Expertisepunt Open Overheid

De kansen en kanttekeningen van digitale burgerparticipatie

Terugblik op de bijeenkomst ‘Een Open Aanpak met E-democracy tools’

Digitale burgerparticipatie leeft! Op dinsdagmiddag 20 maart stroomde het Auditorium van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) vol voor de bijeenkomst Een Open Aanpak met E-democracy tools. E-democracy tools bieden mogelijkheden om burgers beter bij de politiek en beleidsvorming te betrekken. Daarmee zijn zij een goed voorbeeld van een Open Aanpak.

Hoe zijn de ervaringen van overheden met deze tools? En zijn E-democracy tools het juiste middel om burgers bij de politiek te betrekken? Josien Pieterse (directeur Netwerk Democratie), May-Britt Jansen (programmamanager OpenStad), Jeroen van Berkel (lid Dagelijks Bestuur, stadsdeel West) en Ira van Keulen (Senior Onderzoeker / Parlementair Liaison bij het Rathenau Instituut) deelden hun ervaringen en geleerde lessen en gingen het gesprek hierover aan met het publiek.

Direct aan de slag
Na een officiële aftrap van de bijeenkomst door Marieke Schenk (coördinator Leer- en Expertisepunt Open Overheid), lichtte Josien Pieterse toe dat digitale participatietools nieuwe mogelijkheden bieden om tot besluitvorming te komen. Hoe? Dat kan vrij gemakkelijk. Op de website van E-DEM staan open source tools klaar voor lokaal gebruik. Lokale overheden kunnen direct aan de slag zodra zij de software en handreiking hebben gedownload.

Koujin Sabir (BZK) vertelde ter aanvulling over de nieuwe ‘proeftuin digitale democratie gemeenten’. In ieder geval 10 gemeenten experimenteren hierin met vormen van digitale democratie. Deze proeftuin is hard nodig, omdat er onder burgers onvrede is over de responsiviteit van de overheid, blijkt onder andere uit onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Meedoen aan de proeftuin betekent dat gemeenten ervaring opdoen met de beschikbare e-democracy tools om inwoners te betrekken.

Het gebruik van e-democracy tools is nog relatief nieuw voor Nederlandse overheden en dat levert ook wel wat spanningen op: sommige gemeenten vinden het bijvoorbeeld lastig dat door de inzet van deze tools een nieuwe dynamiek met inwoners ontstaat.

De Stem van West
In Amsterdam experimenteren ze al met digitale burgerparticipatie. “Normaal gesproken is Amsterdam tijdens bijeenkomsten aanwezig met de nodige hoofdstedelijke arrogantie, maar dit keer niet! Juist op het gebied van burgerparticipatie heeft Amsterdam niet altijd het recht om arrogant te zijn”, aldus May-Britt Jansen en Jeroen van Berkel van De Stem van West. May-Britt en Jeroen namen het publiek live mee naar de De Stem van West: een online platform waar bewoners voorstellen voor hun buurt kunnen indienen. Op een interactieve kaart is te zien dat burgers hun ideeën letterlijk op de kaart kunnen zetten. Voor deze ideeën verzamelen ze stemmen en iedere twee weken wordt het idee met de meeste stemmen op de raadsagenda van Amsterdam gezet.

De Stem van West is een ultieme online tool voor burgers om daadwerkelijk te participeren. En de tool gaat nog een stapje verder: burgers kunnen namelijk ook hun voor- en tegenargumenten voor een bepaald idee op de website plaatsen. Zo krijgen burgers en bestuurders inzicht in de argumenten van zowel voor- als tegenstanders.

Condities voor impact
Hoe succesvol zijn e-democracy tools? Ira van Keulen werkte vanuit het Rathenau Instituut mee aan een Europees onderzoek naar digitale burgerparticipatie. De onderzoekers analyseerden onder andere 22 inspraak-initiatieven. Een van de geleerde lessen is dat het een uitdaging is om met burgerparticipatie daadwerkelijk impact te hebben op besluitvorming en de politieke agenda. Er zijn genoeg kansen voor burgerparticipatie, maar hiervoor is ook tijd nodig. Van Keulen ziet digitale burgerparticipatie als kansrijk, maar het is zeker geen quick fix. Ira presenteerde zes condities die de impact kunnen vergroten:

  1. Verbinding met concrete formele agenda of besluit.
  2. Helderheid over participatieproces en doel.
  3. Feedback aan deelnemers.
  4. Kwantificeren via stemmen of prioritering.
  5. Actieve en gedifferentieerde mobilisatiestrategie.
  6. Leerproces: herhaal en verbeter.


Vertrouwen
Tijdens de interactieve afsluiting van de bijeenkomst kwam onder andere het thema vertrouwen aan bod. Vertrouwen is essentieel voor burgers om te participeren. Hoe kunnen we vertrouwen waarborgen? Uit onderzoek blijkt dat het gedrag van politici zorgt voor wantrouwen onder burgers. Wat kan een tool – zoals De Stem van West – bijdragen om het gedrag van politici te veranderen? Uit de reactie van de sprekers bleek dat dit niet de belangrijkste doelstelling is van de tools. Het is goed om te beseffen dat digitale tools er in de eerste plaats zijn om burgers de mogelijkheid te geven om te participeren. Als gedrag van politici hierdoor beïnvloed wordt, dan is dat mooi meegenomen.

Een ander punt dat samenhangt met vertrouwen, is de vraag hoe veilig burgers zijn als zij hun wensen online kenbaar maken. Bijvoorbeeld als buurvrouw X een initiatief van buurvrouw Y ziet – over een hekje dat moet verdwijnen in de buurt – en buurvrouw X het hier niet mee eens is. Hoe veilig is buurvrouw Y dan?

Jeroen en May-Britt van De Stem van West stelden dat dit in de praktijk geen problemen oplevert. De Stem van West is echt een tool waarin burgers met elkaar het gesprek aangaan. Het politieke spel vindt pas later plaats op de plek waar het hoort: in de politieke arena.

Meer teruglezen en terugkijken?

  1. Bekijk onze Storify met een selectie van de tweets over de middag.
  2. Op open-overheid.nl/schrijf-mee lieten bezoekers hun ideeën en vragen over digitale burgerparticipatie achter.
  3. Bekijk de PowerPointpresentaties van Josien Pieterse (NetwerkDemocratie), De Stem van West en van Ira van Keulen (Rathenau Instituut).


Verslag door Arnoud van Kooten (stagiair beleidsteam Open Overheid, BZK) en Ilse Ambachtsheer (Leer- en Expertisepunt Open Overheid)

Tijd voor de netwerkende en responsieve overheid?

Wat voor overheid willen wij zijn? Is het al tijd voor de netwerkende en responsieve overheid? In gesprekken merk ik dat iedere ambtenaar anders op deze vraag reageert. Met elkaar maken al die verschillende ambtenaren ‘de overheid’. Gandhi zei het al: “Wij mensen zijn het product van ons denken. Wat we denken, dat worden we.” Mij valt op dat ambtenaren steeds denken en praten over de vier overheidsrollen van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB): de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. En als het gaat om Open Overheid, dan hoor ik ook steeds vaker verwijzingen naar de vier aanvliegroutes: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Dat roept de vraag op: hoe verhouden de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes zich tot elkaar?

De vier overheidsrollen
Onderstaat figuur vat de vier overheidsrollen van de overheid krachtig samen. Deze figuur kreeg ik van de directie Participatie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu en die baseerde zich op verschillende NSOB publicaties zoals Sedimentatie in sturing.


Bij verschillende departementen, provincies en gemeenten zie ik regelmatig variaties op de vier overheidsrollen: de rechtmatige overheid, de presterende overheid, de netwerkende overheid en de responsieve overheid. Mieke Visch van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zei recent in een interview:

“We weten heel goed wat het betekent om een presterende overheid of rechtmatige overheid te zijn. Maar de ambtenaar in de energieke samenleving gaat veel meer richting de netwerkende en de responsieve overheid. Ik zou het mooi vinden als er met een bepaalde vanzelfsprekendheid wordt geschakeld tussen de verschillende kwadranten. En dat de responsieve overheid gewoon als onderdeel van het werk wordt gezien. Wees nieuwsgierig en open. Rondom wetgeving kun je ook – zoals bij de omgevingswet – veel stakeholders betrekken. Als je het hebt over openheid, dan kan dat zeker in alle kwadranten.”

Wat is dan de samenhang tussen de vier overheidsrollen en de vier open aanvliegroutes? 

De vier aanvliegroutes Open Overheid
Het figuur hieronder vat de vier aanvliegroutes voor Open Overheid goed samen.  Deze figuur is gebaseerd op drie jaar werken met Open Overheid vanuit het Leer- en Expertisepunt Open Overheid (LEOO).

Alle soorten van Open Overheid zijn nodig. Zonder Open Contact en Open Aanpak blijft de beweging te technisch en inhoudelijk, vaak ook zonder werkelijke samenwerking. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis. De tip van het LEOO is: start bij één van de aanvliegroutes, de aanvliegroute die bij jouw eigen organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.

De vier verschillende aanvliegroutes vormen samen – als ze elkaar raken – het geheel van Open Overheid. Het burgerpanel Open Overheid sprak de wens uit voor een overheid die ‘samenwerkt en samen leert’. Dit past bijvoorbeeld onder Open Aanpak en Open Contact. Andere adviezen van het burgerpanel richten zich juist meer op Open Data en Open Verantwoording. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig.

Good practice: budgetmonitoring
Een voorbeeld van verschillende aanvliegroutes die ‘samenwerking,  is budgetmonitoring: een good practice uit Amsterdam-Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en in gesprek gaan over financiële keuzes. Dit bestaat voor een deel uit het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als ze de procedures rond begrotingen kennen (Open Verantwoording). Wat zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden als een inwoner invloed wil uitoefenen? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar. Bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven in te schatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak): inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder vertrouwen en zonder het gevoel dat de deur bij zowel de inwoners als de overheid altijd openstaat, is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners en open te werken via de sociale media en Community Building. Lees meer over de vier aanvliegroutes.


Passen de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen bij elkaar?
De afgelopen maanden heb ik veel gesproken met verschillende mensen over hoe de vier aanvliegroutes en de vier overheidsrollen met elkaar samenhangen. Gaan beide indelingen over iets anders? Of is er een gemeenschappelijke noemer? Ik denk dat laatste: beide indelingen gaan over de overheid en Open Openheid is een aspect van diezelfde overheid. De figuur hieronder toont de samenhang die ik zie.

Toelichting per kwadrant:

  1. Open Verantwoording past bij het eerste kwadrant: de rechtmatige overheid. Van een rechtmatige overheid willen mensen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. In het voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

 

  1. Open Verantwoording past ook bij het tweede kwadrant, de presterende overheid, maar Open Data past hier nog beter bij. Steeds meer overheidsorganisaties kiezen ervoor om gegevens kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machine leesbaar en volgens open standaarden beschikbaar te stellen. Omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Overheidsdata zijn immers op kosten van de burger verzameld en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Overheden stellen ook hun gegevens beschikbaar om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden hiervan is OmgevingsAlert: een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking is.

 

  1. Voor de netwerkende overheid uit het derde kwandrant vormen transparantie, Open Data en Open Verantwoording een belangrijk fundament voor de aanvliegroute Open Aanpak. Een Open Aanpak zorgt voor beleid dat beter aansluit op de wensen uit de samenleving. Met een Open Aanpak werken overheden aan een goed resultaat voor alle partijen. Een voorbeeld is Right to Challenge, het recht van buurtgebonden (sociale) ondernemers en bewonersgroepen om lokale voorzieningen en taken van de gemeente over te nemen of in samenwerking met de overheid te te coproduceren, wanneer zij denken dat het beter of anders kan. Dit kan verschillende voordelen opleveren, zoals:
    1. Inwoners kunnen soms taken beter of efficiënter uitvoeren dan de gemeente.
    2. Nieuwe spelers vergroten de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van stad of dorp.
    3. Het verbinden van kennis van bewoners en ambtenaren draagt bij aan een betere buurt.

 

  1. Een responsieve, participerende overheid (vierde kwadrant) voegt Open Contact als aanvliegroute toe, omdat deze overheid dichtbij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar wil zijn. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Door op de sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en komt de overheid zelf in contact met ideeën en vragen uit de samenleving. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak, zoals van het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als een ambtenaar belt met een eerlijke houding en actief luistert en doorvraagt, dan wordt veel sneller duidelijk wat er precies aan de hand is. Zo kunnen ambtenaren dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

 

Ik vertel op 10 mei tijdens de lunchlezing ‘Ambtelijk vakmanschap en Open Overheid in de energieke samenleving’ meer over bovenstaande en ga dan graag met iedereen in gesprek. Dat is trouwens mijn laatste ‘optreden’ voor het Leer- en Expertisepunt. Dus komt allen!

 

Is transparant hetzelfde als open?

Betekent het begrip transparant hetzelfde als open? De afgelopen drie jaar hoorde ik veel verschillende antwoorden op deze vraag. Eén van de antwoorden sprak me erg aan, namelijk een antwoord dat gebruik maakte van een metafoor: een vergelijking met een huiskamer. Het is transparant als je geen gordijnen hebt hangen, want dan kunnen buren door de ramen bij je naar binnen kijken. Je bent open als je je ramen open zet, zodat iedereen bij je binnen kan stappen of door het open raam met je in gesprek kan gaan. Het grootste verschil tussen open en transparant? Bij transparant kun je jezelf nog verstoppen op plekken die je door het raam niet kunt zien, als je geen bezoek of gesprek wilt.

Transparantie en openheid bij de overheid
Wat betekent dit dan voor de overheid? Zijn openbaar gemaakte onderzoeksrapporten open of transparant? Transparant! De Rijksoverheid verstrekt de onderzoeksrapporten actief, maar gaat niet het gesprek aan. De rapporten zijn voor iedereen ‘door het raam’ te bekijken. En als er persoonsgegevens in staan, bijvoorbeeld van geïnterviewden, dan maakt de overheid die vaak niet zichtbaar. Die worden dan bij wijze van spreken ‘achter de bank’ verstopt. En dat mag wettelijk gezien ook.

Vallen burgerparticipatie en overheidsparticipatie dan onder transparantie of openheid? Participatie gaat over open. Over het gesprek aangaan. De kern van burgerparticipatie en overheidsparticipatie is samenwerking. En daarvoor moet de deur van de overheid open. Bij overheidsparticipatie doet de overheid mee aan processen van burgers, bijvoorbeeld als burgers hun eigen buurtbudget willen besteden aan een nieuw plein. Bij burgerparticipatie doen burgers mee aan processen van de overheid, bijvoorbeeld een inspraakavond over een bouwplan van de gemeente.

En is Open Data dan transparant? Gaat openheid dan alleen over houding en gedrag? Als jouw gemeente data vrijgeeft – alleen omwille van transparantie – dan zeg ik ‘ja’ als antwoord op deze vraag. Het antwoord is ook ‘ja’ als een open houding en gedrag  zonder transparantie in data en informatie kunnen. Maar in de praktijk lopen openheid en transparantie dwars door elkaar heen. Zo was één van de belangrijkste tips over het onderwerp Right to Challenge: leg een basis met transparantie over data, documenten en informatie. Right to Challenge gaat over een samenwerkende overheid. Een Open Aanpak noemen we dat, waarbij open samenwerken centraal staat. Bij Open Data wemelt het vaak van tips als: betrek hergebruikers bij de keuze over welke dataset je als eerste vrij geeft.

Transparantie en openheid voor een goed functionerende overheid
Is transparant dan een onderdeel van open? Of is open een onderdeel van transparant? Daarover verschillen de meningen. En dat verklaart ook waarom er vaak misverstanden ontstaan als we beide begrippen door elkaar gebruiken. Het burgerpanel Open Overheid stelde voor om de grootste prioriteit aan een opener houding en gedrag van de overheid te geven. De redenen die zij hiervoor noemen zijn de wens voor een betere bejegening, een beter luisterende overheid en een overheid die inbreng en signalen van burgers serieus neemt. Bij dergelijke signalen is transparant een onderdeel van open. Anderen vinden dat open een onderdeel van transparant is. Zelf zie ik dat niet zo, maar ik ben dan ook van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid en daar is ‘open’ het centrale begrip.

Waarom het nuttig  is om de begrippen open en transparant van elkaar te onderscheiden? Dat zit hem in het onderscheiden van wat we bij het LEOO de vier aanvliegroutes noemen: Open Contact en Open Aanpak gaan vaak over openheid. En de andere twee aanvliegroutes, Open Data en Open Verantwoording, gaan vooral over transparantie. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig. Transparantie kan niet zonder openheid en andersom. Zonder Open Contact en Open Aanpak komt een organisatie vaak te technisch en inhoudelijk over en komt er geen samenwerking tot stand. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis.

Wat mij betreft is de gouden tip: start bij openheid of transparantie. Het liefst met één van de bijbehorende aanvliegroutes, de route die het best bij jouw organisatie past. Bij die keuze is het heel handig als je de verschillende begrippen van elkaar kunt onderscheiden. Dat onderscheid én die keuze geven focus en kans op snel succes!

Als je wilt lezen hoe dat ook al weer werkt met de vier aanvliegroutes, lees dan de blog Daarom Open Overheid.

 

10 x tijd voor Open Overheid

Hoeveel tijd besteed jij aan Open Overheid? Vanuit het Leer- en Expertisepunt zijn we er allemaal gemiddeld drie dagen per week erg druk mee. We willen immers bijdragen aan een opener overheid door de community te ondersteunen en hun actie in beeld te brengen. Zo bouwen wij van het LEOO (Leer- en Expertisepunt Open Overheid) aan een community die van elkaar leert en opgedane kennis en expertise borgt. Dit doen we bijvoorbeeld door het voeren van vele gesprekken bij verschillende organisaties. Welke? Lees mee met wat 10 keer tijd voor Open Overheid opleverde.

1. Algemene Bestuursdienst (ABD)
Een aanzienlijk aantal topambtenaren van de Rijksoverheid meldden aan de ABD dat zij graag “met diepgang” meer te willen weten over open data. De ABD vroeg het LEOO of wij hierin konden samenwerken. Dit leverde concrete plannen op voor een dag waarop de topambtenaren in gesprek gaan met Saskia Stuiveling, de voormalig president van de Algemene Rekenkamer en deelnemers aan de SODA (Stuiveling Open Data Award) zoals Bleeve, de winnaar van vorig jaar.

2. Programma Modernisering Openbaarmaking Overheidsinformatie (MOOI)
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), de directie CIO-Rijk wordt op dit moment een nieuw programma ingericht. Doel van dit programma is te zorgen voor de doorontwikkeling van de wetgeving op het gebied van openheid en (passieve en actieve) openbaarheid van bestuur en de uitvoering daarvan. Wij maakten kennis met de programmamanager van MOOI en zij neemt vanaf februari van dit jaar ook deel aan de stuurgroep van het LEOO. Of de Woo (Wet open overheid) er nu wel of niet komt, één ding is zeker: Het LEOO wil graag aansluiten op de ontwikkelingen vanuit MOOI.

3. Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV)
Een reis naar Groningen leverde een lang gesprek op dat veel inzicht gaf op in de wijze waarop uitvoeringsinstellingen zoals DUO en de SVB omgaan met Open Verantwoording. Wij zetten de HPV op onze Open Kaart en Kaspar van den Ham schreef een informatierijke blog over het goede werk van de Handvestgroep Publieke Verantwoording (HPV).

4. Algemene Rekenkamer
De Stuiveling Open Data Award (SODA) is vernoemd naar de vorige president van de Algemene Rekenkamer, Saskia J. Stuiveling. Deze prijs, bedoeld om het innovatief gebruik van Open Data te stimuleren en te belonen, is vorig jaar voor het eerst uitgereikt. Om dit jaar de krachten nog meer te bundelen dan bij de eerste editie het geval was, zijn we met de Algemene Rekenkamer in gesprek over hoe we elkaar kunnen versterken.

5. Nationaal Archief
Met het Nationaal Archief voeren we vanuit het LEOO al langere tijd één-op-één gesprekken en dat is niet verwonderlijk. Want, zoals zij zelf zeggen: “Openheid van zaken geven als overheid is een groot goed. Maar: dat kan alleen als je je informatiehuishouding op orde hebt. Als je ervoor zorgt dat je informatie duurzaam toegankelijk is.” De afgelopen jaren resulteerde dit in diverse samenwerkingen. Het meest recente voorbeeld hiervan is de gastblog van Suzi Szabo, de eerste in een reeks gastblogs van het Nationaal Archief.

6. CBR
Het Centraal Bureau Rijvaardigheid (CBR) heeft gekozen voor een Open Aanpak in innovatie. Het CBR organiseerde een bijeenkomst met deelnemers vanuit verschillende hoeken. Zo waren er sprekers met een singularity University achtergrond, maar ook ontwikkelaars van Virtual Reality omgevingen en organisatiedeskundigen van banken. Vanuit het LEOO leverden we een bijdrage aan de onderdelen Open Aanpak en Open Data. Zo heeft een Open Aanpak het CBR zeker verder geholpen in het denken over innovatie. We vinden het indrukwekkend om te zien hoe innovatief het CBR al is. Het ontwikkelen van examens met behulp van virtuele beelden is al praktijk, en het ontwikkelen van beeldmateriaal is ook al heel ver gevorderd. Zo zagen we eenvoudige animaties van verschillende verkeerssituaties voor mensen met dyslexie en die waren voor hen direct helder.

7. Clarity
Clarity is een door de Europese Commissie gefinancierd project waarin een consortium met onder andere De Waag werkt aan het opstellen van uitgangspunten voor Open eGovernement services. Het project Clarity onderzoekt hoe de overheid digitale diensten kan aanbieden die het vertrouwen van burgers vergroten, en hoe daarbij transparantie en efficiëntie te bevorderen. Clarity doet daarom behoefteonderzoeken bij verschillende doelgroepen en verzamelt succesvolle voorbeelden van nieuwe en opkomende technologie. Vanuit het LEOO leverden we een inhoudelijke bijdrage aan de uitgangspunten van Clarity.

8. Stefaan Verhulst
Het LEOO is regelmatig (mede-)organisator van bijeenkomsten waarin we het gesprek aangaan met met toonaangevende sprekers. Afgelopen 2 maart was dat Stefaan Verhulst, Adjunct Professor aan New York University en medeoprichter van Governance Laboratory. Hij houdt zich primair bezig met (impact van) open data en open overheid. Daarnaast is hij editor en curator van de GovLab weekly, een onmisbare informatiebron als je op de hoogte wilt zijn van wat er over de grenzen heen gebeurt in de wereld van digitale overheid, Open Data en Open Overheid. Volgens Stefaan focussen veel data-aanbieders zich op het leveren van data, maar niet op de gebruikerskant of de impact van Open Data. Het doel is dan het openbaar maken en de aanname is dan dat hergebruik vanzelf gaat. Maar dat laatste gebeurt vaak niet. Lees hier een gastblog met een verslag van de presentatie van Stefaan Verhulst.

9. E-democracy
Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werken diverse ambtenaren aan ‘e-democracy’: het inzetten van technologische innovatie om inwoners inspraak te geven en democratische vernieuwing te realiseren. Concreet krijgt dit vorm in een aantal pilots bij gemeenten die gebruik zullen maken van de open source tools van het D-CENT project. Hier zijn zeker raakvlakken met Open Overheid, waardoor van beide kanten het voornemen is meer samen op te trekken.

10. Ministerie van Financiën
Een lunchgesprek leverde naast veel inspiratie om met Open Overheid door te gaan ook een prachtige vraag op: “Nu we de datasets geïnventariseerd en gepubliceerd hebben, hoe regelen we dan dat als we nieuwe data hebben, de datasets opnieuw gepubliceerd worden?” Het LEOO hoort variaties op deze vraag vaker, dus we gaven snel een antwoord in onze rubriek ‘Een open vraag over ….‘. Als je wilt weten hoe je Open Data up-to-date houdt, dan kun je het hier dus altijd teruglezen.

Maak jij tijd voor Open Overheid? En voeren wij samen een gesprek waarin jouw vraag of behoefte centraal staat? Neem dan contact met ons op!

Open Verantwoording, meer dan cijfers

Deze gastblog is geschreven door Kaspar van den Ham, directeur-secretaris van de Handvestgroep Publiek Verantwoorden

Komt Mikis de Winter naar Groningen. Om te praten over verantwoording, governance en bestuur van publieke dienstverleners. Dat zijn immers mijn werkdingen. Afgesproken in Huis de Beurs, Grunniger wordt het niet. Er ontspon zich snel een lang en druk gesprek dat vele facetten raakte van bestuur, governance en verantwoording van publieke dienstverlening en de krachten eromheen. Krachten vanuit de maatschappij, vanuit de politiek, vanuit de Haagse torens en vanuit de techniek. Een gedeelde conclusie die middag is dat kennis en gevoel van wat er in de verschillende delen van de maatschappij, de politiek, de techniek leeft en manieren om daar nu en in de nabije toekomst mee om te gaan van cruciaal belang zijn om als publiek dienstverlener te overleven. Alles grijpt in elkaar, steeds sneller, steeds dwingender en wij in de publieke sector moeten mee. Met ‘moeten’ als in het Duitse ‘müssen’, er is geen ontkomen aan.

Binnen de Handvestgroep Publiek Verantwoorden (HPV) wordt op het vlak van bestuur, governance en verantwoording aan die connectie van publieke dienstverleners met de maatschappij en ook de politiek gewerkt. Ik help daaraan mee. Door het publiek belang als centrum van de governance en verantwoording van publieke dienstverlening te plaatsen. Een publiek belang dat voor elke publieke dienstverlener anders kan worden ingevuld. Immers geen enkele organisatie doet hetzelfde, met dezelfde burgers en bedrijven in dezelfde omstandigheden. Betrek daarom die belanghebbende bij de governance van die verschillende publieke taken. Laat belanghebbenden dat proces daarop ook toetsen, controleren en in alle openheid over rapporteren. Open verantwoording.

Open verantwoording gaat daarmee ook over meer dan alleen geld. Integraliteit is het thema in de verantwoording van de nabije toekomst. Verantwoording over (maatschappelijke) waarde(n)creatie in geld, kennis, relaties (ketens en netwerken), infrastructuur, medewerkers en natuurlijke bronnen van een publiek belang. Integrale verantwoording van de organisatie die een publiek belang dient, is de ontwikkeling die is begonnen is en ook in de publieke dienstverlening zal doorzetten. Dit vergt niet alleen een tekstuele verandering op deze site maar een grote verandering in de manier waarop wij met het bestuur, de governance van publieke belangen én de verantwoording erover omgaan.

Verder lezen

Er is veel informatie beschikbaar. En aangezien ik niet alles wat door mijn handen gaat, kan onthouden gebruik ik deze bronnen. Natuurlijk de HPV site publiekverantwoorden.nl.Verder voor de laatste ontwikkelingen rond governance en verantwoording, open data, CSR etc. het wekelijkse The Govlab Digest van Stefaan Verhulst. Voor richtinggevende achtergrond in de Nederlandse context zijn de sites en de rapporten van de WRR en de Commissie Behoorlijk Bestuur nog steeds van belang.

Als laatste verwijs ik naar de site van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) waar meer te vinden is over Integrated Reporting (IR). De tekst is nog gericht op het bedrijfsleven maar leert je het denken, de integraliteit ervan in het bestuur en de bedrijfsvoering en de verantwoording daarover alvast kennen. IR komt er ook in de publieke wereld aan.

Quick Scan met bijna 100 Open Overheid voorbeelden

Een kleine honderd voorbeelden komen uit de eerste landelijke quick scan transparantie en Open Overheid. De quick scan analyseert de openheid en transparantie van meer dan honderd overheidsorganisaties: provincies, grote gemeenten, waterschappen en uitvoeringsinstanties. Door goede voorbeelden te laten zien, willen de Provincie Zuid-Holland en het Leer- en Expertisepunt Open Overheid, als initiatiefnemers van de quick scan, overheden van elkaar laten leren hoe zij nog transparanter en opener kunnen worden.

Voorbeelden Open Overheid

De organisaties zijn onder de loep genomen door het bekijken van vier pijlers: Open Data, Open Verantwoording, Open Spending en Open Contact & Open Aanpak. Enkele Open Overheid voorbeelden zijn:

  1. De gemeente Schiedam heeft een interactieve kaart. Daarop zijn onder andere monumenten, kunst, molens, wandelingen en informatie over de oorlog te vinden. Naast de data en de locatie is er vaak een verhaal toegevoegd. Hierdoor gaat de data leven en wordt er meer duiding gegeven;
  2. De provincie Noord-Brabant ontsluit met haar begroting veel informatie en metadata over de financiële gegevens. Dit leidt ertoe dat de financiële gegevens beter te begrijpen zijn voor de lezer;
  3. Hoogheemraadschap van Delfland maakt de ontvangen Wob-verzoeken openbaar, inclusief de antwoorden. Dit zorgt ervoor dat ze bij een terugkerend Wob-verzoek de aanvragen kunnen doorverwijzen naar de openbare Wob-verzoeken.

Leren van elkaar staat bij de quick scan voorop. Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland, opsteller van het rapport): “Het is in het maatschappelijk belang dat niet iedereen het wiel apart uitvindt op het gebied van transparantie en openheid. Dit kan het beste in samenwerking, met leerprocessen, gevormd worden. Deze leerprocessen zijn er al. Deze willen wij versnellen door middel van deze quick scan, waarin overheidsorganisaties van elkaars sterke punten leren.”

Waar staat jouw organisatie?

Ben je benieuwd waar jouw organisatie staat als het om transparantie en Open Overheid gaat, en waar kansen liggen? De quick scan biedt naast inspiratie ook de mogelijkheid de eigen organisatie onder de loep te nemen, door middel van het factoren model dat je in de quick scan vindt op pagina 18 en 19.

Leren van voorbeelden? Kom naar Hoe Open? Festival

Tijdens het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg geeft Eric Terlien een workshop over de Quick Scan. In deze sessie worden persoonlijke favorieten toegelicht van Olle de Geest (UvW), Korald Postuma (KING) en Eric Terlien (Provincie Zuid-Holland). Wat kunnen we van hen leren? Daarnaast onthult Eric Terlien hoe spannend het proces was, om ongeveer de 120 grootste overheidsinstellingen met elkaar te vergelijken. Tot slot schetsen we de toekomst van de Quick Scan Openheid en Transparantie en daarbij telt vooral jouw mening! Kom naar deze sessie en maak Nederland meer open en transparant.

Je kunt je nog aanmelden voor het Hoe Open? Festival op 12 december en deze workshop – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

De workshop ‘Open voorbeelden, tips en onthullingen’ is onderdeel van de #Voorbeeld track. Bekijk hier de overige sessies van de #Voorbeeld track.

Open State Foundation ontvangt honorable mention voor Openspending

Groot nieuws: De Open State Foundation heeft vanmiddag bij de Open Government Partnership (OGP) Global Summit in Parijs een honorable mention ontvangen voor het Openspending project. We feliciteren de Open State Foundation van harte hiermee!

Vanaf vandaag zijn in Parijs 70 landen bij elkaar om samen over Open Overheid te praten. Op de website van het Open Government Partnership lees je meer over de Global Summit.

Openspending Detaildata: interview en video

Recent interviewden wij Tom Kunzler van de Open State Foundation. Eén van de dingen waar hij zich mee bezig houdt is Openspending Detaildata (een Actiepunt uit het Actieplan Open Overheid. Samen met Tom maakten wij een promovideo over ‘het waarom’ van Openspending Detaildata en een tutorial over ‘het hoe’.

Promofilmpje Openspending Detaildata: waarom is het belangrijk

Wil je ook aan de slag met Open Spending Detaildata? Neem dan contact op met Tom.

Openspending Detaildata Tutorial: aan de slag met Openspending Detaildata

Zo makkelijk is het om een extra dataset te openen! Kom naar Hoe Open? Festival

Tijdens het Hoe Open? Festival op 12 december in TivoliVredenburg geeft Tom Kunzler een korte workshop waarin hij uitlegt hoe ook jouw overheidsorganisatie eenvoudig een extra financiële dataset kan vrijgeven via Openspending. Een goede overheid laat zich namelijk controleren. Lokale overheden geven ons geld uit. Om een overheid goed te kunnen controleren is inzicht in de inkomsten en uitgaven vereist en voor participatie is inzicht in de financiële stromen van de overheid essentieel. Hoe kunnen inwoners Right to Challenge uitoefenen als ze niet weten hoeveel het bedienen van een brug of het maaien van het gras in het park kost? In deze workshop laat Tom je daarom zien hoe je financiële detaildata uit de boekhouding met een aantal eenvoudige stappen als Open Data kunt vrijgeven.

Je kunt je nu aanmelden voor het Hoe Open? Festival en deze workshop – en vele andere sessies over Open Overheid – bijwonen. Bekijk hier het volledige programma van het Hoe Open? Festival.

De workshop van Tom is onderdeel van de #Actie track over het Actieplan Open Overheid. Bekijk hier de overige sessies van de #Actie track.


Video: Sebastiaan Ter Burg

Van een hand vol naar een land vol
5 Open Verantwoording voorbeelden

Met enige regelmaat krijgt het Leer- en Expertisepunt Open Overheid de vraag: “Wat is een goed voorbeeld van Open Overheid?” Het is vrij gemakkelijk om voorbeelden te noemen. Er gebeurt namelijk al heel veel op het gebied van Open Overheid. Omdat we veel kunnen leren van bestaande Open Overheid initiatieven, zetten we ze in de serie ‘Van een hand vol naar een land vol’ in de spotlight.

In dit vijfde deel nemen we mooie voorbeelden van Open Verantwoording onder de loep. Doe inspiratie op en misschien kom je wel op ideeën voor een eigen initiatief.

1. Open Agenda Rogier van der Sande
De kern van Open Verantwoording is: geef openheid van zaken. Daarom publiceren steeds meer bestuurders hun agenda van de komende week of weken. Een belangrijke voorloper hierin is Rogier van der Sande, gedeputeerde van de provincie Zuid-Holland. Hij heeft – zoals uit dit interview blijkt – Open Overheid sowieso hoog in het vaandel staan.

2. Open financiële verantwoording door de Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer maakt haar grootboek met daarin haar uitgaven en ontvangsten sinds 2013 volledig openbaar. De rekenkamer geeft gedetailleerde informatie op het niveau van individuele transacties, waardoor burgers beter zicht krijgen op de uitgaven. Dit biedt hen de mogelijkheid om een actieve bijdrage te leveren aan een slagvaardige overheid. Volgens de Rekenkamer kan iedereen nieuwe inzichten verkrijgen en delen door het maken van visualisaties, of kritisch meekijken naar de besteding van overheidsgeld.

3. Hoogheemraadschap Delfland maakt WOB-besluiten openbaar
Hoogheemraadschap van Delfland maakt de ontvangen WOB-verzoeken openbaar, inclusief de antwoorden. Dit leidt ertoe dat ze bij een terugkerend WOB-verzoek de aanvragen kunnen doorverwijzen naar de openbare WOB-verzoeken. Daarnaast zorgen zij voor een gelijke informatiepositie door het openbaar maken van de WOB-verzoeken, omdat de informatie zo voor iedereen beschikbaar is, niet alleen voor degene die het WOB-verzoek deed.

4. Wat doet Hengelo
Hengelo doet iets wat raadsleden en burgers vaak wel willen, maar bijna nooit kunnen, namelijk inzicht geven waar de ruimte zit in de gemeentelijke begroting. Watdoethengelo maakt inzichtelijk welke begrotingsonderdelen verplicht zijn, bijvoorbeeld op basis van wetten en subsidies, en wat geen verplichte uitgaven zijn. Hierdoor wordt het mogelijk om goed met elkaar in gesprek te gaan over het anders besteden van gemeentelijk geld.

5. Open Inkoopinformatie
Open Verantwoording kan natuurlijk ook goed in de vorm van Open Data. Graag zelfs! Zo publiceren alle departementen hun inkoopinformatie via data.overheid.nl.

Lees ook:
‘Van een hand vol naar een hand vol’ deel 1
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 2
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 3 (internationale voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 4 (Open Data voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 5 (Open Verantwoording voorbeelden)
‘Van een hand vol naar een land vol’ deel 6

 


Een land vol voorbeelden

Oproep: zet zelf een initiatief op de Open Overheid kaart
Op onze initiatievenkaart verzamelen we Open Overheid initiatieven uit het hele land. Inmiddels staan er al meer dan 200 initiatieven op de kaart. Bekijk de kaart voor inspiratie en zet er zelf een eigen initiatief of een initiatief dat je waardeert op!

Kaart van Nederland met initiatieven rond Open Overheid


Right to Challenge Tip 10:

Tip 10. Laat je inspireren
Onze tip is ‘laat je inspireren’, want Right to Challenge is nog niet uitgekristalliseerd. Op veel plaatsen in Nederland zijn gemeenten vanuit de praktijk aan de slag gegaan en/of met RtC aan het experimenteren. Door kennis met elkaar te delen, kunnen wij gezamenlijk de ontwikkeling versnellen. De Community of Practice heeft hier een actieve bijdrage aan geleverd. Na al het denkwerk concentreren de deelnemers zich de komende tijd op de uitvoering om over een jaar weer bij elkaar te komen. In de tussentijd onderzoeken wij de mogelijkheden om te starten met een monitor RtC en staan wij open voor vragen en het uitwisselen van kennis. Dus schroom niet om ons te benaderen voor meer informatie, mail ons jouw ervaringen of benader ons voor een gesprek: k.scholder@utrecht.nl, IH.Balkema@Rotterdam.nl, Fenneke@urbanvillagers.org of Mikis@open-overheid.nl.

Nuttige linkjes en inspiratie:
www.rotterdam.nl/righttochallenge
www.utrecht.nl/bewonersbod
www.tilburg.nl/dat-kan-ik-beter
www.eindhoven.nl/artikelen/right-to-challenge.htm
www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/maatsch-initiatieven/#haf4593d1-a39a-42b9-93a5-8947e821dd97
www.vng.nl/right-to-challenge
www.lsabewoners.nl/righttochallenge-bijeenkomst/
www.vilans.nl/publicatie-kompas-right-to-challenge-wmo.html
www.geldstromendoordewijk.nl
www.maatschappelijkaanbesteden.nl
www.open-overheid.nl/open-overheid/tiptop10/

#10 laat je inspireren

Meer weten over de 10 tips

Tip 1. Kies er bewust voor
Tip 2. Bepaal samen de definitie
Tip 3. Leg een basis met transparantie
Tip 4. Experimenteer, leer en reflecteer!
Tip 5. Houd een breed perspectief
Tip 6. Denk en werk procesmatig
Tip 7. Werk toe naar volwaardig partnerschap
Tip 8. Zoek ruimte in de regels
Tip 9. Werk met een vaste contactpersoon
Tip 10. Laat je inspireren

Download hier het boekje met de 10 tips voor inwoners en gemeenten over Right to Challenge.

 

Right to Challenge Tip 9:

Tip 9. Werk met een vaste contactpersoon
Het is belangrijk voor de gemeente om werkprocessen te veranderen zodat het uitvoerbaar maken van een challenge niet een extra taak wordt bovenop het bestaande werk. Maak hierover werkafspraken binnen de organisatie, het liefst met een vaste interne contactpersoon. Zorg daarnaast dat de challengers een vaste contactpersoon krijgen. Bewoners hebben vaak al moeite genoeg om met ambtelijke structuren te werken; een vaste contactpersoon kan ervoor zorgen dat zij bij de juiste mensen en afdelingen terecht komen. Met onze tip ‘werk met een vaste contactpersoon’ hoeven ze hun verhaal niet steeds opnieuw te vertellen en ontstaat er wederzijds vertrouwen tussen bewoner en gemeente.

#9 Werk met een vaste contactpersoon

Meer weten over de 10 tips

Tip 1. Kies er bewust voor
Tip 2. Bepaal samen de definitie
Tip 3. Leg een basis met transparantie
Tip 4. Experimenteer, leer en reflecteer!
Tip 5. Houd een breed perspectief
Tip 6. Denk en werk procesmatig
Tip 7. Werk toe naar volwaardig partnerschap
Tip 8. Zoek ruimte in de regels
Tip 9. Werk met een vaste contactpersoon
Tip 10. Laat je inspireren

Download hier het boekje met de 10 tips voor inwoners en gemeenten over Right to Challenge.