loep te nemen, door middel van het factoren model dat je in de quick scan vindt op pagina 18 en 19.

Leren van voorbeelden? Kom naar Hoe Open? Festival

Tijdens het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg geeft Eric Terlien een workshop over de Quick Scan. In deze sessie worden persoonlijke favorieten toegelicht van Olle de Geest (UvW), Korald Postuma (KING) en Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland). Wat kunnen we van hen leren? Daarnaast onthult Eric Terlien hoe spannend het proces was, om ongeveer de 120 grootste overheidsinstellingen met elkaar te vergelijken. Tot slot schetsen we de toekomst van de Quick Scan Openheid en Transparantie en daarbij telt vooral jouw mening! Kom naar deze sessie en maak Nederland meer open en transparant.

Je kunt je nog aanmelden voor het Hoe Open? Festival op 12 december en deze workshop – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

De workshop ‘Open voorbeelden, tips en onthullingen’ is onderdeel van de #Voorbeeld track. Bekijk hier de overige sessies van de #Voorbeeld track.

Right to Challenge Tip 10:

Tip 10. Laat je inspireren
Onze tip is ‘laat je inspireren’, want Right to Challenge is nog niet uitgekristalliseerd. Op veel plaatsen in Nederland zijn gemeenten vanuit de praktijk aan de slag gegaan en/of met RtC aan het experimenteren. Door kennis met elkaar te delen, kunnen wij gezamenlijk de ontwikkeling versnellen. De Community of Practice heeft hier een actieve bijdrage aan geleverd. Na al het denkwerk concentreren de deelnemers zich de komende tijd op de uitvoering om over een jaar weer bij elkaar te komen. In de tussentijd onderzoeken wij de mogelijkheden om te starten met een monitor RtC en staan wij open voor vragen en het uitwisselen van kennis. Dus schroom niet om ons te benaderen voor meer informatie, mail ons jouw ervaringen of benader ons voor een gesprek: k.scholder@utrecht.nl, IH.Balkema@Rotterdam.nl, Fenneke@urbanvillagers.org of Mikis@open-overheid.nl.

Nuttige linkjes en inspiratie:
www.rotterdam.nl/righttochallenge
www.utrecht.nl/bewonersbod
www.tilburg.nl/dat-kan-ik-beter
www.eindhoven.nl/artikelen/right-to-challenge.htm
www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/maatsch-initiatieven/#haf4593d1-a39a-42b9-93a5-8947e821dd97
www.vng.nl/right-to-challenge
www.lsabewoners.nl/righttochallenge-bijeenkomst/
www.vilans.nl/publicatie-kompas-right-to-challenge-wmo.html
www.geldstromendoordewijk.nl
www.maatschappelijkaanbesteden.nl
www.open-overheid.nl/open-overheid/tiptop10/

#10 laat je inspireren

Meer weten over de 10 tips

Tip 1. Kies er bewust voor
Tip 2. Bepaal samen de definitie
Tip 3. Leg een basis met transparantie
Tip 4. Experimenteer, leer en reflecteer!
Tip 5. Houd een breed perspectief
Tip 6. Denk en werk procesmatig
Tip 7. Werk toe naar volwaardig partnerschap
Tip 8. Zoek ruimte in de regels
Tip 9. Werk met een vaste contactpersoon
Tip 10. Laat je inspireren

Download hier het boekje met de 10 tips voor inwoners en gemeenten over Right to Challenge.

 

Wat is Open Overheid?

Wij kennen veel wijkambtenaren, staf- en beleidsmedewerkers, auditors, informatieadviseurs, gemeentesecretarissen, gedeputeerden, wethouders en vele anderen die in de praktijk werken aan Open Overheid. Hebben ze allemaal dezelfde definitie voor ogen? Nee, dat lijkt ons onmogelijk. Is dat erg? Nee, behalve als iemand er last van heeft. Wij krijgen juist vaak te horen dat het prettig is dat we het begrip Open Overheid niet hebben ‘dichtgedefineerd’. De afgelopen maand kregen we twee keer de vraag ‘Wat is Open Overheid eigenlijk?’. Daarom voor één keer toch nog even onze definities op een rij met voorbeelden om deze te verlevendigen.

Open Overheid = Een overheidsorganisatie die zoveel mogelijk informatie en data aan de samenleving beschikbaar stelt; een overheid die samenwerkt met tal van maatschappelijk betrokken partijen en deze faciliteert; en een toegankelijke overheid, die openstaat voor iedereen.

 

Deze definitie is gebaseerd op ‘Open Overheid in actie, Actieplan 2016-2017‘ en de in 2013 geformuleerde Visie Open Overheid. Het actieplan plaatst de Nederlandse overheid nadrukkelijk in relatie met burgers. De relaties tussen overheid en burgers kunnen en moeten opener worden dan ze tot nu toe zijn en daar moet de Nederlandse overheid zélf mee aan de slag. Wat doet een Open Overheid dan concreet? Uit het actieplan maken wij het volgende op:

Een Open Overheid informeert mensen passender en eenvoudiger (Open Contact), staat open voor vernieuwing en haalt daarom actiever ideeën en opvattingen op en gebruikt deze (Open Aanpak); stelt data ter beschikking voor hergebruik om innovatie en ondernemerschap te stimuleren (Open Data) en is transparanter over wat er binnen de overheid gebeurt (Open Verantwoording).

 

Hiermee is de link gelegd met de vier vormen van Open Overheid die wij vanuit het Leer- en Expertisepunt onderscheiden: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Open Overheid is het krachtigst als twee of meer van de vier vormen, de vier aanvliegroutes van Open Overheid elkaar raken.

Een krachtig voorbeeld van Open Overheid is budgetmonitoring, een good practice uit Amsterdam Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en open in gesprek zijn over financiële keuzes. Budgetmonitoring begint met het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als de gemeente hen in de gelegenheid stelt de procedures rond begrotingen te kennen (Open Verantwoording). Als een inwoner invloed wil uitoefenen, wat zijn dan de mogelijkheden? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar en bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven te kunnen inschatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt daar sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak) dus inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder het gevoel van vertrouwen en intuïtief weten dat de deur vanuit de inwoners en de overheid altijd openstaat is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners, openlijk werken via de sociale media en Community Building, omdat Open Contact vaak de voedingsbodem vormt voor andere vormen van Open Overheid.

Wat is Open Contact?

Open Contact = Een overheidsorganisatie die nieuwsgierig is, een menselijk gezicht toont door te delen en te vragen.

 

Een overheid die Open Contact aangaat is nabij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Bijvoorbeeld door op sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en kan de Overheid zelf gebruik maken van de ideeën en vragen die uit de samenleving komen. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak zoals die gepropageerd door het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als de ambtenaren bellen met een eerlijke en nieuwsgierige houding, actief luistert en doorvraagt, kom komen ze er vaak snel achter wat er precies aan de hand is. Zo kunnen zij dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Zet de informele aanpak in
Implementeer de informele aanpak van Wob-verzoeken
Stel de gebruiker centraal: informatie op maat

Wat is Open Aanpak?

Open Aanpak = Een overheidsorganisatie die samenwerkt en open staat voor nieuwe en onverwachte invalshoeken.

 

Een Open Aanpak leidt tot beter onderbouwd en genuanceerder beleid en slimme oplossingen. Uiteindelijk sluit het beleid beter aan op de wensen van de samenleving. Met een Open Aanpak kunnen overheden een goed resultaat voor alle partijen bereiken. Als zij vóór de besluitvorming goed luisteren naar mensen en hen begrijpelijk informeert, kun zij rekenen op meer begrip en betere interne processen. Een best practice is de gemeente Tilburg met MijnWOZ. Via MijnWOZ geeft de gemeente inzicht in de opbouw van de WOZ-waarde van huizen. Inwoners kunnen hier hun gegevens controleren, huizen vergelijken en wijzigingen doorgeven. Resultaat: betrokken inwoners en een efficiënt proces bij de gemeente. Met veel minder bezwaarschriften.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Breng maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld
Maak verwachtingen helder bij burgerparticipatie

Maak verwachtingen helder bij overheidsparticipatie

Wat is Open Data?

Open Data = Een overheidsorganisatie die Open Data levert en hierdoor betere digitale diensten en nieuwe digitale toepassingen laat ontstaan. Open Data zijn kosteloos, rechtenvrij, openbaar en machineleesbaar.

 

Steeds meer overheidsorganisaties kiezen er voor om data kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machineleesbaar en liefst ook volgens open standaarden beschikbaar te stellen om nieuwe ontwikkelingen mogelijk te maken. Of omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Open Data zijn immers op kosten van de burger verzameld, en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Of om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden is OmgevingsAlert, een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking plaats zal vinden. Vinden wij dat alles dan maar roekeloos ‘open’ gemaakt moet worden? Nee, natuurlijk niet. Zaken als privacy en (staats)veiligheid verdienen bescherming.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Inventariseer welke data jouw organisatie heeft
Beoordeel welke data ‘open’ mag
Publiceer!

Wat is Open Verantwoording?

Open Verantwoording = Een Overheidsorganisatie die openheid van zaken geeft, bijvoorbeeld door het kasboek openbaar te maken.

 

Mensen willen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. En in het concrete voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Breng in beeld welke informatiecategorieën je hebt en of je die openbaar gaat maken
Maak één of meer informatiecategorieën actief openbaar
Maak Open Raadsinformatie beschikbaar

Probeer, leer en zorg dat je stap voor stap verder komt

Heb jij een heel andere definitie van Open Overheid? Zijn we in onze definitie te soepel of juist te streng? Wil je jouw ervaringen, positief én negatief, met ons delen? Dat stellen we op prijs, neem gerust contact met ons op.

 

 

 

Informatie op maat

Hoe kan de overheid haar informatievoorziening zo aanpassen dat deze aansluit bij de individuele informatiewens van mensen? Dat is het onderwerp van het rapport ‘Informatie op maat’. In het Jaarprogramma Gemeenschappelijke Communicatie van de Rijksoverheid is ‘Informatie op maat’ één van de projecten die valt binnen de pijler ‘Behulpzame overheid’. De ambitie binnen deze pijler is dat de overheid 24/7 proactief behulpzaam is en aansluit bij behoeften van burgers. Wat zijn de belangrijkste aanbevelingen uit dit rapport?

Richtlijn 1: Bezin je op de rol die je als overheid wilt op het betreffende terrein

Het lijkt niet goed mogelijk te communiceren zonder expliciet mee te nemen welke rol de overheid in het betreffende geval neemt. Voor het goed invulling geven van ‘informatie op maat’ is het volgens de onderzoekers dan ook vaker dan nu gebeurt nodig dat de overheid haar burgers meer betrekt bij het innemen van een standpunt, en meer redeneert vanuit de vraag: wat hebt u nodig? Wat kunnen we voor u doen? Dat vereist een veel grotere openheid.

Richtlijn 2: van informatie naar contact

Een belangrijke en direct uit het vorige voortkomende bouwsteen is dat er volgens de onderzoekers een paradigma verandering nodig is, die zij omschrijven als ‘van informatie naar contact’. Contact houdt namelijk veel meer in dan informatieoverdracht: er zit een wederzijdse afstemming in. Het impliceert een cyclus van luisteren en zenden. Het houdt in dat de overheid zich in bepaalde gevallen in haar communicatie echt openstelt.

Richtlijn 3: Incorporeer het emotionele deel

Door communicatie als een puur verstandelijke operatie te zien (kennis overdragen) ben je suboptimaal bezig, stellen de onderzoekers. Emoties kunnen een sterke drempel zijn om informatie te verwerken. Mensen zullen bijvoorbeeld niet geneigd zijn om te luisteren als ze het gevoel hebben dat hun verhaal niet gehoord wordt. Het is voor een productieve invulling van het begrip ‘op maat’ nodig om ook een ‘emotionele analyse’ te maken.

Richtlijn 4: bekijk alle processen vanuit de doelgroep

Deze bouwsteen hangt nauw samen met de voorgaande. Veel communicatie wordt vormgegeven vanuit de processen van de overheid. Allereerst is het nodig om een analyse te maken van ‘levensmomenten’ waarop men behoefte heeft (of zou moeten hebben) aan informatie. Volgens de onderzoekers gaat het verder dan het in kaart brengen van zo veel mogelijk standaardsituaties. Burgers kunnen te maken krijgen met verschillende processen die niet op elkaar aansluiten. Het is dan des te belangrijker dat er een cultuur ontstaat waarin het logisch is dat overheidsinstellingen vanuit het perspectief van de burger kijken.

Richtlijn 5: Wees zo specifiek als mogelijk

Regelgeving is per definitie abstract. Tegelijkertijd is voor de burger juist het concrete van belang. Natuurlijk is het goed om te weten dat de overheid streeft naar ‘het activeren van werklozen’. Maar wat houdt de wetgeving concreet in voor iemand die zijn werk verliest? Uit het literatuuronderzoek blijkt dat het overgrote deel van de vragen die de burger stelt over dit ‘toegepaste’ niveau gaan.

Richtlijn 6: Maak onderwerp-specifieke segmentaties

Hoewel de overheid met iedereen communiceert, en zich niet tot één doelgroep kan beperken, zijn er uiteraard verschillende doelgroepen die een eigen benadering vereisen. Bij informatie op maat wordt gekeken welke subdoelgroepen een eigen benadering vereisen. Daarbij worden de segmenten niet op voorhand vastgesteld, maar op onderwerp benoemd.

Richtlijn 7: Communiceer volgens deze tijd

Ook social media, beeld, taalgebruik en gelaagdheid. Het lijkt een open deur, zeggen de onderzoekers, maar er is op dit terrein nog een wereld te winnen. Diverse respondenten geven aan dat de overheid op dit terrein nog niet bepaald voorop loopt. Dit heeft volgens de onderzoekers onder meer te maken met het centraal stellen van het juridische perspectief. Volgens de onderzoekers is het noodzakelijk dat de overheid leert om de ‘juridische kramp’ te ontspannen, en ook op het terrein van de uitvoering een meer ‘open’ houding leert aannemen.

Richtlijn 8: Zet intermediairs in

Uit verschillende gesprekken, maar ook uit de literatuur blijkt dat het niet altijd doenlijk zal zijn om alle informatie zelf te geven. Een strategie waarbij intermediairs worden ingezet lijkt in veel gevallen nuttig te zijn. Hoewel dit al gebeurt, zou de overheid hier nog structureler over kunnen nadenken. In het kader van informatie op maat gaat het dan om dat de overheid andere bronnen proactief benadert en opneemt in haar strategie.

Verder lezen

Bovenstaande richtlijnen zijn afkomstig uit ‘Informatie op maat’. Ben je benieuwd geworden naar het hele rapport? Dat lees je hier.

3 eindejaarslijstjes

Je ziet ze veel tegen het eind van het jaar: lijstjes. Ook wij doen eraan mee, 3 lijstjes om aan het eind van het jaar nog eens terug te blikken op een jaar lang content op onze website.

Top 5 meest bekeken pagina’s, na de homepage

  1. De pagina over het Doe Open! Festival; bekijk hier het festival in de achteruitkijkspiegel
  2. De Waarom-pagina met de vele interviews
  3. Onze pagina over Open Data
  4. De netwerk-pagina met de initiatievenkaart
  5. Onze toolkit met tips en trucs, do’s en don’ts

Top 5 meest gelezen actueel-berichten en factsheets

  1. Nieuws over het actieplan Open Overheid, lees hier het laatste nieuws
  2. Vragen & antwoorden Alles wat je wilde weten over de Wet hergebruik van overheidsinformatie
  3. Bijeenkomst Professioneel omgaan met informatievragen en Wob-verzoeken
  4. Open Raadsinformatie Lees meer over het pilot project Open Raadsinformatie
  5. Kosten van Open Data Wat kost het eigenlijk, ‘aan Open Data doen’?

Top 5 meest gelezen interviews

  1. ‘Een Open Overheid is een aanraakbare overheid’ – Guido Rijnja
  2. ‘De dataficering van de samenleving zie ik als één van de belangrijkste ontwikkelingen’ – Valerie Frissen
  3. ‘Principieel zijn wij Openbaar Bestuur. Principieel zijn we van iedereen. Principieel is het dus: ‘Open tenzij’ – Bas Eenhoorn
  4. ‘De cultuur van ‘wij weten wel wat goed voor u is’, is totaal aan het veranderen’ – Arjan El Fassed
  5. ‘De geest is uit de fles. Open Overheid komt eraan’ – Davied van Berlo

Meest bekeken filmpje

Tot slot ook nog ons meest bekeken filmpje van afgelopen jaar, waarin mensen van binnen en buiten de overheid vertellen waarom zij Open Overheid belangrijk vinden en wat Open Overheid voor hen betekent.

 

Wat levert Open Overheid op?
Antwoorden van practitioners

In vrijwel alle interviews stelden wij een variatie op de vraag: ‘Wat levert Open Overheid op?’. In deze blog geven wij een ordening van en een reflectie op de vele antwoorden die wij kregen van de practitioners van Open Overheid.

De antwoorden van de geïnterviewden zijn gemakkelijk te rubriceren in economische, sociale en democratische baten van Open Overheid. Open Overheid jaagt de economie aan en leidt tot een efficiëntere en beter presterende overheid. Door Open Overheid ontstaat samenwerking, komt de regie meer bij burgers te liggen en sluiten overheid en maatschappij beter op elkaar aan. Verantwoording en begrip gaan hand in hand. Open Overheid en transparantie biedt een tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.

Economische baten

De economische baten ontstaan doordat een Open Overheid de economie aanjaagt, tot een efficiëntere en beter presterende overheid leidt.

Open Overheid jaagt de economie aan …

“Open Overheid ondersteunt de internet economie.” – Stef van Grieken Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

“Openheid zorgt ervoor dat het makkelijker wordt voor ander partijen om waarde te genereren. Geslotenheid kun je in dat opzicht zien als economische barrière om te innoveren.” – Hans de Zwart, directeur Bits of Freedom, lees hier het hele interview.

“De economische waarde van informatie als elementaire grondstof wordt steeds meer gezien. Archivarissen dragen flink bij aan de bewustwording hiervan.” – Marens Engelhard, rijksarchivaris en algemeen directeur van het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

… leidt tot een efficiëntere overheid, …

“Het is ook voor organisaties zelf voordeliger als ze openbaarheid eerder in het proces regelen. Dat lijkt niet zo, omdat niets doen niets lijkt te kosten, maar dat is niet zo. Kijk bijvoorbeeld maar naar de kosten van het afhandelen van Wob-verzoeken momenteel. Het is dus een investering. Er wordt te vaak incidenteel gehandeld, terwijl we er structureel naar moeten kijken. Natuurlijk moet je dat gefaseerd doen, bijvoorbeeld door te beginnen met waar je als organisatie het meest op bevraagd wordt. Organisaties doen zichzelf te kort en maken het zichzelf moeilijk als ze dit achteraf en handmatig blijven doen.” – Bodien Abels, adviseur strategische openbaarheid bij het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

‘Tegenwoordig is veel meer de vraag: welke dingen ga je als ambtenaar in beweging zetten om deze indirect gestuurd te krijgen? Hoe creëer je beweging in de richting waarop jij wil dat het beweegt? Dus als je gaat bloggen en je blogs worden breed gedeeld, dan bereik je dat je bijdraagt aan de slagkracht van de overheid als geheel.” – Davied van Berlo, strategisch adviseur netwerksamenleving, ambtelijk vakmanschap en kennisnetwerken, lees hier het hele interview.

“Open Overheid stelt overheden in staat stelt om veel efficiënter te opereren.” – Stef van Grieken, Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

… en een beter presterende overheid.

“Een overheid die pas aan het eind van het beleidstraject aanraakbaar wordt, ontneemt mensen de aanraakbaarheid onderweg. Daarom moet een overheid op alle niveaus aanraakbaar zijn, van Open Data tot Open Informatie tot Open Contact. Als we zó openheid in de overheidsprocessen inbakken, dan leidt dat uiteindelijk tot een beter presterende overheid.” – Guido Rijnja, coördinator algemeen communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst van het ministerie van Algemene Zaken, lees hier het hele interview.

“Ik dacht de informatie gebruikt zou worden door mensen van buitenaf die een school willen kiezen, of een ziekenhuis, of een restaurant waar ze gaan eten. Maar dat gebeurt eigenlijk heel weinig. Tegelijkertijd zie je dat de organisaties waarover het gaat, wel de neiging hebben om zich aan te passen aan het feit dat die informatie openbaar wordt gemaakt. Vreemde ogen dwingen. De informatie wordt dus niet zozeer door de buitenwereld gebruikt, maar toch heeft die invloed. Dat is voor Open Data denk ik van heel groot belang.” – Albert Meijer, hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht, lees hier het hele interview.

“Open Overheid jaagt de economie aan en leidt tot een efficiëntere en beter presterende overheid.”

Sociale baten

De sociale baten ontstaan doordat samenwerking ontstaat, de regie meer bij burgers komt te liggen en overheid en maatschappij beter op elkaar aansluiten.

Door Open Overheid ontstaat samenwerking …

“Ik zie Open vooral als een als middel om beleidsdoelstellingen te bereiken. De overheid en de maatschappij samen kunnen veel meer bereiken dan de overheid alleen.” – Peter Millenaar, senior informatiemanager van de provincie Groningen, lees hier het hele interview.

“Als we allemaal transparant zijn, dan kunnen we beter samenwerken en gebruik maken van elkaars expertise en talenten.” – Bart Pastoor, o.a. provincie Limburg en adviespraktijk Barticipatiedotcom, lees hier het hele interview.

“Als inwoners door Open Data of Open Verantwoording kunnen meepraten over wat de gemeente doet en wat het effect daarvan zou moeten zijn, dan kunnen ze beter meedenken en meedoen. Dan hoor je als gemeente dat inwoners soms liever wat anders willen of andere effecten waarnemen. Inwoners zien in hun wijk wat er nodig is! Je krijgt echte gesprekken, Open Contact met inwoners, waar iedereen uiteindelijk beter van wordt.” – Ines Balkema, adviseur Inspraak en Participatie, projectleider Right to Challenge bij de gemeente Rotterdam, lees hier het hele interview.

… waardoor de regie meer bij burgers komt te liggen …

“Ik denk dat een Open Overheid die transparant is in haar proces en transparant is in de gegevens die zij heeft, burgers veel meer de mogelijkheid geeft om zelf regie te hebben in het contact met die overheid. Burgers hebben recht op regie en als je niet transparant bent dan kunnen ze die regie niet pakken. Burgers moeten de regie hebben, moeten zich kunnen verdedigen en daarom moet je als overheid ook toegankelijk en transparant zijn.” – Arre Zuurmond, Gemeentelijke Ombudsman van Amsterdam en omliggende gemeenten, lees hier het hele interview.

“Ik vind dat je op het gebied van stedelijke vernieuwing hele mooie voorbeelden ziet van – ik vind het een vreselijk woord – burgerparticipatie die voortkomt uit het delen van informatie. Als een gemeente aangeeft wat voor de ontwikkeling van een bepaalde plek of buurt de mogelijkheden zijn, dan is er enorm potentieel om zelf initiatieven te nemen.” – Marens Engelhard, rijksarchivaris en algemeen directeur van het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

… en overheid en maatschappij beter op elkaar aansluiten.

“Een Open Overheid, als je het goed doet, creëert betrokkenheid. Creëert meedenken. Je organiseert veel meer denkkracht dan wanneer je dat niet zou doen. (…) Uiteindelijk sluit het beleid daardoor beter aan op de wensen van de samenleving.” – Bas Eenhoorn, digicommissaris, lees hier het hele interview.

“De beweging ‘maak van nul een punt’ werd sterker door dialoog. Zo kon ik onze beweging verbinden met voorlopers en middenmoters. We werden uiteindelijk zo sterk vanuit de Twitter gemeenschap gesteund dat het beleid in beweging kwam.” – Bart Pastoor, o.a. provincie Limburg en adviespraktijk Barticipatiedotcom, lees hier het hele interview.

“Ik wil een gemeente die deelt en betrekt. Dat is voor mij de kern van Open Overheid. Via Breda Begroot en Het Geld van Breda delen we de begroting en betrekken we inwoners bij begrotingskeuzen. Daarbij vind ik het belangrijk dat de begroting van Breda voor iedereen begrijpelijk is. Dat betekent duidelijke taal en zo veel mogelijk zichtbaar maken, bijvoorbeeld met een infographic. Met een begroting in Jip en Janneke taal willen we meer inwoners dan anders bereiken.” – Patrick van Lunteren, wethouder gemeente Breda, lees hier het hele interview.

“Wij krijgen meer inzicht in de behoefte van degene die een informatie verzoek indient, maar degene die het verzoek indient geven we ook meer inzicht in hoe het bij de gemeente werkt. In 2014 zijn er dan ook geen bezwaarschriften ingediend naar aanleiding van Wob-verzoeken en geen dwangsommen uitgekeerd.” – Marieke van Paassen, projectleider van het Wob-team in Gouda, lees hier het hele interview.

“Door Open Overheid ontstaat samenwerking, komt de regie meer bij burgers te liggen en sluiten overheid en maatschappij beter op elkaar aan.”

Democratische baten

De democratische baten ontstaan doordat verantwoording en begrip door Open Overheid hand in hand gaan en transparantie een tegenwicht biedt tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.

Verantwoording en begrip gaan hand in hand …

“Ik vind het belangrijk om rekenschap af te geven over wat ik doe. Ik word immers betaald met belastinggeld. Ook denk ik dat het goed is als ambtenaren laten zien waar hun werk uit bestaat. Laat maar zien hoe interessant en complex je werk is. Op die manier ontstaat ook meer begrip voor de manier van werken van de overheid. Verantwoording en begrip gaan vaak hand in hand en vormen belangrijke baten van openlijk werken.” – Davied van Berlo, strategisch adviseur netwerksamenleving, ambtelijk vakmanschap en kennisnetwerken, lees hier het hele interview.

“Open Overheid helpt om de overheid transparant en accountable te maken.” – Stef van Grieken, Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

“Ik denk dat Open Overheid in de eerste plaats nieuwe vormen van afrekenbaarheid en inzichtelijkheid kan opleveren. Mensen die bij de overheid werken kunnen veel meer begrip ontvangen voor wat er wel gebeurt en ook voor hoe ingewikkeld het soms kan zijn. Altijd zijn er meer wensen dan je kunt inwilligen. Ik heb dat zelf gemerkt toen ik ging kijken bij de open begroting van Amsterdam-Oost, waar je online kon inzien waar in de buurt geld aan uitgegeven wordt. Ik vind het waardevol dat mensen door meer inzicht te krijgen kunnen zien wat dit soort basisvoorzieningen kosten. Dat een park of een zwembad misschien wel kan, maar niet allebei. Ik denk dat dat voor mensen die bij de overheid werken een heel positief punt is, dat ze daardoor meer begrip kunnen voelen in plaats van weerstand, door open te zijn over wat er gebeurt.” – Marietje Schaake, lid Europees Parlement’ – Marietje Schaake, lid Europees Parlement, lees hier het hele interview.

… en transparantie biedt tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles van burgers weet, maar niet andersom.

“We leven elke dag meer in een wereld waarin we als burger 100% transparant moeten zijn, met een overheid die op elke centimeter kijkt wat we aan het doen zijn. Meer openheid van de overheid zou dat weer meer in evenwicht kunnen brengen.” – Hans de Zwart, directeur Bits of Freedom, lees hier het hele interview.

“Verantwoording en begrip gaan hand in hand door Open Overheid en transparantie biedt een tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.”

Elke organisatie zijn eigen batenmix

Iedere organisatie heeft uiteindelijk zijn eigen mix van baten. Wij adviseren iedere organisatie zelf eerst goed na te denken over de beoogde baten. Bepaalde vormen van Open Overheid zoals Open Data en Open verantwoording lenen zich bijvoorbeeld beter voor politiek en economische baten en andere vormen zoals Open Aanpak en Open Contact lenen zich beter voor bepaalde sociale baten.

Arjan el Fassed, directeur van de Open State Foundation geeft in zijn interview een sterk voorbeeld van een mooie batenmix van meer Open Overheid en meer Open Data: “Nieuwe toepassingen, betere publieke dienstverlening, meer bedrijvigheid, betere kwaliteit van data. Maar ook voor de overheid zelf kan meer informatie open beschikbaar stellen veel opleveren. Er zijn onderzoeken waaruit blijkt dat ambtenaren 15 tot 20% van hun tijd bezig zijn met het zoeken naar informatie. Binnen de eigen organisatie is dat vaak al lastig, maar over organisaties heen helemaal. Het open en vindbaar beschikbaar stellen van die informatie kan enorm veel tijdswinst opleveren. Maar kijk bijvoorbeeld ook naar Wob-verzoeken en wat het nu kost om die af te handelen. Het actief openbaar beschikbaar stellen van informatie kan daar enorm veel tijd en kosten besparen. Een ander voorbeeld is de data die wij over subsidies beschikbaar hebben gesteld. Hierdoor werd voor overheden onderling ineens zichtbaar dat ze soms subsidie aan dezelfde ontvangers verstrekken, terwijl ze dat eerder niet van elkaar wisten. Het zorgt dus ook voor inzicht.”

De tragiek van de meetbaarheid

Veel van de baten van Open Overheid zijn helaas niet goed meetbaar. Het antwoord van Ines Balkema, adviseur Inspraak en Participatie, projectleider Right to Challenge bij de gemeente Rotterdam is wat dat betreft illustratief: “Ik denk zeker dat transparantie veel gaat opleveren, maar ik weet niet zeker of het allemaal te meten is. Ik geloof dat transparantie een stuk wantrouwen bij inwoners weghaalt. Bijvoorbeeld doordat inwoners kunnen zien dat je als gemeente vaak heel scherp inkoopt. Neem bijvoorbeeld het onderhoud van de buitenruimte. Dat kost tussen de €1,20 en €3 per m2 per jaar. Natuurlijk is het de vraag of inwoners daar dan een inrichting voor terugkrijgen waar ze tevreden over zijn, maar daar kunnen we het over hebben.”

De visie van Mellouki Cadat, senior adviseur team Sociale zorg in de wijk van Movisie, is sterk invoelbaar, maar de vraag is of het ook meetbaar is: “Uit eigen ervaring kan ik zeggen dat budgetmonitoring kennis bij de overheid en inwoners oplevert. Voor burgers betekent dit dat ze weten welke financiën zijn gekoppeld aan welke thematiek; soms per straat nauwkeurig. En vooral dat ze snappen waarom bepaalde keuzen voor de wijk of buurt zijn gemaakt. Het levert financiële kennis, maar ook beleidskennis en politieke kennis voor hen op. Kort gezegd: begrip voor de ander, voor de overheid. Herkennen van het gelijk van de ander. Datzelfde gold ook voor de ambtenaren: de wijsheid van inwoners zien, en vooral: weten wat er in de buurt leeft! Systeemwereld en leefwereld ontmoeten elkaar als ze daar beiden voor open staan.”

Albert Meijer, hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht, is iemand die zich sterk heeft toegelegd op het meetbaar maken van Open Data, een onderdeel van Open Overheid, bijvoorbeeld in De Publieke Waarde(n) van Open Data. Hij zegt in het interview het volgende over de tragiek van de meetbaarheid: “Het onderzoeken van het effect van Open Data is ingewikkeld. Je ziet eigenlijk veel complexere relaties om die informatie, ook bij schoolkeuze waar ik onderzoek naar gedaan heb. Het is niet zozeer dat die prestatiesites op internet niets doen, ze zijn wel van belang, maar je moet ze begrijpen binnen een ecosysteem. Het is niet betekenisloos, maar je kunt het niet goed begrijpen zonder de dynamiek eromheen. Het verrassende was dus dat de dynamiek van sociale systemen veel groter is dan je denkt. Het boekje heb ik ‘Vreemde ogen dwingen’ genoemd. Ik dacht de informatie gebruikt zou worden door mensen van buitenaf die een school willen kiezen, of een ziekenhuis, of een restaurant waar ze gaan eten. Maar dat gebeurt eigenlijk heel weinig. Tegelijkertijd zie je dat de organisaties waarover het gaat, wel de neiging hebben om zich aan te passen aan het feit dat die informatie openbaar wordt gemaakt. Vreemde ogen dwingen. De informatie wordt dus niet zozeer door de buitenwereld gebruikt, maar toch heeft die invloed. Dat is voor Open Data denk ik van heel groot belang.”

Bouwstenen om verder te komen

Volgens ons zijn dit twee belangrijke adviezen om verder te komen met Open Overheid:

  1. Denk goed na over welke baten van Open Overheid jouw organisatie wil behalen.
  2. Bepaal vooraf hoe ver jouw organisatie wil gaan in het meetbaar maken van Open Overheid.

Specifiek voor het onderdeel Open Data van Open Overheid onderschrijven wij de vijf bouwstenen zoals die in De Publieke Waarde(n) van Open Data staan verwoord:

  1. Van het openen van data naar coproductie van publieke waarde.
  2. Van veronderstellen naar realiseren van meervoudige publieke waarde(n).
  3. Van eenzijdige actie naar een maatschappelijk leerproces rondom Open Data.
  4. Van kansen voor iedereen naar aandacht voor verdelingsvraagstukken.
  5. Van rekenen op winst naar het saldo bepalen.