Expertisepunt Open Overheid

Rijksbreed Programma Open Overheid bundelt krachten

Er gebeurt de laatste tijd veel op het gebied van open overheid. Aangewakkerd door de toeslagenaffaire en met de Wet open overheid (Woo) op komst, staat open overheid volop in de belangstelling. Dat is goed nieuws, want het is belangrijk dat hier veel aandacht voor is.    

Krachten bundelen
Het rijksbrede Programma Open Overheid zorgt ervoor dat de krachten gebundeld worden en gezamenlijk impact kan worden gemaakt. Het programma zorgt voor de samenhang tussen activiteiten van rijksorganisaties om de manier waarop we met overheidsinformatie omgaan te verbeteren. Sinds januari van dit jaar valt ook het Actieplan Open Overheid onder het programma.

Doelen en ambities
Het programma, onder leiding van directeur Lucas Lombaers, kent verschillende doelen en ambities:

  • Een overheid die transparant is en informatie verstrekt aan de samenleving, zowel uit zichzelf (actief) als op verzoek (passief);
  • Een overheid die toegankelijk is en aanspreekbaar, en rekenschap geeft van zijn acties;
  • Een overheid die zijn informatie op orde heeft; 
  • Een overheid die inclusief is, participerend en de samenleving actief betrekt bij besluit- en bestuursvorming. 

Sporen
Om invulling te geven aan de ambities van het kabinet, kent het programma verschillende sporen:  

  • Politiek-ambtelijke verhoudingen
  • Openbaarmaking
  • Verbetering van de informatiehuishouding (Open op Orde)
  • Nieuwe Archiefwet

Brede samenwerking
Binnen het programma werken tien diensten vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) met elkaar samen. Daarbij gaat het om partijen als beleidsdirecties van BZK en OCW, het Nationaal Archief, Doc-Direkt en het Rijksprogramma voor Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI). Daarnaast betrekken zij waar nodig partners van binnen en buiten de overheid. Het programma beperkt zich dus niet alleen tot de rijksoverheid. Vanzelfsprekend wordt binnen het rijksbrede programma ook interdepartementaal, met alle 12 ministeries, samengewerkt.  

Wat betekent dit voor het Actieplan Open Overheid?
Aan het lopende Actieplan Open Overheid (2020-2022) verandert niets, het plan wordt uitgevoerd zoals beoogd. Bij het nieuwe Actieplan Open Overheid, dat eind 2022 klaar moet liggen, zullen meer mensen betrokken zijn om gezamenlijk de ambities en acties vast te stellen. 

Meer informatie
Op de website van het Rijksprogramma voor Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI)  staat veel informatie over actieve openbaarmaking en het verbeteren van de informatiehuishouding. Ook vind je er een pagina over Open op Orde en over de Wet open overheid (Woo).

Benut de potentie van digitale participatie

Gastblog door Dion Coomans, beleidsmedewerker ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, programma Democratie in Actie

Inwoners die mede de agenda van de (stadsdeel)gemeenteraad bepalen, publieke gelden verdelen en met elkaar online, beschaafd en genuanceerd, discussiëren over vraagstukken in hun wijk. De praktijk van digitale participatie in Nederland is levendig. Directe betrokkenheid, onder andere via digitale wegen, van inwoners verrijkt de (lokale) democratie. De afgelopen drie jaar heeft Democratie in Actie samengewerkt met tal van gemeenten, provincies en andere partners aan de versterking en vernieuwing van de lokale democratie. Een krachtige lokale digitale democratie was hierin één van de prioriteiten en een actiepunt in het Actieplan Open Overheid. In december 2021 eindigt het programma. Een goed moment om hier in een gastblog terug te blikken.

Een vitale democratie vraagt om een participatiemix

Het direct betrekken, ook wel participeren, van inwoners biedt meerwaarde voor de (lokale) democratie. Ten eerste voor de kwaliteit van besluitvorming en beleid. In de samenleving is kennis aanwezig die zo benut kan worden. Ook brengen burgers nieuwe perspectieven, creatieve en praktische oplossingen in. Zo kunnen inwoners van Amsterdam Nieuw West ideeën, projecten en zorgen op de agenda van de stadsdeelcommissie zetten mits zij genoeg steun (100 stemmen) vergaren via Stem van Nieuw West. Ten tweede is het belangrijk voor het draagvlak voor beleid. Via de Stem van Provincie Groningen haalt de Provincie Groninger naast de opvattingen van andere stakeholders (landbouw, bedrijfsleven, belangenverenigingen) ook de opvattingen van inwoners op met betrekking tot de Omgevingsvisie.
Er zijn tal van voorbeelden op verschillende onderwerpen en in verschillende beleidsfasen hoe de betrokkenheid van inwoners vorm kan krijgen. Ieder lokaal vraagstuk is uniek en vraagt om maatwerk. Als je als overheid ‘open beleid’ wil maken moet daarin nagedacht worden over de rol en (vorm van) invloed van inwoners daarin.

Participatie is daarbij geen vervanging van de rol en positie van volksvertegenwoordigers. Zij blijven het vertrek en eindpunt bij democratische besluitvorming. Participatieve vormen van democratie vullen de representatieve democratie aan omdat hiermee volksvertegenwoordigers beter zicht hebben op de voorkeuren en kennis in de samenleving.

Bij participatie is het goed om een aantal uitgangspunten voor ogen te houden. In de brief Participatie in een meervoudige democratie worden de uitgangspunten geschetst. Deze uitgangspunten zijn mede tot stand gekomen door de ervaringen van Democratie in Actie in het land. Zo heeft iedere persoon zijn of haar eigen voorkeuren en vaardigheden om van zich te laten horen. Dit maakt een mix van participatie instrumenten aan te raden. Digitale participatietools geven bijvoorbeeld jongeren en mensen met een druk gezinsleven de gelegenheid om hun mening digitaal te geven in de avonduren terwijl anderen juist liever fysiek tijdens een inspraakavond dit doen. Zoek altijd naar de juiste participatiemix voor jouw vraagstuk. Democratie in Actie heeft hiervoor samen met ProDemos de participatiewijzer (www.participatiewijzer.nl) ontwikkeld waarin verschillende (combinaties van) participatie instrumenten worden vergeleken.

Eén voor allen en allen voor één

Bij het leren toepassen van digitale participatietools is samenwerking het kernwoord. De afgelopen jaren heeft Democratie in Actie gewerkt aan het versterken en uitbreiden van het netwerk aan overheden die structureel digitale participatietools (leren) toepassen. Zo heeft de gemeente Amsterdam de participatietool Open Stad ontwikkeld en is met de Provinciedeal Zuid-Holland een leerkring over techniek en proces gestart waarmee de provincie, acht gemeenten en een waterschap zijn gaan leren deze tool toe te passen. Juist het met elkaar leren en delen van techniek en proces heeft enorm geholpen bij het meer overheden bewust maken van de potentie van digitale participatie en de praktische toepassing daarvan. De provincies Groningen, Noord-Holland en Friesland en bijbehorende gemeenten zijn zo ook aan de slag gegaan. Hiermee is de groep aan Nederlandse overheden die digitale participatie structureel toevoegt aan de participatietoolbox gegroeid.

Daarbij is het feit dat dit een Open Source tool (ook actiepunt Open Overheid) is dat deze samenwerking tussen overheden zo goed verloopt. Hiermee is namelijk het delen van een goed voorbeeld mogelijk. Je kan de tool en functionaliteiten overnemen van een andere overheid. Ook worden de kosten bij een doorontwikkeling gedeeld door alle gebruikende overheden. Tot slot maakt het feit dat de tool open source is het proces transparant. Een belangrijke democratische waarde. Doe jezelf als gemeente of provincie een voordeel door ook in samenwerking met buurgemeenten je te verdiepen in digitale participatie.

De techniek kan (bijna) alles, focus op het participatieproces

Het Rathenau rapport ‘Digitale instrumenten maken nog geen democratie’ wist al heel treffend in de titel de vatten dat digitale tools enkel een middel zijn om een doel te bereiken: betrokkenheid en deelname van inwoners in de (lokale) democratie. Hierbij is het bij ieder vraagstuk welke zeggenschap en daaruit voorvloeiende instrumenten daarbij passend worden geacht. Dit vraagt afstemming met volksvertegenwoordiging, bestuur, ambtelijke organisatie en samenleving. In de leerkringen werd dan ook geconstateerd dat de digitale tool al vrij makkelijke en snel is in te richten, maar vooral (en juist!) tijd gaat zitten in het afstemmen van het participatieproces. Een tool de wereld in slingeren zonder dat daarvan helder is wat er met de uitkomsten gebeurd is funest voor de betrokkenheid en het vertrouwen van inwoners als later anders wordt besloten. Investeer daarom tijd in deze afstemming.

Benut de potentie

Een goede digitale infrastructuur van de (lokale) democratie is van groot belang. Net als de bijbehorende kennis om een goed democratisch participatieproces vorm te geven. Dit kwam ook in de ‘DiA dialoog: de toekomst van digitale democratie’ op 30 september toen gemeenten, provincies, wetenschap en toolontwikkelaars reflecteerde op de kansen en ambities voor door digitale participatie in Nederland. Ik raad iedere gemeente, provincie, waterschap dan ook aan om te (blijven) werken met digitale participatietools. Niet om het middel, maar om het doel: Een doorlopend gezamenlijk democratische leerproces als bestuur, volksvertegenwoordiging, ambtenaren en samenleving. niet alleen nu, maar ook voor in de toekomst.

Alle publicaties, handreikingen en webinars om tot de kern van digitale participatie te komen vind je op de themapagina: digitale participatie.

Update #4 Actieplan Open Overheid 2020-2022

Hoe staat het ervoor met de actiepunten uit het Actieplan Open Overheid 2020-2022? Iedere 8 weken vertellen de actiehouders kort iets over de laatste stand van zaken. Hieronder vind je de update van december 2021. Heb je vragen of opmerkingen over onderstaande informatie over de actiepunten? Laat het ons weten!

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) werkt samen met overheden en partijen binnen en buiten de overheid aan de 13 actiepunten van het actieplan. Deze 13 acties verdeelden we over 7 thema’s. Hieronder staat de laatste stand van zaken per actiepunt. Door op de thema’s te klikken lees je meer over de actiepunten en hun voortgang.

I Open Democratie

1. Transparantie in de Wet op de politieke partijen

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Partijen die betrokken zijn in elk wetgevingsproces (ministeries, Raad van State)

De plenaire behandeling van de evaluatie Wet Financiering Politieke Partijen staat gepland voor week 49. Dit wetsvoorstel vergroot onder andere de transparantie rondom giften voor politieke partijen en hun neveninstellingen. Ook worden giften vanuit buiten de EU en EER verboden, uitgezonderd van kiesgerechtigden woonachtig buiten de EU/EER. Dit laatstgenoemde is om onwenselijke beïnvloeding in de Nederlandse democratische rechtsstaat te voorkomen. In het verlengde daarvan zijn de voorbereidingen voor de Wet op de politieke partijen in volle gang. Het is aan het nieuwe kabinet om een besluit over de voortgang van dit traject te nemen. Dit wetsvoorstel bevat onder andere vergrote transparantieregels voor decentrale partijen. En er komt meer regulering van politieke advertenties. Daarnaast zijn recentelijk de giften en schulden van politieke partijen over 2020 openbaar gemaakt op rijksoverheid.nl. Dit geeft burgers gedeeltelijk inzicht in de financiën van politieke partijen.

2. Transparantie verkiezingsproces

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Partijen die betrokken zijn in elk wetgevingsproces (ministeries, Raad van State)

Sinds 1 januari 2019 zijn gemeenten wettelijk verplicht om de processen-verbaal van alle stembureaus, met daarin de uitkomsten van het tellen van de stemmen, te publiceren op de gemeentelijke website. Gemeenten gebruiken software bij de totalisering van de uitslagen op stembureauniveau. Bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing (maart 2021) gold de wettelijke verplichting om het door die programmatuur gemaakte bestand – met alle gedigitaliseerde uitslagen op kandidaats- en stembureauniveau – te publiceren op de website van de gemeente. Zo kunnen belangstellenden de totstandkoming van de verkiezingsuitslag narekenen.

Bij de Tweede Kamerverkiezing van maart 2021 zijn ter uitvoering van de motie-Özütok/Den Boer (Kamerstukken II 2019/20, 35165, nr. 12) stappen gezet om deze documenten op een centrale plek te publiceren. Gemeenten hebben een vaste website aangeleverd bij de Kiesraad waar de kiezers de gepubliceerde documenten kunnen vinden. Op de website van de Kiesraad is een portaal te vinden met daarin voor elke gemeente een link naar de webpagina waar de genoemde documenten tot drie maanden na de verkiezingsdatum moeten zijn gepubliceerd. Zo wordt informatie over de verkiezingsuitslagen makkelijker vindbaar.

3. Digitale Democratie

Actiehouder: Ministerie van BZK en Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

In samenwerking met: Provincie Zuid-Holland, Provincie Groningen, Netwerk democratie, Rathenau Instituut

Het doel van dit actiepunt is het bekend maken met en ondersteuning bieden bij digitale participatie van lokale overheden (gemeenten, provincies, waterschappen). Met handreikingen, webinars en leerkringen helpt Democratie in Actie (VNG/BZK) om aan de slag te gaan met (open source) digitale participatie.

Het programma Democratie in Actie heeft de afgelopen maanden gewerkt aan het borgen van de kennis die de afgelopen vier jaar is opgedaan. De kern van de handreikingen, animaties en voorbeelden is te vinden op de website van Democatie in Actie. Ook is in navolging van de provincies Groningen en Zuid-Holland met Noord-Holland en Friesland een ‘provinciedeal digitale democratie’ gesloten. Hiermee worden (open source) digitale participatieplatfora voor de provincie en deelnemende gemeenten en waterschappen mogelijk gemaakt. Tot slot is er dit najaar (okt/nov/dec) een driedelige leerkring waar overheden die zich oriënteren op digitale participatie de technische, proces en politieke lessen tot zich kunnen nemen.

II Open Informatie

4. Vervolg Open Wob

Actiehouder: Provincie Noord-Holland
In samenwerking met: Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Waterschappen, verschillende gemeenten, Nationale Politie, verschillende provincies en Open State Foundation (OSF)

De werkgroep komt over het algemeen een keer per maand bijeen. In de laatste maanden is daar met de ontwikkelingen aan de kant van PLOOI wat verschuiving in gekomen. De werkgroep houdt zich op dit moment vooral bezig met de technische aansluiting op PLOOI. Vandaar dat er een aparte tech-werkgroep is opgericht, het techteam. Zij werken samen met PLOOI aan een API-specificatie van de Wob-standaard. De werkgroep heeft de taak om feedback te geven en procesvragen te beantwoorden. Verder zijn de werkgroepleden vooral in de eigen organisatie bezig met wat er komt kijken bij de implementatie van de Woo en of zij daarin al stappen kunnen ondernemen. Tijdens de laatste werkgroepbijeenkomst op 3 november heeft PLOOI ruimschoots de tijd genomen om de werkgroep mee te nemen in de stand van zaken en tijd gegeven voor vragen. De conclusie was dat de werkgroep even in de wachtstand wordt gezet tot PLOOI de verdere technische uitwerking nader heeft gespecificeerd.

5. Actieve openbaarmaking Rijk

Actiehouder: Rijksprogramma Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI)
In samenwerking met: Ministeries

Om een korte maar grondige introductie te geven in het thema actieve openbaarmaking, heeft RDDI twee e-learnings ontwikkeld: een e-learning voor medewerkers en een voor leidinggevenden. Deze zijn voor medewerkers van het Rijk gratis te volgen via de Rijksacademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid (RADIO). Daarnaast is een masterclass ontwikkeld in samenwerking met de Algemene Bestuursdienst (ABD) gericht op leidinggevenden. Inmiddels zijn de e-learnings gevolgd door 561 deelnemers en de masterclasses door 66 deelnemers. Er loopt nu een evaluatie naar de impact van deze learnings.

In de Kabinetsreactie op de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) is actieve openbaarmaking van beslisnota’s toegezegd zodat kamerleden en anderen kunnen controleren hoe besluiten tot stand gekomen zijn. Beslisnota’s voor de categorieën ‘wetgeving’ en ‘beleidsvorming’ zijn per 1 juli 2021 actief openbaar gemaakt. RDDI heeft hiervoor het Rijksbrede sjabloon voor ontwikkeld en laten opnemen in de IT-systemen van alle departementen. Inmiddels gaat het om meer dan 200 openbaar gemaakte beslisnota’s.

III Open Communicatie

6. Direct Duidelijk Brigade

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Verschillende gemeenten, provincies, waterschappen, ministeries en met de Nederlandse Taalunie en ‘Lezen en Schrijven’

60 organisaties hebben nu de Direct Duidelijk deal getekend. Ook dit jaar hebben we een Direct Duidelijk enquête uit laten voeren. Het percentage van de respondenten dat aangeeft dat hun organisatie aan de slag is, is gelijk gebleven. Wel is er een lichte verbetering in het percentage organisaties dat test met burgers en het percentage respondenten dat minder weerstand ontvangt van collega’s in het motiveren om begrijpelijk te schrijven.

IV Open Organisatie

7. De toekomst van ‘Beleidsintimiteit’

Actiehouder: Instituut voor Maatschappelijke Innovatie (IMI)
In samenwerking met: Ministerie van BZK, Ministerie van Algemene Zaken, verschillende andere ministeries en Open State Foundation (OSF)

Transparantie versus vertrouwelijkheid. Over dit dilemma gaat het actiepunt ‘De toekomst van beleidsintimiteit’. Aan de ene kant is er het belang van een goede, democratische en transparante bestuursvoering. De kwaliteit van de bestuurlijke besluitvorming kan toenemen indien het maatschappelijk debat gevoed wordt met alle beschikbare kennis en alle relevante overwegingen en argumenten, ook als deze afkomstig zijn van ambtenaren. Aan de andere kant is er ook het belang van een noodzakelijke vertrouwelijkheidsrelatie tussen bewindspersonen en de ambtelijke organisatie, waarbij sommige overwegingen in vertrouwen gedeeld kunnen worden.

In de Wet open overheid (Woo) en de kabinetsreactie op het POK-rapport staan nieuwe regels en afspraken op het gebied van beleidsintimiteit. Er kan minder snel een beroep gedaan worden op de uitzonderingsgrond ‘persoonlijke beleidsopvattingen, bestemd voor intern beraad’. Dat vormt ook het uitgangspunt in de nieuwe Wob-instructie.

Voortgang december 2021
1. Analyse van nota’s. (afgerond)
2. Interviews met Wob juristen, beleidsmedewerkers, topambtenaren, bestuurders, wetenschappers en maatschappelijke organisaties. (loopt)
3. Enkele digitale bijeenkomsten in de vorm van expert meetings en masterclasses. (loopt)
4. Begeleiding Masterscriptie over Beleidsintimiteit. (afgerond)
5. Analyse van interpretatie ‘persoonlijke beleidsopvattingen’ in Kamerbrieven en Handelingen van 2020 en 2021 (loopt).

8. Investeren in vakmanschap

Actiehouder: Ministerie van Algemene Zaken (AZ) en de Voorlichtingsraad

Afgelopen maanden is conform afspraak verder gewerkt aan de leidraad voor het voeren van ‘dilemmagesprekken’ met bijbehorende werkbladen. Deze leidraad wordt nu getoetst bij een aantal experts, die eerder ook meedachten over de aanpak. Volgende stap is experimenteren met de leidraad om ervaringen uit de praktijk op te halen om de toepasbaarheid van de leidraad te verbeteren.
Parallel is op veel verschillende plekken en bijeenkomsten het gesprek gevoerd over openheid als grondhouding en openbaarheid in de praktijk, o.a. op het landelijk congres voor griffiers en tijdens het plenaire deel van de worldcafés van Ambtelijk Vakmanschap.
We zien dat het onderwerp ‘Investeren in vakmanschap’ in relatie tot een open overheid sterk leeft. Het gaat dan om vakmanschap rondom ‘het openbaren’ en de vaardigheden en open grondhouding van ambtenaren die daar een rol in spelen. ‘Wees open en verantwoord je pro-actief’ zoals ook in het kompas voor publiek leiderschap gezegd wordt. Als onderdeel van de handreiking willen we ook verhalen vastleggen en delen, als voedingsbodem om het gesprek over een open overheid en waar je dan tegen aan kan lopen, aan te gaan.
Na het toetsen en verfijnen van de handleiding zal de volgende stap zijn om de handleiding te introduceren bij HR-afdelingen, bij management en bij de verschillende academies, voor gebruik in het veld. Want ‘the proof of the pudding is in the eating’.

V Open Inkoop

9. Contract Register

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Chief Procurement Officer Rijk en Open State Foundation (OSF)

In december heeft demissionair staatssecretaris Knops van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) de beleidsreactie op het OSF-rapport vastgesteld. Ministeries kopen jaarlijks gemiddeld voor 10 tot 12 miljard aan goederen en diensten in. Ongeveer een kwart daarvan bestaat uit rijksbrede inkoop. Waar dit geld aan uitgegeven wordt en wat het Rijk met die inkoop wil bereiken, is in 2022 te vinden op een online platform. Daar kunnen burgers, bedrijven en belangenorganisaties bijvoorbeeld zien welke aanbestedingen er starten en welke contracten zijn afgesloten, maar ook wat de plannen van het Rijk zijn voor duurzaam inkopen. Staatssecretaris Knops: “Als rijksoverheid willen we verantwoording afleggen over waar we het belastinggeld aan uitgeven. En vooral over waarom we bepaalde diensten en middelen inkopen. Openheid daarover draagt bij aan de verbinding tussen burgers en overheden. Met de inkoopinformatie hebben bedrijven daarnaast ook een eerlijkere kans om overheidscontracten binnen te halen en een duurzamer, socialer en innovatiever aanbod te ontwikkelen.”
Een deel van de inkoopinformatie is op het moment al openbaar: op rijksoverheid.nl staat informatie over aanbestedingen, over de contracten tussen de rijksoverheid en leveranciers en over hoeveel de rijksoverheid aan de inkoop van goederen en diensten heeft uitgegeven. In 2022 wordt een platform op rijksoverheid.nl ingericht waar de inkoopinformatie te vinden is. Ook de rijksbrede inkoopplannen zijn daar straks te vinden. Bedrijven kunnen zich met informatie uit die plannen beter voorbereiden op offerte-aanvragen. De inkoopinformatie wordt daarnaast beter en duidelijker ontsloten.

VI Open Technologie

10. Open Data Communities

Actiehouder: Ministerie van BZK, Kennis- en exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties (KOOP) en data.overheid.nl
In samenwerking met: Organisaties die actief zijn in een van de vakgebieden van de data communities, zoals Dienst Uitvoering Onderwijs en het Geonovum

Er is geen nieuws te melden. Daarom hieronder de herhaling uit de update van september.

In de zomerperiode hebben we gewerkt aan de verdere totstandkoming van de data communities. Daarnaast besteden we veel tijd en aandacht in het zoeken en vinden van data. We hebben een viertal pilots gedraaid rondom begrippen, condities, datamodellen en datakwaliteit. Dit met als doel om de vindbaarheid van data te vergroten en dit zal ten goede komen aan de data communities. De resultaten hiervan zullen omstreeks oktober zichtbaar worden op data.overheid.nl. Voor vragen zijn we bereikbaar via data@koop.overheid.nl.

11. Open Source

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Verschillende andere ministeries en overheidsorganisaties, ICTU, Foundation for Public Code, Open State Foundation, Code for NL, EMMA Communicatie

In de laatste twee maanden van 2021 blijft het beleidsteam zich inzetten om de bewustwording rond open source te vergroten. Dit doen we o.a. met de uitwerking van drie grote projecten: open source strategie, uitwerken van de open, tenzij en het maken van een MOOC.

Open source strategie:
Het ministerie van BZK heeft zich tot doel gesteld zelf het goede voorbeeld te willen geven in het gebruik en ontwikkelen van open source overheidssoftware. Hiertoe wil het ministerie een (open source) strategie laten ontwikkelen. Daarvoor organiseren we allereerst een Marktconsultatie om (markt)informatie op te halen over o.a. de (inhoudelijke) afbakening en uitvoeringsvarianten van de uitvraag. Op 12 november 2021 is de aankondiging van de Marktconsultatie op de website van CTM geplaatst. Vanuit CTM wordt de Marktconsultatie via een link ook geplaatst op de website van TenderNed.

Uitwerken van de ‘Open, tenzij’:
De beleidslijn ‘Open, tenzij’ vraagt om een concretiseringsslag die zich richt op inkopers binnen de overheid. Deze concretiseringsslag willen we maken door te komen met uitgewerkte gunningscriteria en een licentiewijzer voor inkopers. Dit gaat hen (en anderen die met het verwerven van digitale oplossingen bezig zijn) helpen om open source toepassingen beter te kunnen waarderen in aanbestedingsprocedures. De eerste bevindingen worden via een zestal artikelen in de open source nieuwsbrief en op iBestuur gedeeld. De licentiewijzer zal begin februari via Pleio beschikbaar zijn.

MOOC: Open source van ambitie naar realiteit
Zonder dat we ons er bewust van zijn, worden we dagelijks geconfronteerd met open source. In een viertal informatieve video’s (MOOC) die we samen met de VOM, Public Cinema en Publiek Denken maken, gaan we op onderzoek uit. Wat is nu eigenlijk open source, waar worden de principes van open source toegepast, welke kansen en risico’s zijn er en hoe maakt open source de dienstverlening van de overheid open, wendbaar en transparant? Een nieuwsgierige reporter gaat op onderzoek uit. In haar zoektocht interviewt zij verschillende experts, mensen die werkzaam zijn bij de overheid en mensen uit het bedrijfsleven. Vanuit verschillende invalshoeken werken we vier vraagstukken uit en maken we vier video’s met inzichten waar de kijker zelf verder over na kan denken.

Meedenken en meedelen? Word lid van de open source community op Pleio.

12. Open Algoritmen

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Ministerie van Justitie en Veiligheid, Algemene Rekenkamer, ICTU (Leer- en Expertisepunt Datagedreven werken)

Er is deze keer geen update over dit actiepunt. Daarom hieronder de herhaling van de update van september.

De impact assessment mensenrechten en algoritmes (IAMA) is gereed en wordt op 15 september tijdens het I-Bestuur congres gepresenteerd. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft de Universiteit Utrecht – de ontwikkelaars van de IAMA – gevraagd om een voorstel te doen om ondersteuning te bieden aan partijen die de IAMA uitvoeren. BZK moet nog op dit voorstel reageren.

Bij het Leer- en Expertisepunt Datagedreven werken (LED) is een overzicht gemaakt van een aantal instrumenten op het gebied van algoritmen en ethiek. In dit overzicht wordt beschreven hoe de instrumenten zich tot elkaar verhouden. Dit overzicht wordt binnenkort op digitaleoverheid.nl geplaatst.

VII Open Recht

13. Open Klachten

Actiehouder: Open State Foundation (OSF)
In samenwerking met: Nationale en lokale ombudsmannen, gemeenten, VNG Realisatie, ministerie van BZK, Pathfinders for Justice en NYU-CIC

In oktober is het consortium bij elkaar gekomen voor de kick-off van het project. Tijdens deze sessie is het projectplan voorgelegd en besproken. Dit jaar gaan de Nationale Ombudsman en de Open State Foundation aan de slag met het opstellen van een startnotitie. Deze startnotitie zal de focus en doelstelling van het project verder definiëren. Op basis hiervan zullen andere stakeholders die zich met klachtenbehandeling bezighouden uitgenodigd worden deel te nemen aan het traject. De volgende stap is het verkennen van de opzet en inhoud van de uiteindelijke open data standaard.

 

Meer weten? Bekijk het Actieplan Open Overheid 2020-2022 voor meer informatie.

Tweede Actiehoudersbijeenkomst van het Actieplan Open Overheid 2020-2022

Verslag

Op 14 oktober 2021 organiseerde het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO) de tweede online actiehoudersbijeenkomst van het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Voor deze bijeenkomst werden zowel alle huidige actiehouders als deelnemers van het Stakeholderforum Open Overheid uitgenodigd. Onder andere de stand van zaken rondom de actiepunten werd doorgenomen, maar er was ook ruimte om zorgen te uiten, verbinding te creëren en te leren van elkaar.

• De update over de actiepunten staat op open-overheid.nl. Bekijk de laatste update van het Actieplan Open Overheid 2020-2022.
• Het Stakeholderforum van het Actieplan Open Overheid kwam 30 juni bij elkaar. Bekijk het verslag van de bijeenkomst.

Update Wet open overheid

De bijeenkomst werd geopend door Thomas Zandstra (afdelingshoofd van de afdeling Democratie van ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, BZK). Hij heette iedereen warm welkom. Hij pleitte er vooral voor dat we allemaal hetzelfde doel nastreven, zeker in het licht van de huidige ontwikkelingen, zoals de Wet open overheid, de formatie van het nieuwe kabinet en de toeslagenaffaire.

Wet open overheid (Woo): Het wetsvoorstel is aangenomen door de Eerste Kamer. De verwachting is dat de Woo op 1 mei 2022 in werking treedt. De Woo vervangt dan de Wob (Wet openbaarheid van bestuur). De belangrijkste verandering is dat overheidsorganisaties nu documenten actief openbaar moeten maken. Op dit moment wordt er druk aan gewerkt om de wet bekrachtigd te krijgen. Bekijk het nieuwsbericht hierover.

Er blijken vragen te zijn over de effecten van de Woo. Zoals:

  • Hoe kun je monitoren wat openbaar wordt gemaakt?
  • Hoe ga je om met politiek gevoelige dossiers, zaken als de lobbyregeling, beleidsopvattingen?
  • Wat kun je doen als organisaties drempelvrees ervaren?
  • Platform Open Overheidsorganisatie (PLOOI) is de plek waar de documenten te vinden zijn die gepubliceerd zijn in het kader van de Wet open overheid (Woo). Het is nog onduidelijk of het op tijd lukt om alle overheidsorganisaties aan te sluiten.

De doorstart van Openspending.nl

Jesse Renema (Open State Foundation) geeft een presentatie over openspending.nl. Dit platform bestaat sinds 2013. Het geeft burgers en overheden duidelijkheid over de uitgaven van overheidsorganisaties. Hun huishoudboekje wordt inzichtelijk gemaakt. Het platform liep tegen wat problemen aan. Zo was de informatie niet meer up-to-date, was er weinig actuele informatie te vinden met name over decentrale overheden en kon je moeilijk detailinformatie filteren. Ze willen het platform nu doorontwikkelen met o.a.:

  • Meer detailinformatie van alle Nederlandse overheden
  • Inclusief Europese stromen, zoals Corona Herstelfonds

OSF wil een nieuwe kopgroep vormen van bijvoorbeeld gemeenten en provincies. Voor iedereen moet het duidelijk worden wat het platform kan, wat het oplevert en hoe je het kan toepassen.

De actiepunten: hoe staat het ervoor?

De deelnemers aan de bijeenkomst werd vooraf gevraagd om te delen waar zij het meest trots op zijn, waar ze tegenaan lopen en hoe anderen hen kunnen helpen. Een  samenvatting:

  • De evaluatie van de Wet financiering politieke partijen (Wfpp) staat gepland. De Wet politieke partijen (Wpp) heeft stilgelegen vanwege o.a. de formatie van het kabinet.
  • Er is een technische en gemeenschappelijke standaard neergezet (actiepunt Open Wob). De communicatie met PLOOI is tot stand gekomen.
  • Per 1 juli moeten inzake de Woo categorieën en wet- en regelgeving openbaar worden gemaakt. De technische implicaties hiervan zijn verwerkt in een sjabloon. Er is een e-learning voor medewerkers en leidinggevenden en een masterclass Actieve Openbaarmaking gegeven.
  • 78 gemeenten hebben zich aangemeld bij de Direct Duidelijk Brigade. Het doel was 75 voor het eind van het jaar. Op 1 januari gaat de Direct Duidelijk Brigade over naar ICTU, naar gebruikercentraal.nl.
  • Dit jaar is er een enorme kentering wat betreft beleidsintimiteit, denk bijvoorbeeld aan de POK-affaire (Parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag). Er moet materiaal komen om te gebruiken (actiepunt Beleidsintimiteit).
  • Actiepunt Investeren in vakmanschap. Er is in oktober een masterclass gegeven ‘Actieve Openbaarmaking voor schaal 15 en hoger’. Ook is er een conceptleidraad gemaakt met het thema ‘aandacht voor gesprekken op de werkvloer’.
  • Actiepunt Open inkoop. Er zijn waardevolle sessies georganiseerd vanuit de Open State Foundation met betrokkenen. Deze vinden mogelijk vervolg.
  • Het plan is om een open source-strategie te maken voor BZK en die aan te bieden.
  • Voor het actiepunt Open algoritmen wordt een pilot opgesteld met ICTU, openregels.nl. Het doel is om een vertaalslag maken van wet- en regelgeving naar instructies.
  • Het actiepunt Open klachten is nog niet opgestart. In november wordt er verder invulling aan gegeven.

Organisatiescan Open Overheid

De Organisatiescan Open Overheid is bedacht omdat we merkten dat actiepunten onderling soms weinig samenhang hebben. Het helpt organisaties om te kijken wat nodig is met open overheid. We spitsen het toe op de Wet open overheid en we steken het breed in. Er bestaan al instrumenten, bijvoorbeeld voor gemeentes, maar nog geen overkoepelende voor de hele overheid. Nu gaan we de puzzelstukjes bij elkaar leggen en vindbaar maken op een plek.

Tot slot

Marieke Schenk, LEOO, sluit de bijeenkomst af. Ze bedankt iedereen voor de openhartige input en constructieve bijdragen. Ook bedankt ze de mensen die afscheid nemen voor hun inzet.

“Een overheid controleren is lastig als informatie niet vindbaar is”

Terugblik op bijeenkomst Alliantie Open Overheid

Op 28 september was het International Day for Universal Access to Information. Eerder stond deze dag ook wel bekend als de Right to Know Day. Kortom, een dag om aandacht te besteden aan het recht op toegang tot informatie. De Alliantie Open Overheid organiseerde die dag daarom de bijeenkomst ‘Toegang tot informatie: een recht, geen gunst’. Samen met 91 deelnemers en sprekers als Lousewies van der Laan (directeur Transparency International) en onderzoeksjournalisten Birte Schohaus en Bas van Beek (Follow the Money) wierpen we een blik op de verschillende kanten van toegang tot informatie, zoals de informatiehuishouding van de overheid.

“Leg de loper uit voor kleine organisaties”

Lousewies van der Laan trapt de bijeenkomst af met een pleidooi voor toegang tot informatie. En vooral: met aandacht voor de ongelijkheid als het gaat om toegang tot informatie. Zo schetst ze dat bedrijven met veel geld voor dure lobby vaak meer toegang hebben dan kleine organisaties. “Lobby geweld”, noemt ze dat. Terwijl “het de bedoeling is dat beleid wordt gemaakt met gelijke toegang. Leg daarom de loper uit voor kleine organisaties.” Ook doet ze een oproep om de agenda’s van bewindslieden openbaar te maken.

Een andere prioriteit van Transparency International is de bescherming van klokkenluiders. Lousewies stelt dat “het hebben van een veilige meldcultuur, essentieel is voor het werkplezier en om misstanden naar buiten te brengen.” Lousewies benadrukt ook dat het hertellen van vertrouwen in de democratie een samenspel is van onder andere toegang tot informatie, transparantie en bescherming van klokkenluiders.

Hoe is het gesteld met de informatiehuishouding van de overheid?

Om open te kunnen zijn over informatie, is het belangrijk dat de overheid haar informatiehuishouding op orde heeft. Dat is vaak niet het geval. Birte Schohaus en Bas van Beek, onderzoeksjournalisten voor Follow the Money, deden onderzoek naar de informatiehuishouding van de overheid en schreven hierover het artikel ‘Overheid laat haar geheugen vastlopen in digitale chaos’.

De bevindingen die zij doen zijn niet nieuw. De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed schreef zestien jaar geleden een rapport met de veelzeggende titel ‘Een dementerende overheid’. Dat kan en moet anders vinden Birte en Bas. Ze benadrukken in hun presentatie dat zij, journalisten, alleen met goede toegang tot informatie de overheid kunnen controleren. Het vervelende is dat dat informatiebeheer door ambtenaren vaak wordt gezien als last. Iets “dat ze er ook nog bij moeten doen.” En dat is jammer. Een betere informatiehuishouding helpt ook ambtenaren.

Daarnaast uiten Bas en Birte hun zorgen over actieve openbaarmaking: “wat wij de laatste tijd zien is dat actieve openbaarmaking wordt ingezet om grip te krijgen op Wob-verzoeken. De overheid houdt zo de regie op welke informatie openbaar wordt.” Door Wob-verzoeken niet te behandelen wordt de verzoeker niet meer centraal gezet. Het gevolg? De journalistiek wordt buiten spel gezet. Journalisten kunnen zo bijvoorbeeld niet controleren of de inkoop van mondkapjes correct was. Of desinformatie ontkrachten met feiten van het ministerie.

Meer lezen over de bijeenkomst?

Lees de volledige terugblik op de bijeenkomst in de online community van de alliantie.

Praat mee en deel ervaringen

In onze online community op Pleio kun je terecht voor al je vragen en om mee te praten over Open Overheid. De Alliantie Open Overheid is er om ervaringen met Open Overheid te delen. Nog geen lid? Word lid van de Alliantie Open Overheid en blijf je op de hoogte van aankomende bijeenkomsten.

 

Afbeelding van mohamed Hassan via Pixabay

Eerste Kamer stemt in met de Wet open overheid

Op 5 oktober stemde de Eerste Kamer in met de Wet open overheid, ook wel de Woo. De Woo is een initiatief van Tweede Kamerleden Snels (GroenLinks) en Sneller (D66) en vervangt de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Naar verwachting treedt de wet uiterlijk 1 juni 2022 in werking.

Over de Wet open overheid

De wet heeft als doel om overheden en semi-overheden transparanter te maken om zo het belang van openbaarheid van publieke informatie voor de democratische rechtsstaat, inwoners, het bestuur en economische ontwikkeling beter te dienen. De Woo komt in de plaats van de Wob (Wet openbaarheid van bestuur). Het belangrijkste verschil tussen die twee wetten is de actieve openbaarmaking. Met de komst van de Woo worden alle overheidsorganisaties, inclusief de Eerste en Tweede Kamer, verplicht om informatie in een vroegtijdig stadium actief openbaar te maken.

Wat staat overheden zoal te wachten met de Woo?

  1. Een adviescollege moet toezicht houden op de uitvoering van de regels over openbaarheid van publieke informatie;
  2. De informatiehuishouding moet op orde gebracht worden: één platform om informatie beschikbaar te stellen;
  3. Persoonlijke beleidsopvattingen moeten openbaar worden gemaakt, in geanonimiseerde vorm.

Reacties op de Woo

De reacties op de komst van de Woo zijn wisselend. Niet iedereen is blij met hoe de Woo er uiteindelijk uit ziet. In het oorspronkelijke wetsvoorstel uit 2012 stonden voorstellen die gaandeweg uit het voorstel zijn gehaald. Een informatieregister, waarin vermeld kan worden welke informatie op te vragen is, komt er bijvoorbeeld niet.

Op Twitter en in nieuwsberichten komen verschillende reacties voorbij op de komst van de Woo.

  • Open State Foundation schrijft in een tweet: “Geen perfecte wet, maar een stap voorwaarts richting actief open overheid.”
  • Villamedia (website over journalistiek) deelt in een nieuwsbericht: “Dat de Eerste Kamer niet wacht tot nieuwe inzichten en aanpassingen in de Tweede Kamer zijn besproken, is een gemiste kans aldus experts.”

Meer weten?

Lees dan ook:

 

Afbeelding van analogicus via Pixabay.

Rapport Actieplan Open Overheid 2018-2020

Het rapport met de review van het Actieplan Open Overheid 2018-2020 staat sinds vorige week online en iedereen die dit wil kan hier tot en met 5 oktober feedback op geven.

Bekijk het rapport met de review van Actieplan Open Overheid 2018-2020.

Meer weten

Op de pagina over het Actieplan Open Overheid 2018-2020 lees je meer over de inhoud en de resultaten van het actieplan. Dit actieplan is het derde actieplan van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het kader van het Open Government Partnerschip. In december 2020 ging het vierde actieplan van start.

Update #3 Actieplan Open Overheid 2020-2022

Hoe staat het ervoor met de actiepunten uit het Actieplan Open Overheid 2020-2022? Iedere 8 weken vertellen de actiehouders kort iets over de laatste stand van zaken. Hieronder vind je de update van september 2021. Heb je vragen of opmerkingen over onderstaande informatie over de actiepunten? Laat het ons weten!

Meer weten? Kom naar de bijeenkomst van de Alliantie Open Overheid!

28 september staat in het teken van het recht op toegang tot informatie. In 2015 riep UNESCO die dag uit tot International Day for Universal Access to Information. Eerder stond deze dag bekend als de Right to Know Day. Voor de Alliantie Open Overheid is dit een mooie aanleiding om aandacht te besteden aan de verschillende kanten van toegang tot informatie, zoals de informatiehuishouding van de overheid. Immers, alleen een overheid die haar informatiehuishouding op orde heeft kan een Open Overheid zijn.

Tijdens de bijeenkomst staan ook enkele actiepunten – zoals open source, digitale democratie en actieve openbaarmaking – op het programma. Bekijk het programma en meld je aan!

Update

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) werkt samen met overheden en partijen binnen en buiten de overheid aan de 13 actiepunten van het actieplan. Deze 13 acties verdeelden we over 7 thema’s. Hieronder staat de laatste stand van zaken per actiepunt. Door op de thema’s te klikken lees je meer over de actiepunten en hun voortgang.

I Open Democratie

1. Transparantie in de Wet op de politieke partijen

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Partijen die betrokken zijn in elk wetgevingsproces (ministeries, Raad van State)

De Wet financiering politieke partijen (Wfpp) wordt onderdeel van de Wet op de politieke partijen (Wpp). Op dit moment is de Evaluatiewet Wfpp, een voorstel voor de aanpassing van de Wfpp, in behandeling bij de Tweede Kamer. Hierin is onder andere aandacht voor de herkomst van giften aan politieke partijen. Waar en bij wie komt het geld precies vandaan? Ook worden aan politieke partijen gelieerde organisaties (neveninstellingen) verplicht om – net als de politieke partijen en de kandidaten – voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen aanvullende informatie over giften en schulden openbaar te maken. De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel geagendeerd voor plenaire behandeling, die vooralsnog gepland staat voor week 43.

2. Transparantie verkiezingsproces

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Partijen die betrokken zijn in elk wetgevingsproces (ministeries, Raad van State)

De actiehouder heeft deze keer geen update, daarom plaatsen we nogmaals de update uit juli 2021:

Sinds 1 januari 2019 zijn gemeenten wettelijk verplicht om de processen-verbaal van alle stembureaus, met daarin de uitkomsten van het tellen van de stemmen, te publiceren op de gemeentelijke website. Gemeenten gebruiken software bij de totalisering van de uitslagen op stembureauniveau.

Bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing (maart 2021) gold de wettelijke verplichting om ook het door die programmatuur gegenereerde bestand – met alle gedigitaliseerde uitslagen op kandidaats- en stembureauniveau – te publiceren op de website van de gemeente. Zo kunnen belangstellenden de totstandkoming van de verkiezingsuitslag narekenen.

Bij de Tweede Kamerverkiezing van maart 2021 is een begin gemaakt met het publiceren van deze documenten op een centrale plek. Gemeenten leverden een vaste website aan bij de Kiesraad waar kiezers de documenten kunnen vinden. De documenten moeten hier tot drie maanden na de verkiezingsdatum vindbaar zijn. Op de website van de Kiesraad is een portaal met een overzicht. Zo wordt informatie over de verkiezingsuitslagen makkelijker vindbaar.

De minister van BZK constateerde in de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing dat nog niet alle gemeenten zich houden aan de wettelijke publicatieverplichtingen. En dat de manier van publicatie erg verschilt tussen gemeenten. Zij gaat met de Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) in overleg over de vraag hoe dit bij de volgende verkiezingen weer iets beter kan.

3. Digitale Democratie

Actiehouder: Ministerie van BZK en Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

In samenwerking met: Provincie Zuid-Holland, Provincie Groningen, Netwerk democratie, Rathenau Instituut

Het doel van dit actiepunt is het bekend maken met en ondersteuning bieden bij digitale participatie van lokale overheden (gemeenten, provincies, waterschappen). Met handreikingen, webinars en leerkringen helpt Democratie in Actie (VNG/BZK) om aan de slag te gaan met (open source) digitale participatie.

De afgelopen maanden is de collegereeks van de ‘Democratie in Actie Academie’ afgerond. Hierin zijn alle soorten digitale tools die je kunt inzetten om inwoners te betrekken behandeld. Ook is de animatiereeks opgeleverd waarin dieper wordt ingegaan op de doelen bij (digitale) participatie en het participatieprocesontwerp. Daarnaast werken we aan nieuwe provinciedeals. Drie provincies hebben zich gemeld om samen met gemeenten te werken aan eigen participatieplatfora.

Het komende half jaar rond Democratie in Actie af en gaat het op tour door het land met DiA on tour. Tijdens deze tour kunnen overheden met Democratie in Actie in gesprek over de ontwikkeling van de lokale democratie (o.a. digitale participatie), de producten die DiA heeft om daarbij te ondersteunen en de uitdagingen in de toekomst. Tot slot vindt 30 september de bijeenkomst ‘DiA-dialoog: de toekomst van digitale participatie’ plaats. In Pakhuis de Zwijger gaat een netwerk van koplopers bij overheden, wetenschappers en toolontwikkelaars in gesprek over de mogelijkheden die digitale participatie in de toekomst kan hebben voor de democratie. De link om deze bijeenkomst digitaal te volgen wordt binnenkort gedeeld op open-overheid.nl.

II Open Informatie

4. Vervolg Open Wob

Actiehouder: Provincie Noord-Holland
In samenwerking met: Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Waterschappen, verschillende gemeenten, Nationale Politie, verschillende provincies en Open State Foundation (OSF)

De werkgroep Open Wob heeft vakantie gehouden. De eerste bijeenkomst na de vakantie was op 8 september. Voor de vakantie is een tech-team van Open Wob aan de slag gegaan met de verdere ontwikkeling van een API (application programming interface) voor de Open Wob standaard. Wanneer deze een volwassenere status heeft gekregen, gaan we deze breder uitzetten voor een review. Onze nieuwe werkgroep leden zijn ondertussen goed aangehaakt. We zien een grote kennisdeling over welke invloed nieuwe wetgeving, inhoudelijk, technisch en procesmatig heeft op het (nu nog) Wob-proces. Daarbij bespreken we bijvoorbeeld de verschillende manieren waarop je het anonimiseren kunt organiseren. Maar ook het publiceren van stukken. Dit is een waardevolle aanvulling voor de verschillende werkgroep leden. Zo kan de keuze worden gemaakt om niet alleen volgens de Open Wob standaard te publiceren, maar ook alvast rekening te houden met de Woo verplichtingen.

5. Actieve openbaarmaking Rijk

Actiehouder: Rijksprogramma Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI)
In samenwerking met: Ministeries

Om een korte maar grondige introductie te geven in het thema actieve openbaarmaking, heeft RDDI twee e-learnings ontwikkeld: een e-learning voor medewerkers en een voor leidinggevenden. Deze zijn voor medewerkers van het Rijk gratis te volgen via de Rijksacademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid (RADIO). Beide e-learnings gaan in op:

  1. de redenen achter actieve openbaarmaking,
  2. de wetgeving en
  3. de praktijk (wat maak je wel openbaar en wat niet).

Daarnaast hebben beide e-learnings een module over jouw bijdrage aan meer openbaarheid, vanuit je rol als medewerker of als leidinggevende.

In de Kabinetsreactie op de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) is actieve openbaarmaking van beslisnota’s toegezegd. Beslisnota’s voor de categorieën ‘wetgeving’ en ‘beleidsvorming’ zijn per 1 juli 2021 actief openbaar. Hiervoor wordt de ‘standaardbeslisnota’ als sjabloon gebruikt. Deze is in de IT-systemen geïmplementeerd en er is een werkinstructie gemaakt. Momenteel onderzoeken we met de betrokkenen wat er goed gaat en wat er beter kan.

III Open Communicatie

6. Direct Duidelijk Brigade

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Verschillende gemeenten, provincies, waterschappen, ministeries en met de Nederlandse Taalunie en ‘Lezen en Schrijven’

  1. Het netwerk telt inmiddels meer dan 2.000 leden door het land.
  2. Naar de online webinars van de Direct Duidelijk Tour (er zijn er al 26 gemaakt) kijken elke week live honderden ambtenaren. De webinars worden in totaal duizenden keren teruggekeken
  3. Meer dan 50 organisaties tekenden de direct duidelijk deal en eind 2021 verwachten we richting de 70 te zitten.
  4. Op dit moment worden ongeveer 40 organisaties getraind of gaan getraind worden met hulp van de Direct Duidelijk Brigade.
  5. Er zijn volgens de laatste schatting 150 overheidsorganisaties in Nederland met beleid op het gebied van begrijpelijke taal.
  6. Verder zijn er in 2020 en 2021 onderzoeken gedaan (mogelijk gemaakt door BZK) die aantonen dat investeren in duidelijker taalgebruik oplevert dat:
    1. Brieven van overheidsorganisaties beter begrepen worden.
    2. Brieven in de beleving van lezers, duidelijker en gebruiksvriendelijker worden.

IV Open Organisatie

7. De toekomst van ‘Beleidsintimiteit’

Actiehouder: Instituut voor Maatschappelijke Innovatie (IMI)
In samenwerking met: Ministerie van BZK, Ministerie van Algemene Zaken, verschillende andere ministeries en Open State Foundation (OSF)

Transparantie versus vertrouwelijkheid. Over dit dilemma gaat het actiepunt ‘De toekomst van beleidsintimiteit’. Aan de ene kant is er het belang van een goede, democratische en transparante bestuursvoering. De kwaliteit van de bestuurlijke besluitvorming kan toenemen indien het maatschappelijk debat gevoed wordt met alle beschikbare kennis en alle relevante overwegingen en argumenten, ook als deze afkomstig zijn van ambtenaren. Aan de andere kant is er ook het belang van een noodzakelijke vertrouwelijkheidsrelatie tussen bewindspersonen en de ambtelijke organisatie, waarbij sommige overwegingen in vertrouwen gedeeld kunnen worden.

In de Wet open overheid (Woo) en de kabinetsreactie op het POK-rapport staan nieuwe regels en afspraken op het gebied van beleidsintimiteit. Er kan minder snel een beroep gedaan worden op de uitzonderingsgrond ‘persoonlijke beleidsopvattingen, bestemd voor intern beraad’.

Voortgang augustus 2021

  1. Analyse van enkele Wob-dossiers, typologie persoonlijke beleidsopvattingen.
  2. Analyse van reeks nota’s uit 2020 over enkele grote ‘maatschappelijk betwiste’ dossiers. Over welke passages zouden ambtenaren ‘zenuwachtig worden’ indien deze openbaar worden? Gesprekken met betrokken beleidsambtenaren en directieteams.
  3. Interviews met Wob juristen, beleidsmedewerkers, topambtenaren, bestuurders, wetenschappers en maatschappelijke organisaties.
  4. Enkele digitale bijeenkomsten in de vorm van expert meetings en masterclasses.
  5. Begeleiding Masterscriptie over Beleidsintimiteit, afronding en presentatie in juli 2021 (Else van Beek, Universiteit Utrecht).
8. Investeren in vakmanschap

Actiehouder: Ministerie van Algemene Zaken (AZ) en de Voorlichtingsraad

Dit actiepunt beoogt een leidraad op te leveren voor het voeren van ‘dilemmagesprekken’. De praktijk van actieve openbaarheid leert dat de manier waarop medewerkers en leidinggevenden het gesprek weten aan te gaan het verschil kunnen maken tussen kramp en ontspanning. Verkenningen met ervaringsdeskundige medewerkers bij gemeenten, uitvoeringsorganisaties en departementen hebben geleid naar een eerste ontwerp, dat in de tweede helft van 2021 wordt getoetst op toepasbaarheid. Bedoeling is om in te zoomen op gesprekken bij enkele specifieke kritieke momenten, waarbij onder meer wordt gekeken naar veiligheid, behoedzaamheid en omgang met de media. De verwachting is voor de jaarwisseling een prototype te presenteren, onder meer op deze website.

V Open Inkoop

9. Contract Register

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Chief Procurement Officer Rijk en Open State Foundation (OSF)

De concept-beleidsreactie is af en de actiehouders werken nu aan het traject richting de staatssecretaris. Voor nu dus nog geen update, daarom hieronder nogmaals de laatste update uit juli 2021 over dit actiepunt:

Na het vaststellen en openbaar maken van het projectplan, zijn door Open State Foundation (OSF) meer dan twintig interviews afgenomen om te inventariseren waar gebruikers van inkoopinformatie van de Rijksoverheid tegenaan lopen en behoefte aan hebben. Uit deze interviews kwam onder meer naar voren dat de toegankelijkheid van de data niet voldoet, de data onvolledig zijn en kwalitatief matig. De bevindingen uit deze interviews zijn besproken tijdens twee meedenksessies op 25 en 30 maart.

Begin mei publiceerde OSF haar rapport Hoe ontsluiten wij inkoopinformatie, een inventarisatie van de behoeften van (her)gebruikers, met zeven aanbevelingen om tegemoet te komen aan de behoeften van de gebruikers van inkoopinformatie van het Rijk.

Op 10 mei organiseerde NEVI-publiek het webinar Open Inkoop in Beeld. Hierin ging een panel, bestaande uit onder andere Serv Wiemers (directeur OSF), André Weimar (Chief Procurement Officer Rijk) en Adriana Homolova (onderzoeksjournalist), het gesprek aan over het OSF-rapport en het gewenste vervolg hierop. Een van de uitkomsten was dat om de informatie compleet en op orde te krijgen een cultuuromslag nodig is. Niet alleen bij politici en ambtenaren maar ook bij de externe stakeholders. Alleen dan kan samen worden een gewerkt aan een Rijksinkoop met een zo groot mogelijke impact.

Op dit moment werkt het Rijk aan de beleidsreactie op het OSF-rapport, waarin zij reageert op alle aanbevelingen in het rapport.

VI Open Technologie

10. Open Data Communities

Actiehouder: Ministerie van BZK, Kennis- en exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties (KOOP) en data.overheid.nl
In samenwerking met: Organisaties die actief zijn in een van de vakgebieden van de data communities, zoals Dienst Uitvoering Onderwijs en het Geonovum

In de zomerperiode hebben we gewerkt aan de verdere totstandkoming van de data communities. Daarnaast besteden we veel tijd en aandacht in het zoeken en vinden van data. We hebben een viertal pilots gedraaid rondom begrippen, condities, datamodellen en datakwaliteit. Dit met als doel om de vindbaarheid van data te vergroten en dit zal ten goede komen aan de data communities. De resultaten hiervan zullen omstreeks oktober zichtbaar worden op data.overheid.nl. Voor vragen zijn we bereikbaar via data@koop.overheid.nl.

11. Open Source

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Verschillende andere ministeries en overheidsorganisaties, ICTU, Foundation for Public Code, Open State Foundation, Code for NL, EMMA Communicatie

In het laatste kwartaal van dit jaar gaat het beleidsteam open source aan de slag met een drietal grote projecten.

  1. We zijn gestart met een verkenning om voor BZK (met inbegrip van de relevante uitvoerende diensten) tot een eigen open source strategie te komen voor de daadwerkelijke implementatie van ‘open, tenzij’. Vanuit BZK vinden we het belangrijk om zelf het goede voorbeeld te geven. Hiervoor is een opdracht uitgezet bij de markt.
  2. We zijn gestart met een traject om te komen tot uitgewerkte gunningcriteria en een licentie-wijzer voor inkopers. Dit gaat hen (en anderen die met het verwerven van digitale oplossingen bezig zijn) hopelijk helpen om open source toepassingen beter te kunnen waarderen in aanbestedingsprocedures.
  3. In samenwerking met de VOM gaan we over het onderwerp open source een OOMOC maken. In een viertal video’s leggen we uit wat open source is, staan we stil bij de risico’s en kansen, onderzoeken we hoe je het beste kunt samenwerken met een community en bespreken we hoe open source software kan bijdragen aan de publieke dienstverlening van de toekomst.

Uiteraard willen we iedereen die over bovenstaande zaken wil meedenken vragen zich bij ons te melden! Lees ook de blog Vakantievraagstukken van Koos Steenbergen of wordt lid van de open source community op Pleio.

12. Open Algoritmen

Actiehouder: Ministerie van BZK
In samenwerking met: Ministerie van Justitie en Veiligheid, Algemene Rekenkamer, ICTU (Leer- en Expertisepunt Datagedreven werken)

De impact assessment mensenrechten en algoritmes (IAMA) is gereed en wordt op 15 september tijdens het I-Bestuur congres gepresenteerd. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft de Universiteit Utrecht – de ontwikkelaars van de IAMA – gevraagd om een voorstel te doen om ondersteuning te bieden aan partijen die de IAMA uitvoeren. BZK moet nog op dit voorstel reageren.

Bij het Leer- en Expertisepunt Datagedreven werken (LED) is een overzicht gemaakt van een aantal instrumenten op het gebied van algoritmen en ethiek. In dit overzicht wordt beschreven hoe de instrumenten zich tot elkaar verhouden. Dit overzicht wordt binnenkort op digitaleoverheid.nl geplaatst.

VII Open Recht

13. Open Klachten

Actiehouder: Open State Foundation (OSF)
In samenwerking met: Nationale en lokale ombudsmannen, gemeenten, VNG Realisatie, ministerie van BZK, Pathfinders for Justice en NYU-CIC

Er is nog geen inhoudelijke update over dit actiepunt. Eind september/begin oktober komt het consortium samen voor de formele project kick-off. Een projectplan en startnotitie zullen dan beschikbaar zijn.

 

Meer weten? Bekijk het Actieplan Open Overheid 2020-2022 voor meer informatie.

Toegang tot informatie: een recht, geen gunst

Het programma van de volgende bijeenkomst van de Alliantie Open Overheid op 28 september is bekend! 28 september staat in het teken van het recht op toegang tot informatie. In 2015 riep UNESCO die dag uit tot International Day for Universal Access to Information. Voor de Alliantie Open Overheid is dit een mooie aanleiding om aandacht te besteden aan Open Overheid en de verschillende kanten van toegang tot overheidsinformatie. Dit doet zij met sprekers Lousewies van der Laan (Directeur Transparency International) en journalisten Birte Schohaus en Bas van Beek. Birte en Bas deden onderzoek naar de informatiehuishouding van de overheid en schreven hierover een artikel voor Follow the Money.

Verdieping tijdens deelsessies

Ook organiseert de alliantie verschillende deelsessies. Tijdens een sessie naar keuze maak je kennis met het onderwerp en is er ruimte voor jouw vragen. Ook delen sprekers tips en ervaringen uit de praktijk. Je kunt kiezen uit de volgende sessies:

  • De Wet open overheid in de praktijk
  • Dilemmagesprekken: in gesprek over openbaarheid
  • Actieve openbaarmaking: openbaar maken nota’s & het Actieplan Open op Orde
  • Open vragen over open source
  • Hoe digitale democratie werkt!

Bekijk het volledige programma en meld je aan!

IRM rapport over totstandkoming actieplan definitief

Het Independent Reporting Mechanism (IRM) van het Open Government Partnership (OGP) schreef een rapport op over de totstandkoming en de actiepunten van het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Na een publieke consultatie – die eind juli en de eerste dagen van augustus plaatsvond – staat nu de definitieve versie van het rapport online.

De beoordeling van IRM gaat in op de sterke punten van het actieplan. Daarmee wil IRM een bijdrage leveren aan de implementatie en resultaten van het actieplan.

Bekijk het IRM rapport.

Veelbelovende actiepunten

In de beoordeling lees je onder andere meer over 7 actiepunten die IRM als bijzonder kansrijk (‘promising’) ziet, namelijk:

  • (1.) Transparantie in de Wet op de politieke partijen
  • (7.) De toekomst van ‘Beleidsintimiteit’
  • (9.) Contract Register
  • Open Technologie: (10.) Open Data Communities, (11.) Open Source & (12.) Open Algoritmen
  • (13.) Open Klachten

Bekijk het Actieplan Open Overheid 2020-2022 voor meer informatie over deze en alle andere actiepunten. Liever op papier lezen? Bestel een gedrukte versie van het Actieplan Open Overheid 2020-2022.

Vervolg

Dit IRM-rapport beoordeelt de totstandkoming en de actiepunten van het Actieplan Open Overheid 2020-2022. Later volgen nog de midterm review en de evaluatie.