Expertisepunt Open Overheid

Wat is Open Overheid?

Wij kennen veel wijkambtenaren, staf- en beleidsmedewerkers, auditors, informatieadviseurs, gemeentesecretarissen, gedeputeerden, wethouders en vele anderen die in de praktijk werken aan Open Overheid. Hebben ze allemaal dezelfde definitie voor ogen? Nee, dat lijkt ons onmogelijk. Is dat erg? Nee, behalve als iemand er last van heeft. Wij krijgen juist vaak te horen dat het prettig is dat we het begrip Open Overheid niet hebben ‘dichtgedefineerd’. De afgelopen maand kregen we twee keer de vraag ‘Wat is Open Overheid eigenlijk?’. Daarom voor één keer toch nog even onze definities op een rij met voorbeelden om deze te verlevendigen.

Open Overheid = Een overheidsorganisatie die zoveel mogelijk informatie en data aan de samenleving beschikbaar stelt; een overheid die samenwerkt met tal van maatschappelijk betrokken partijen en deze faciliteert; en een toegankelijke overheid, die openstaat voor iedereen.

 

Deze definitie is gebaseerd op ‘Open Overheid in actie, Actieplan 2016-2017‘ en de in 2013 geformuleerde Visie Open Overheid. Het actieplan plaatst de Nederlandse overheid nadrukkelijk in relatie met burgers. De relaties tussen overheid en burgers kunnen en moeten opener worden dan ze tot nu toe zijn en daar moet de Nederlandse overheid zélf mee aan de slag. Wat doet een Open Overheid dan concreet? Uit het actieplan maken wij het volgende op:

Een Open Overheid informeert mensen passender en eenvoudiger (Open Contact), staat open voor vernieuwing en haalt daarom actiever ideeën en opvattingen op en gebruikt deze (Open Aanpak); stelt data ter beschikking voor hergebruik om innovatie en ondernemerschap te stimuleren (Open Data) en is transparanter over wat er binnen de overheid gebeurt (Open Verantwoording).

 

Hiermee is de link gelegd met de vier vormen van Open Overheid die wij vanuit het Leer- en Expertisepunt onderscheiden: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Open Overheid is het krachtigst als twee of meer van de vier vormen, de vier aanvliegroutes van Open Overheid elkaar raken.

Een krachtig voorbeeld van Open Overheid is budgetmonitoring, een good practice uit Amsterdam Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en open in gesprek zijn over financiële keuzes. Budgetmonitoring begint met het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als de gemeente hen in de gelegenheid stelt de procedures rond begrotingen te kennen (Open Verantwoording). Als een inwoner invloed wil uitoefenen, wat zijn dan de mogelijkheden? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar en bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven te kunnen inschatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt daar sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak) dus inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder het gevoel van vertrouwen en intuïtief weten dat de deur vanuit de inwoners en de overheid altijd openstaat is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners, openlijk werken via de sociale media en Community Building, omdat Open Contact vaak de voedingsbodem vormt voor andere vormen van Open Overheid.

Wat is Open Contact?

Open Contact = Een overheidsorganisatie die nieuwsgierig is, een menselijk gezicht toont door te delen en te vragen.

 

Een overheid die Open Contact aangaat is nabij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Bijvoorbeeld door op sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en kan de Overheid zelf gebruik maken van de ideeën en vragen die uit de samenleving komen. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak zoals die gepropageerd door het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als de ambtenaren bellen met een eerlijke en nieuwsgierige houding, actief luistert en doorvraagt, kom komen ze er vaak snel achter wat er precies aan de hand is. Zo kunnen zij dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Zet de informele aanpak in
Implementeer de informele aanpak van Wob-verzoeken
Stel de gebruiker centraal: informatie op maat

Wat is Open Aanpak?

Open Aanpak = Een overheidsorganisatie die samenwerkt en open staat voor nieuwe en onverwachte invalshoeken.

 

Een Open Aanpak leidt tot beter onderbouwd en genuanceerder beleid en slimme oplossingen. Uiteindelijk sluit het beleid beter aan op de wensen van de samenleving. Met een Open Aanpak kunnen overheden een goed resultaat voor alle partijen bereiken. Als zij vóór de besluitvorming goed luisteren naar mensen en hen begrijpelijk informeert, kun zij rekenen op meer begrip en betere interne processen. Een best practice is de gemeente Tilburg met MijnWOZ. Via MijnWOZ geeft de gemeente inzicht in de opbouw van de WOZ-waarde van huizen. Inwoners kunnen hier hun gegevens controleren, huizen vergelijken en wijzigingen doorgeven. Resultaat: betrokken inwoners en een efficiënt proces bij de gemeente. Met veel minder bezwaarschriften.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Breng maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld
Maak verwachtingen helder bij burgerparticipatie

Maak verwachtingen helder bij overheidsparticipatie

Wat is Open Data?

Open Data = Een overheidsorganisatie die Open Data levert en hierdoor betere digitale diensten en nieuwe digitale toepassingen laat ontstaan. Open Data zijn kosteloos, rechtenvrij, openbaar en machineleesbaar.

 

Steeds meer overheidsorganisaties kiezen er voor om data kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machineleesbaar en liefst ook volgens open standaarden beschikbaar te stellen om nieuwe ontwikkelingen mogelijk te maken. Of omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Open Data zijn immers op kosten van de burger verzameld, en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Of om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden is OmgevingsAlert, een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking plaats zal vinden. Vinden wij dat alles dan maar roekeloos ‘open’ gemaakt moet worden? Nee, natuurlijk niet. Zaken als privacy en (staats)veiligheid verdienen bescherming.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Inventariseer welke data jouw organisatie heeft
Beoordeel welke data ‘open’ mag
Publiceer!

Wat is Open Verantwoording?

Open Verantwoording = Een Overheidsorganisatie die openheid van zaken geeft, bijvoorbeeld door het kasboek openbaar te maken.

 

Mensen willen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. En in het concrete voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

Wat kan een overheidsorganisatie concreet doen?
Breng in beeld welke informatiecategorieën je hebt en of je die openbaar gaat maken
Maak één of meer informatiecategorieën actief openbaar
Maak Open Raadsinformatie beschikbaar

Probeer, leer en zorg dat je stap voor stap verder komt

Heb jij een heel andere definitie van Open Overheid? Zijn we in onze definitie te soepel of juist te streng? Wil je jouw ervaringen, positief én negatief, met ons delen? Dat stellen we op prijs, neem gerust contact met ons op.

 

 

 

3 eindejaarslijstjes

Je ziet ze veel tegen het eind van het jaar: lijstjes. Ook wij doen eraan mee, 3 lijstjes om aan het eind van het jaar nog eens terug te blikken op een jaar lang content op onze website.

Top 5 meest bekeken pagina’s, na de homepage

  1. De pagina over het Doe Open! Festival; bekijk hier het festival in de achteruitkijkspiegel
  2. De Waarom-pagina met de vele interviews
  3. Onze pagina over Open Data
  4. De netwerk-pagina met de initiatievenkaart
  5. Onze toolkit met tips en trucs, do’s en don’ts

Top 5 meest gelezen actueel-berichten en factsheets

  1. Nieuws over het actieplan Open Overheid, lees hier het laatste nieuws
  2. Vragen & antwoorden Alles wat je wilde weten over de Wet hergebruik van overheidsinformatie
  3. Bijeenkomst Professioneel omgaan met informatievragen en Wob-verzoeken
  4. Open Raadsinformatie Lees meer over het pilot project Open Raadsinformatie
  5. Kosten van Open Data Wat kost het eigenlijk, ‘aan Open Data doen’?

Top 5 meest gelezen interviews

  1. ‘Een Open Overheid is een aanraakbare overheid’ – Guido Rijnja
  2. ‘De dataficering van de samenleving zie ik als één van de belangrijkste ontwikkelingen’ – Valerie Frissen
  3. ‘Principieel zijn wij Openbaar Bestuur. Principieel zijn we van iedereen. Principieel is het dus: ‘Open tenzij’ – Bas Eenhoorn
  4. ‘De cultuur van ‘wij weten wel wat goed voor u is’, is totaal aan het veranderen’ – Arjan El Fassed
  5. ‘De geest is uit de fles. Open Overheid komt eraan’ – Davied van Berlo

Meest bekeken filmpje

Tot slot ook nog ons meest bekeken filmpje van afgelopen jaar, waarin mensen van binnen en buiten de overheid vertellen waarom zij Open Overheid belangrijk vinden en wat Open Overheid voor hen betekent.

 

Wat levert Open Overheid op?
Antwoorden van practitioners

In vrijwel alle interviews stelden wij een variatie op de vraag: ‘Wat levert Open Overheid op?’. In deze blog geven wij een ordening van en een reflectie op de vele antwoorden die wij kregen van de practitioners van Open Overheid.

De antwoorden van de geïnterviewden zijn gemakkelijk te rubriceren in economische, sociale en democratische baten van Open Overheid. Open Overheid jaagt de economie aan en leidt tot een efficiëntere en beter presterende overheid. Door Open Overheid ontstaat samenwerking, komt de regie meer bij burgers te liggen en sluiten overheid en maatschappij beter op elkaar aan. Verantwoording en begrip gaan hand in hand. Open Overheid en transparantie biedt een tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.

Economische baten

De economische baten ontstaan doordat een Open Overheid de economie aanjaagt, tot een efficiëntere en beter presterende overheid leidt.

Open Overheid jaagt de economie aan …

“Open Overheid ondersteunt de internet economie.” – Stef van Grieken Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

“Openheid zorgt ervoor dat het makkelijker wordt voor ander partijen om waarde te genereren. Geslotenheid kun je in dat opzicht zien als economische barrière om te innoveren.” – Hans de Zwart, directeur Bits of Freedom, lees hier het hele interview.

“De economische waarde van informatie als elementaire grondstof wordt steeds meer gezien. Archivarissen dragen flink bij aan de bewustwording hiervan.” – Marens Engelhard, rijksarchivaris en algemeen directeur van het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

… leidt tot een efficiëntere overheid, …

“Het is ook voor organisaties zelf voordeliger als ze openbaarheid eerder in het proces regelen. Dat lijkt niet zo, omdat niets doen niets lijkt te kosten, maar dat is niet zo. Kijk bijvoorbeeld maar naar de kosten van het afhandelen van Wob-verzoeken momenteel. Het is dus een investering. Er wordt te vaak incidenteel gehandeld, terwijl we er structureel naar moeten kijken. Natuurlijk moet je dat gefaseerd doen, bijvoorbeeld door te beginnen met waar je als organisatie het meest op bevraagd wordt. Organisaties doen zichzelf te kort en maken het zichzelf moeilijk als ze dit achteraf en handmatig blijven doen.” – Bodien Abels, adviseur strategische openbaarheid bij het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

‘Tegenwoordig is veel meer de vraag: welke dingen ga je als ambtenaar in beweging zetten om deze indirect gestuurd te krijgen? Hoe creëer je beweging in de richting waarop jij wil dat het beweegt? Dus als je gaat bloggen en je blogs worden breed gedeeld, dan bereik je dat je bijdraagt aan de slagkracht van de overheid als geheel.” – Davied van Berlo, strategisch adviseur netwerksamenleving, ambtelijk vakmanschap en kennisnetwerken, lees hier het hele interview.

“Open Overheid stelt overheden in staat stelt om veel efficiënter te opereren.” – Stef van Grieken, Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

… en een beter presterende overheid.

“Een overheid die pas aan het eind van het beleidstraject aanraakbaar wordt, ontneemt mensen de aanraakbaarheid onderweg. Daarom moet een overheid op alle niveaus aanraakbaar zijn, van Open Data tot Open Informatie tot Open Contact. Als we zó openheid in de overheidsprocessen inbakken, dan leidt dat uiteindelijk tot een beter presterende overheid.” – Guido Rijnja, coördinator algemeen communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst van het ministerie van Algemene Zaken, lees hier het hele interview.

“Ik dacht de informatie gebruikt zou worden door mensen van buitenaf die een school willen kiezen, of een ziekenhuis, of een restaurant waar ze gaan eten. Maar dat gebeurt eigenlijk heel weinig. Tegelijkertijd zie je dat de organisaties waarover het gaat, wel de neiging hebben om zich aan te passen aan het feit dat die informatie openbaar wordt gemaakt. Vreemde ogen dwingen. De informatie wordt dus niet zozeer door de buitenwereld gebruikt, maar toch heeft die invloed. Dat is voor Open Data denk ik van heel groot belang.” – Albert Meijer, hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht, lees hier het hele interview.

“Open Overheid jaagt de economie aan en leidt tot een efficiëntere en beter presterende overheid.”

Sociale baten

De sociale baten ontstaan doordat samenwerking ontstaat, de regie meer bij burgers komt te liggen en overheid en maatschappij beter op elkaar aansluiten.

Door Open Overheid ontstaat samenwerking …

“Ik zie Open vooral als een als middel om beleidsdoelstellingen te bereiken. De overheid en de maatschappij samen kunnen veel meer bereiken dan de overheid alleen.” – Peter Millenaar, senior informatiemanager van de provincie Groningen, lees hier het hele interview.

“Als we allemaal transparant zijn, dan kunnen we beter samenwerken en gebruik maken van elkaars expertise en talenten.” – Bart Pastoor, o.a. provincie Limburg en adviespraktijk Barticipatiedotcom, lees hier het hele interview.

“Als inwoners door Open Data of Open Verantwoording kunnen meepraten over wat de gemeente doet en wat het effect daarvan zou moeten zijn, dan kunnen ze beter meedenken en meedoen. Dan hoor je als gemeente dat inwoners soms liever wat anders willen of andere effecten waarnemen. Inwoners zien in hun wijk wat er nodig is! Je krijgt echte gesprekken, Open Contact met inwoners, waar iedereen uiteindelijk beter van wordt.” – Ines Balkema, adviseur Inspraak en Participatie, projectleider Right to Challenge bij de gemeente Rotterdam, lees hier het hele interview.

… waardoor de regie meer bij burgers komt te liggen …

“Ik denk dat een Open Overheid die transparant is in haar proces en transparant is in de gegevens die zij heeft, burgers veel meer de mogelijkheid geeft om zelf regie te hebben in het contact met die overheid. Burgers hebben recht op regie en als je niet transparant bent dan kunnen ze die regie niet pakken. Burgers moeten de regie hebben, moeten zich kunnen verdedigen en daarom moet je als overheid ook toegankelijk en transparant zijn.” – Arre Zuurmond, Gemeentelijke Ombudsman van Amsterdam en omliggende gemeenten, lees hier het hele interview.

“Ik vind dat je op het gebied van stedelijke vernieuwing hele mooie voorbeelden ziet van – ik vind het een vreselijk woord – burgerparticipatie die voortkomt uit het delen van informatie. Als een gemeente aangeeft wat voor de ontwikkeling van een bepaalde plek of buurt de mogelijkheden zijn, dan is er enorm potentieel om zelf initiatieven te nemen.” – Marens Engelhard, rijksarchivaris en algemeen directeur van het Nationaal Archief, lees hier het hele interview.

… en overheid en maatschappij beter op elkaar aansluiten.

“Een Open Overheid, als je het goed doet, creëert betrokkenheid. Creëert meedenken. Je organiseert veel meer denkkracht dan wanneer je dat niet zou doen. (…) Uiteindelijk sluit het beleid daardoor beter aan op de wensen van de samenleving.” – Bas Eenhoorn, digicommissaris, lees hier het hele interview.

“De beweging ‘maak van nul een punt’ werd sterker door dialoog. Zo kon ik onze beweging verbinden met voorlopers en middenmoters. We werden uiteindelijk zo sterk vanuit de Twitter gemeenschap gesteund dat het beleid in beweging kwam.” – Bart Pastoor, o.a. provincie Limburg en adviespraktijk Barticipatiedotcom, lees hier het hele interview.

“Ik wil een gemeente die deelt en betrekt. Dat is voor mij de kern van Open Overheid. Via Breda Begroot en Het Geld van Breda delen we de begroting en betrekken we inwoners bij begrotingskeuzen. Daarbij vind ik het belangrijk dat de begroting van Breda voor iedereen begrijpelijk is. Dat betekent duidelijke taal en zo veel mogelijk zichtbaar maken, bijvoorbeeld met een infographic. Met een begroting in Jip en Janneke taal willen we meer inwoners dan anders bereiken.” – Patrick van Lunteren, wethouder gemeente Breda, lees hier het hele interview.

“Wij krijgen meer inzicht in de behoefte van degene die een informatie verzoek indient, maar degene die het verzoek indient geven we ook meer inzicht in hoe het bij de gemeente werkt. In 2014 zijn er dan ook geen bezwaarschriften ingediend naar aanleiding van Wob-verzoeken en geen dwangsommen uitgekeerd.” – Marieke van Paassen, projectleider van het Wob-team in Gouda, lees hier het hele interview.

“Door Open Overheid ontstaat samenwerking, komt de regie meer bij burgers te liggen en sluiten overheid en maatschappij beter op elkaar aan.”

Democratische baten

De democratische baten ontstaan doordat verantwoording en begrip door Open Overheid hand in hand gaan en transparantie een tegenwicht biedt tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.

Verantwoording en begrip gaan hand in hand …

“Ik vind het belangrijk om rekenschap af te geven over wat ik doe. Ik word immers betaald met belastinggeld. Ook denk ik dat het goed is als ambtenaren laten zien waar hun werk uit bestaat. Laat maar zien hoe interessant en complex je werk is. Op die manier ontstaat ook meer begrip voor de manier van werken van de overheid. Verantwoording en begrip gaan vaak hand in hand en vormen belangrijke baten van openlijk werken.” – Davied van Berlo, strategisch adviseur netwerksamenleving, ambtelijk vakmanschap en kennisnetwerken, lees hier het hele interview.

“Open Overheid helpt om de overheid transparant en accountable te maken.” – Stef van Grieken, Technical Program Manager van Google.org, de filantropische tak van Google, lees hier het hele interview.

“Ik denk dat Open Overheid in de eerste plaats nieuwe vormen van afrekenbaarheid en inzichtelijkheid kan opleveren. Mensen die bij de overheid werken kunnen veel meer begrip ontvangen voor wat er wel gebeurt en ook voor hoe ingewikkeld het soms kan zijn. Altijd zijn er meer wensen dan je kunt inwilligen. Ik heb dat zelf gemerkt toen ik ging kijken bij de open begroting van Amsterdam-Oost, waar je online kon inzien waar in de buurt geld aan uitgegeven wordt. Ik vind het waardevol dat mensen door meer inzicht te krijgen kunnen zien wat dit soort basisvoorzieningen kosten. Dat een park of een zwembad misschien wel kan, maar niet allebei. Ik denk dat dat voor mensen die bij de overheid werken een heel positief punt is, dat ze daardoor meer begrip kunnen voelen in plaats van weerstand, door open te zijn over wat er gebeurt.” – Marietje Schaake, lid Europees Parlement’ – Marietje Schaake, lid Europees Parlement, lees hier het hele interview.

… en transparantie biedt tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles van burgers weet, maar niet andersom.

“We leven elke dag meer in een wereld waarin we als burger 100% transparant moeten zijn, met een overheid die op elke centimeter kijkt wat we aan het doen zijn. Meer openheid van de overheid zou dat weer meer in evenwicht kunnen brengen.” – Hans de Zwart, directeur Bits of Freedom, lees hier het hele interview.

“Verantwoording en begrip gaan hand in hand door Open Overheid en transparantie biedt een tegenwicht tegenover het beeld dat de overheid wel alles over burgers weet, maar niet andersom.”

Elke organisatie zijn eigen batenmix

Iedere organisatie heeft uiteindelijk zijn eigen mix van baten. Wij adviseren iedere organisatie zelf eerst goed na te denken over de beoogde baten. Bepaalde vormen van Open Overheid zoals Open Data en Open verantwoording lenen zich bijvoorbeeld beter voor politiek en economische baten en andere vormen zoals Open Aanpak en Open Contact lenen zich beter voor bepaalde sociale baten.

Arjan el Fassed, directeur van de Open State Foundation geeft in zijn interview een sterk voorbeeld van een mooie batenmix van meer Open Overheid en meer Open Data: “Nieuwe toepassingen, betere publieke dienstverlening, meer bedrijvigheid, betere kwaliteit van data. Maar ook voor de overheid zelf kan meer informatie open beschikbaar stellen veel opleveren. Er zijn onderzoeken waaruit blijkt dat ambtenaren 15 tot 20% van hun tijd bezig zijn met het zoeken naar informatie. Binnen de eigen organisatie is dat vaak al lastig, maar over organisaties heen helemaal. Het open en vindbaar beschikbaar stellen van die informatie kan enorm veel tijdswinst opleveren. Maar kijk bijvoorbeeld ook naar Wob-verzoeken en wat het nu kost om die af te handelen. Het actief openbaar beschikbaar stellen van informatie kan daar enorm veel tijd en kosten besparen. Een ander voorbeeld is de data die wij over subsidies beschikbaar hebben gesteld. Hierdoor werd voor overheden onderling ineens zichtbaar dat ze soms subsidie aan dezelfde ontvangers verstrekken, terwijl ze dat eerder niet van elkaar wisten. Het zorgt dus ook voor inzicht.”

De tragiek van de meetbaarheid

Veel van de baten van Open Overheid zijn helaas niet goed meetbaar. Het antwoord van Ines Balkema, adviseur Inspraak en Participatie, projectleider Right to Challenge bij de gemeente Rotterdam is wat dat betreft illustratief: “Ik denk zeker dat transparantie veel gaat opleveren, maar ik weet niet zeker of het allemaal te meten is. Ik geloof dat transparantie een stuk wantrouwen bij inwoners weghaalt. Bijvoorbeeld doordat inwoners kunnen zien dat je als gemeente vaak heel scherp inkoopt. Neem bijvoorbeeld het onderhoud van de buitenruimte. Dat kost tussen de €1,20 en €3 per m2 per jaar. Natuurlijk is het de vraag of inwoners daar dan een inrichting voor terugkrijgen waar ze tevreden over zijn, maar daar kunnen we het over hebben.”

De visie van Mellouki Cadat, senior adviseur team Sociale zorg in de wijk van Movisie, is sterk invoelbaar, maar de vraag is of het ook meetbaar is: “Uit eigen ervaring kan ik zeggen dat budgetmonitoring kennis bij de overheid en inwoners oplevert. Voor burgers betekent dit dat ze weten welke financiën zijn gekoppeld aan welke thematiek; soms per straat nauwkeurig. En vooral dat ze snappen waarom bepaalde keuzen voor de wijk of buurt zijn gemaakt. Het levert financiële kennis, maar ook beleidskennis en politieke kennis voor hen op. Kort gezegd: begrip voor de ander, voor de overheid. Herkennen van het gelijk van de ander. Datzelfde gold ook voor de ambtenaren: de wijsheid van inwoners zien, en vooral: weten wat er in de buurt leeft! Systeemwereld en leefwereld ontmoeten elkaar als ze daar beiden voor open staan.”

Albert Meijer, hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht, is iemand die zich sterk heeft toegelegd op het meetbaar maken van Open Data, een onderdeel van Open Overheid, bijvoorbeeld in De Publieke Waarde(n) van Open Data. Hij zegt in het interview het volgende over de tragiek van de meetbaarheid: “Het onderzoeken van het effect van Open Data is ingewikkeld. Je ziet eigenlijk veel complexere relaties om die informatie, ook bij schoolkeuze waar ik onderzoek naar gedaan heb. Het is niet zozeer dat die prestatiesites op internet niets doen, ze zijn wel van belang, maar je moet ze begrijpen binnen een ecosysteem. Het is niet betekenisloos, maar je kunt het niet goed begrijpen zonder de dynamiek eromheen. Het verrassende was dus dat de dynamiek van sociale systemen veel groter is dan je denkt. Het boekje heb ik ‘Vreemde ogen dwingen’ genoemd. Ik dacht de informatie gebruikt zou worden door mensen van buitenaf die een school willen kiezen, of een ziekenhuis, of een restaurant waar ze gaan eten. Maar dat gebeurt eigenlijk heel weinig. Tegelijkertijd zie je dat de organisaties waarover het gaat, wel de neiging hebben om zich aan te passen aan het feit dat die informatie openbaar wordt gemaakt. Vreemde ogen dwingen. De informatie wordt dus niet zozeer door de buitenwereld gebruikt, maar toch heeft die invloed. Dat is voor Open Data denk ik van heel groot belang.”

Bouwstenen om verder te komen

Volgens ons zijn dit twee belangrijke adviezen om verder te komen met Open Overheid:

  1. Denk goed na over welke baten van Open Overheid jouw organisatie wil behalen.
  2. Bepaal vooraf hoe ver jouw organisatie wil gaan in het meetbaar maken van Open Overheid.

Specifiek voor het onderdeel Open Data van Open Overheid onderschrijven wij de vijf bouwstenen zoals die in De Publieke Waarde(n) van Open Data staan verwoord:

  1. Van het openen van data naar coproductie van publieke waarde.
  2. Van veronderstellen naar realiseren van meervoudige publieke waarde(n).
  3. Van eenzijdige actie naar een maatschappelijk leerproces rondom Open Data.
  4. Van kansen voor iedereen naar aandacht voor verdelingsvraagstukken.
  5. Van rekenen op winst naar het saldo bepalen.

 

Daarom Open Overheid

Welke motieven zijn er voor Open Overheid? Wat leveren Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording op? En wat is de samenhang tussen die vier verschillende vormen van Open Overheid? In deze blog staat een antwoord op deze vragen, geïllustreerd met concrete voorbeelden van een overheid die steeds vaker inspeelt op de behoefte aan meer openheid.

Sommigen maken veel werk van Open Overheid omdat het praktisch gezien wat oplevert. Internationaal boegbeeld Barack Obama benoemt in één adem verschillende economische, maatschappelijke en democratische baten: “Meer burgers participeren, ook in het maken van beleid. Meer ondernemers gebruiken Open Data om te innoveren en nieuwe bedrijven te starten. Er is meer helderheid over belastinguitgaven. En meer overheden stellen zich op als partner van de maatschappij in de strijd tegen corruptie en het vinden van nieuwe vormen van goed bestuur”.

“Principieel is het: ‘Openbaar, tenzij’”

 

Anderen, zoals Digicommissaris Bas Eenhoorn, zeggen: “Ik vind dat praktische prachtig, maar ik vind dat wij principieel openbaar bestuur zijn. Principieel zijn we van iedereen. Principieel is het dus: ‘open, tenzij’”. Weer anderen legitimeren hun drang naar meer openheid in door te verwijzen naar wet- en regelgeving zoals de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), de richtlijn Hergebruik of recent aangenomen 2e Kamer moties die oproepen tot het ontsluiten van Open Data.

Vier aanvliegroutes
In de praktijk zien we bijna altijd een mix van bovenstaande motieven om met één of meer van de vier vormen van Open Overheid te starten: Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Wij zien dit als vier verschillende aanvliegroutes die als ze elkaar raken het geheel van Open Overheid vormen.

Figuur: vier aanvliegroutes van Open Overheid

1. Open Contact
Een overheid die Open Contact aangaat is nabij, laagdrempelig, bereikbaar en betrouwbaar. Publieke professionals kunnen zo beter inspelen op de behoeftes van mensen. Bijvoorbeeld door op sociale media te laten zien wat ze doen, maken zij de overheid toegankelijker en kan de Overheid zelf gebruik maken van de ideeën en vragen die uit de samenleving komen. Een vaak gehoord voorbeeld van Open Contact is de informele aanpak zoals die gepropageerd door het programma Prettig Contact met de Overheid. Dat betekent dat ambtenaren vaker bellen vóór ze een juridisch doorwrochte brief schrijven. Als de ambtenaren bellen met een eerlijke en nieuwsgierige houding, actief luistert en doorvraagt, kom komen ze er vaak snel achter wat er precies aan de hand is. Zo kunnen zij dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen.

2. Open Aanpak
Een Open Aanpak leidt tot beter onderbouwd en genuanceerder beleid en slimme oplossingen. Uiteindelijk sluit het beleid beter aan op de wensen van de samenleving. Met een Open Aanpak kunnen overheden een goed resultaat voor alle partijen bereiken. Als zij vóór de besluitvorming goed luisteren naar mensen en hen begrijpelijk informeert, kun zij rekenen op meer begrip en betere interne processen. Een best practice is de gemeente Tilburg met MijnWOZ. Via MijnWOZ geeft de gemeente inzicht in de opbouw van de WOZ-waarde van huizen. Inwoners kunnen hier hun gegevens controleren, huizen vergelijken en wijzigingen doorgeven. Resultaat: betrokken inwoners en een efficiënt proces bij de gemeente. Met veel minder bezwaarschriften.

3. Open Data
Steeds meer overheidsorganisaties kiezen er voor om gegevens kosteloos, rechtenvrij, openbaar, machineleesbaar en volgens open standaarden beschikbaar te stellen. Of omdat een gemeente, provincie of waterschap simpelweg transparant wil zijn. Overheidsdata zijn immers op kosten van de burger verzameld, en moeten dus ook voor hún doelen beschikbaar zijn. Of om maatschappelijke en economische activiteit te stimuleren. Eén van de vele voorbeelden is OmgevingsAlert, een toepassing die inwoners vertelt waar in hun omgeving een verbouwing of een wegopbreking plaats zal vinden.

4. Open Verantwoording
Mensen willen weten wat de overheid doet. Bijvoorbeeld wat er met hun belastinggeld gebeurt en hoe ze dit kunnen veranderen. Als overheidsorganisaties de inkomsten en uitgaven actief openbaar maken, zien burgers waaraan hun geld wordt besteed en kunnen ze meedenken over alternatieven. En in het concrete voorbeeld van watdoetHengelo is ook heel helder benoemd wat de gemeente anders kan doen.

“Maatschappij en overheid dringen aan op Open Overheid.”


Vier niveaus van communicatie

Wat is nu de samenhang tussen Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording? De onderliggende theorie bij deze vier vormen van Open Overheid is het vier-laags communicatiemodel. Een overheid die volledig open is, is open op alle lagen van communicatie. Een Open Overheid:
• deelt inhoud en kan deze ook ‘platslaan’ tot machineleesbare en –verwerkbare data (Open Data)
• verschaft informatie over de context van deze inhoud, met name de rol binnen de procedures en structuur van de overheidsprocessen (Open Verantwoording)
• is open in de aanpak van maatschappelijke problemen, gaat de interactie aan en communiceert over de eigen rol en functie (Open Aanpak)
• maakt op gevoelsniveau contact met inwoners, werkt vanuit de collectieve intuïtie van de community, inclusief die van de overheid (Open Contact)

“Een Open Overheid communiceert op alle niveaus.”

aanvliegroutes2

Figuur: vier niveaus van communicatie

Een voorbeeld hierbij is budgetmonitoring, een good practice uit Amsterdam Oost waarbij inwoners en overheid samenwerken en open in gesprek zijn over financiële keuzes. Dit bestaat voor een deel uit het ter beschikking stellen van begrotingsgegevens in de vorm van Open Data. Maar deze data op zichzelf doen nog niets. Inwoners kunnen er pas mee aan de slag als ze de procedures rond begrotingen kennen (Open Verantwoording). Als een inwoner invloed wil uitoefenen, wat zijn dan de mogelijkheden? Die mogelijkheden verschillen sterk per moment in het jaar en bovendien is informatie nodig om de haalbaarheid van alternatieven te kunnen inschatten. Budgetmonitoring in Amsterdam werkt daar sterk vanuit interactie en rol (Open Aanpak) dus inwoners en overheid praten o.a. over wat de overheid doet en welke taken inwoners kunnen overnemen. Zonder het gevoel van vertrouwen en intuïtief weten dat de deur vanuit de inwoners en de overheid altijd openstaat is dit niet mogelijk. Zonder Open Contact en het daaruit voortvloeiende vertrouwen is er niet veel mogelijk. Daarom is het voor overheden altijd zinvol om te investeren in goede contacten met inwoners, openlijk werken via de sociale media en Community Building.

Alle medewerkers zijn nodig
Een Open Overheid onstaat vaak vanuit één dominante aanvliegroute, één van de soorten van Open Overheid. Deze focus is handig om snel succes te boeken en daarna uit te breiden richting andere soorten van Open Overheid. Een Open Overheid heeft alle soorten medewerkers nodig.


Figuur: Open Overheid heeft alle soorten medewerkers nodig

In het voorbeeld van budgetmonitoring betekent de samenwerking met inwoners tevens een grootscheepse samenwerking binnen de ambtelijke organisatie. In het begin, voor het opleveren en ontsluiten van Open Data zijn er vooral handige informatie- en ICT-medewerkers nodig. Maar al snel moet dit in een breder kader geplaats, verklaard en uitgelegd worden (Open Verantwoording). Om er dan écht iets mee te doen vanuit de maatschappij dan zijn er vooral wijkambtenaren nodig (Open Contact) die daar waar het bijvoorbeeld een wijzigende rol van de gemeente betreft verbindend optreden tussen inwoners en staf- en beleidsmedewerkers (Open Aanpak). En dan zijn hier nog maar enkele soorten medewerkers genoemd. Natuurlijk zijn er meer soorten en die zijn allemaal nodig.

“De verandering doet beroep op alle soorten medewerkers.”

 

De belangrijkste tips die we vanuit het Leer- en Expertisepunt daarbij geven:
1. Uiteindelijk zijn alle soorten van Open Overheid nodig. Zonder Open Contact en Open Aanpak blijft de beweging te technisch en inhoudelijk, vaak ook zonder werkelijke samenwerking. En zonder Open Data en Open Verantwoording is er te weinig inhoudelijke basis.
2. Start bij één van de aanvliegroutes, de aanvliegroute die bij jouw eigen organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.

Bouw mee!
Sluit je aan bij de vele stakeholders, inhoudelijk betrokkenen en visionairs die al meebouwen aan de Open Overheid. Dit kun je doen door jouw visie te geven op de voorgenomen activiteiten in de komende jaren. Nederland is aangesloten bij het Open Government Partnership (OGP), de brede internationale beweging voor meer Open Overheid. In dit kader maakt Nederland een nieuw Actieplan voor de periode 2016-2017. Meer informatie vind je op www.open-overheid.nl.

Sluit je aan bij de beweging
Nicole Donkers van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties: “Wij merken dat zich in de maatschappij en binnen de overheid een beweging aftekent die aandringt op een Open Overheid. Ter ondersteuning van die beweging is behoefte aan een leer- en expertise-omgeving waaraan iedereen die zich met Open Overheid verbonden voelt kan participeren. Die kreeg in de loop van 2014 de vorm van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Dit punt wordt door BZK gefinancierd, is gevestigd bij ICTU en bestaat uit Marieke Schenk, Paul Suijkerbuijk en Mikis de Winter. Iedereen die Open Overheid dagelijks in de praktijk vormgeeft raad ik aan om met hen contact op te nemen. Zij vervullen de rol van kennismakelaar, zijn mede-organisator van bijeenkomsten en onderhouden de website www.open-overheid.nl. Neem via dat adres contact op en schrijf je in voor de periodieke update van het Leer- en Expertisepunt Open Overheid.”.

Bovenstaande tekst verscheen als hoofdstuk in het boek Open Gemeenten, onder redactie van David Kok en Ewoud de Voogd. Het boek is gratis te downloaden via de website van Frankwatching en te bestellen via managementboek.

Open Gemeenten, begin bij het geld!

Een vaak gehoord idee is dat een Open Gemeente begint bij openheid over Geld. De gedachte is dat dit leidt tot openheid over beleid en dat gemeenten daardoor de denk- en doekracht in de samenleving beter kunnen benutten. Gemeenten springen soms in op de eerste trend rond financiële openheid die ze tegenkomen. Wat is er allemaal mogelijk op het gebied van openheid over geld? Wat zijn slimme keuzes voor gemeenten? En wat willen inwoners? Tijd voor een breder perspectief op financiële transparantie!

“Open Gemeenten maken slimme combinaties en leren door te doen”

 

De afgelopen anderhalf jaar heb ik vanuit mijn functie bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid met tientallen gemeenten gesproken over financiële transparantie. Een vaak gehoorde visie is dat transparantie alleen niet genoeg is. Het gaat ook om houding en samenwerking. Open Overheid is meer dan data en documenten vrijgeven. Maar wat voor vormen kan dat dan krijgen? En hoe past dit binnen Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording, de vier aanvliegroutes voor Open Overheid?

Figuur 1: vier aanvliegroutes van Open Overheid

 

Figuur 2: acht vormen van financiële openheid binnen de vier aanvliegroutes

Open Contact
Open Contact gaat over nieuwsgierig zijn, een menselijk gezicht tonen door te delen en te vragen. De community, de gemeenschap staat daarbij centraal. De burgerbegroting en geldstromen door de gemeente passen daar sterk bij.

Burgerbegroting
Minimale variant van de burgerbegroting is dat een gemeente 10% van de begroting vrijmaakt, daar keuzemogelijkheden identificeert en inwoners daarover laat beslissen. Minder dan vijf gemeente doen dit in Nederland, bijvoorbeeld Breda, met Breda Begroot. Maximale variant is dat dit geldt voor de gehele begroting. Dat gebeurt nog nergens.

Geldstromen door de gemeente
Minimale variant is dat inwoners onderzoek doen naar geldstromen door de wijk of gemeente, en dan niet alleen gemeentelijk geld, maar ook geld vanuit de provincie, de EU en geld van inwoners zelf. Dit bredere perspectief haalt de focus wat af van de gemeente en verlegt deze naar de doelen. Het stimuleren van lokale winkeliers kan bijvoorbeeld veel effectiever als inwoners meer lokaal boodschappen doen dan dat de gemeente investeert in een nieuw economisch beleid. Maximale variant is dat de geldstromen op wijkniveau bekend worden en actieve inwoners op wijkniveau opstaan die zorgen dat er minder vanuit de gemeente wordt gedacht maar meer vanuit een netwerk met bijbehorende keuzes.

Open Aanpak
Deze aanvliegroute gaat over samenwerken, openstaan voor nieuwe en onverwachte invalshoeken. De rolverdeling tussen overheid en samenleving staat centraal. De bezuinigingsdialoog en samenwerking (als onderdeel van budgetmonitoring) passen daarbij:

Bezuinigingsdialoog
Minimale variant is het voeren van enkele gesprekken met inwoners over mogelijke bezuinigingen. Een grote meerderheid van de gemeenten doet dit. Maximale variant is het voeren van een uitgebreide dialoog met inwoners, bijvoorbeeld aan de hand van de vaak gekozen begrotingswijzer van Prodemos. Inwoners kennen vaak minder taboes op bezuinigingen dan vanuit de politiek wordt verondersteld. En meedenkende inwoners voelen zich vaak meer betrokken.

Samenwerking (als onderdeel van budgetmonitoring)
Minimale variant van budgetmonitoring is een dialoog met inwoners en een maximale variant is meebeslissende inwoners. Zoals gezegd: de stichting voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie kent meer dan vijf pilotgemeenten. In Amsterdam Oost leidde dit zelfs tot een door burgers opgestelde burgerbegroting.

“Zet nu eens de wijken en buurten centraal!”


Open Data

Uiteraard gaat het om data delen, maar ook om betere digitale diensten en nieuwe toepassingen. De kern is hier het vrijgeven van data.

Open Spending
Minimale variant is het versturen van de bestanden die toch al naar het CBS gaan (de zogeheten IV3-bestanden) via de Open State Foundation als Open Data online plaatsen op www.openspending.nl. Inmiddels heeft het CBS al deze begrotingsinformatie automatisch vrijgegeven dus dan zijn de begrotingsgegevens van alle gemeenten als Open Data beschikbaar voor wat een betrokken inwoner er ook maar mee wilt doen. Maximale variant is het geven van veel meer detailgegevens per gemeentelijke begroting zoals kwartaalcijfers en gegevens per wijk of buurt. Hergebruik van de Open Data van openspending.nl kan op vele manieren, van een vergelijking tussen de gemeenten (“Hé, waarom is mijn gemeente zo duur of goedkoop bezig?”) tot het zoeken van mogelijke andere bestedingen (“Ik wil minder geld voor dit en meer geld voor dat!”) tot mogelijkheden die wij op dit moment misschien nog niet eens kunnen bedenken.

Buurtbegroting
Minimale variant is het online plaatsen van de data van één buurt. Maximale variant is het zorgen voor vergelijkingsmogelijkheden tussen meerdere buurten binnen een gemeente. Als een gemeente de buurtbegroting combineert met samenwerking dan heet dit budgetmonitoring. De stichting voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie kent meer dan vijf pilotgemeenten. Amsterdam is het verst met meer dan 100 buurtbegrotingen; de eerste kwamen uit Amsterdam-Oost.

Open Verantwoording
De kern van deze aanvliegroute formuleerden we al eerder als: geef openheid van zaken, maak bijvoorbeeld het kasboek openbaar. De kern is hier het door middel van o.a. documenten transparantie te geven over proces en inhoud van besluitvorming. Het behoeft vast geen betoog dat de klassieke begroting en het openbaar maken van het kasboek inclusief declaraties hierbij passen.

Klassieke begroting
Minimale variant is het klassieke begrotingsboekje, maar dan online, in pdf of een ander gesloten format. Ik ken geen gemeente die dit niet doet. Maximale variant is er één met veel meer uitleg over welke uitgaven al vastliggen en welke nog te beïnvloeden zijn zoals www.watdoethengelo.nl. Dat gebeurt nog nauwelijks, maar leidt wel tot een veel beter geïnformeerde gemeenteraad en inwoners.

Kasboek inclusief declaraties openbaar
Minimale variant is het online plaatsen van ‘de bonnetjes’ van declaraties of dienstreizen. Enkele gemeenten doen dit, bijvoorbeeld de gemeente Groningen. Maximale variant is het openbaar maken van het gehele kasboek. Ik ken geen Nederlands voorbeeld, wél New York (Verenigde Staten). Vaak gehoorde observatie: vroeger kregen we vele vragen en Wobverzoeken over de bonnetjes en daarna volgde vaak een krantenbericht, maar nu ze online staan lijkt de spanning verdwenen en blijven de krantenberichten uit.

“Open Gemeenten luisteren goed naar de wensen van hun inwoners”


Slimme keuzes

Acht vormen van financiële openheid is erg veel. Als gemeenten slimme keuzes willen maken dan zie ik drie krachtige combinaties, te zien als menu’s in een restaurant:

1. Het burgerparticipatie menu bevat een combinatie van Oud-Hollandse gerechten: klassieke begroting, kasboek (inclusief declaraties openbaar) en een bezuinigingsdialoog
Dit is een sterke combinatie voor als jouw gemeente zich wil verantwoorden en vooral heel gericht in gesprek wil gaan over bezuinigingsmogelijkheden. Burgers participeren in overheidsprocessen. Klassieke combinatie; bijzonder smaakvol!

2. Het overheidsparticipatie menu is vaak verrassend en bestaat uit een door inwoners opgestelde burgerbegroting of budgetmonitoring (bestaande uit de deelgerechten buurtbegroting en vergaande samenwerking)
De overheid participeert steeds vaker in processen van inwoners. Een door inwoners opgestelde burgerbegroting of de maximale variant van budgetmonitoring (buurtbegroting en vergaande samenwerking) gaan uit van inwoners die naast controleren en vergelijken ook zélf de keuzes maken voor een deel van de begroting. Dit menu is leuk en lekker als je als inwoner en gemeente van gezamenlijk koken houdt. Verrassende smaken, van harte aanbevolen.

3. Het nieuwe horizons menu verlegt bestaande grenzen door een combinatie van Geldstromen door de gemeente, Samenwerking en Open Spending
De gemeente is niet langer het middelpunt van aandacht maar het gaat om doelen en samenwerkingsmogelijkheden vanuit de wijk of vanuit het netwerk van organisaties en inwoners. Het hebben van financiële gegevens in de vorm van Open Data is een randvoorwaarde voor daadwerkelijk gevoeld eigenaarschap en vergaande samenwerking. Het nieuwe horizons menu levert verrassingen op met exotisch klinkende namen zoals zoals maatschappelijk aanbesteden, buurttender netwerkbegrotingen, right to challenge en buurtbesteden. Goed vergelijkbaar met nouvelle cuisine; erg de moeite waard.

Figuur: drie krachtige combinaties van financiële openheid

Maar welke gerechten of welk menu gaat een Open Gemeente nu aan haar inwoners opdienen? Waar hebben je inwoners eigenlijk trek in?

Wat willen inwoners?
‘Kijk in de gemeentelijke portemonnee en doe er je voordeel mee! Onder deze titel mocht ik op …. de chef-kok spelen op de bijeenkomst ‘buurtinitiatief met groeispurt’, georganiseerd door het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners. Ik zette de restaurantmetafoor door en presenteerde een menukaart met acht vormen van ‘Open over Geld’. Vooraf twijfelde ik aan mijn zelf in elkaar geknutselde Menukaart. Was ik niet veel te aanbodgericht bezig? Zouden de actieve bewoners de zorgvuldig geselecteerde gerechten wel lusten? Op deze en andere vragen kreeg in twee sessies veel reacties terug van bij elkaar ongeveer twintig actieve bewoners.

Mijn persoonlijke samenvatting in de vorm van tien lessen voor Open Gemeenten staat hieronder:

1. Ja, de overheid is vaak aanbodgericht bezig als het gaat om Open over Geld
En nee, dat is niet erg. Actieve bewoners willen gewoon zien en begrijpen waar het geld in hun gemeente naar toe gaat. Ze willen aansluiten op de denk- en doekracht van de overheid. Dus overheid, ga vooral door!

2. Inwoners en overheid hebben ieder een keuze om te werken op basis van vertrouwen of op basis van wantrouwen
Vaak is het: wat je geeft, dat krijg je terug. Als de overheid wil aansluiten op de denk- en doekracht vanuit de samenleving dan moeten gemeenten uit zichzelf meer openheid van zaken geven.

3. Actieve bewoners willen een Open Overheid, daar is geen enkele twijfel over
De vraag is vooral: gemeenten, kan het wat sneller? En Rijksoverheid, dat geldt ook voor jullie: waarom is Open over Geld geen verplichting, bijvoorbeeld in de vorm van buurtrechten?

4. Overheid maak je kasboek openbaar, geef detaildata Openspending vrij of stel een buurtbegroting op
Durf je open te stellen voor actieve bewoners die willen meedenken, meebeslissen en meedoen, bijvoorbeeld in de vorm van de vaakst gekozen gerechten budgetmonitoring, burgerbegroting of geldstromen door de wijk.

5. De informatiebehoefte van actieve bewoners is doelgestuurd en gaat verder dan geld
Als inwoners gemeenten willen uitdagen een taak over te nemen dan willen ze vooraf weten hoeveel het schoonmaken van het dorpshuis kost, maar ook of het contract toevallig net is afgesloten tot 2025 en of de onderhoudende partij maatschappelijke meerwaarde biedt, bijvoorbeeld door te werken met arbeidsgehandicapten.

6. Het populairste gerecht is Geldstromen door de wijk, het enige gerecht waarbij de gemeente niet centraal staat
Dit bredere perspectief haalt de focus wat af van de gemeente en verlegt deze naar de doelen. Het stimuleren van lokale winkeliers kan bijvoorbeeld veel effectiever als inwoners meer lokaal boodschappen doen dan dat de gemeente investeert in een nieuw economisch beleid. Actieve inwoners zien de gemeenten wel als de meest voor de hand liggende partner bij gegevensverzoeken richting vervoerders, woningbouwcorporaties en zorgverzekeraars. “Zet nu eens de wijken en buurten centraal!” zeggen ze, zoals bijvoorbeeld bij de combinatie buurtbegroting en samenwerking, ook wel budgetmonitoring genoemd, het op één na populairste gerecht.

7. Andere populaire gerechten zijn de burgerbegroting en Openspending, maar daarbij springen opvallende nadelen in het oog
Actieve bewoners noemen als belangrijkste nadeel van burgerbegroting dat het een subjectieve selectie is, gemaakt door de gemeente. Voordeel is dat je wel kunt meebeslissen, maar helaas lokt het nauwelijks uit tot meedoen. Openspending in de huidige vorm zien de actieve bewoners slechts als een begin. Meer detailinformatie is aardig maar kost ook geld; het gaat in de ogen van actieve bewoners om informatie die aanzet tot samenwerking!

8. De klassieke begroting, de bezuinigingsdialoog en het open kasboek zijn de drie minst gekozen gerechten
Deze drie gerechten vormen tezamen het burgerparticipatiemenu. Dit menu wordt heel vaak door gemeenten aangeboden. De actieve bewoners zien ze als redelijk ‘basis’ maar onvoldoende passend bij hun behoeften om de maatschappelijke processen centraal te zetten en de overheid daarin te laten participeren, overheidsparticipatie dus.

9. De meest gekozen menu’s zijn het overheidsparticipatiemenu en het nieuwe horizons menu
De meeste inwoners zeiden daarbij: wij willen dit, maar we snappen dat dit voor gemeenten een kwestie van tijd en lange adem is. Toch… als we bruggen willen bouwen dan kost dat tijd en energie. Van beide kanten. Het hebben van financiële gegevens in de vorm van Open Data is vaak een randvoorwaarde voor daadwerkelijk gevoeld eigenaarschap en vergaande samenwerking zoals maatschappelijk aanbesteden, buurttender, netwerkbegrotingen, right to challenge en buurtbesteden.

10. Actieve inwoners zetten ‘samen’ voorop
Eerlijk gezegd verwachtte ik van tevoren veel vragen als “Hoe zie ik of mijn gemeente nog subsidiegeld over heeft?”. En wat gebeurde er? Geen enkele vraag ging puur over het eigen belang. “Samen, samen en nog eens samen” stond voorop.

“Tijd voor een breder perspectief op financiële transparantie”

 

Vanuit mijn ervaring kan ik zeggen: Open Gemeente kijk breed wat er allemaal mogelijk, maak slimme combinaties van financiële openheid, luister sterk naar de wensen van inwoners en leer door te doen.

Bovenstaande tekst verscheen als hoofdstuk in het boek Open Gemeenten, onder redactie van David Kok en Ewoud de Voogd. Het boek is gratis te downloaden via de website van Frankwatching en te bestellen via managementboek.

3 startdoelen voor Open Verantwoording

Als je met Open Verantwoording aan de slag wilt, waar begin je dan? Onderstaand vind je 3 startdoelen die je op weg kunnen helpen.

Startdoel 1: Breng in beeld welke informatiecategorieën je hebt en of je die openbaar gaat maken

Bepaal welke informatiecategorieën jouw overheidsorganisatie heeft. Je kunt daarbij bijvoorbeeld denken aan onderzoeksrapporten, uitvoeringstoetsen, inkoopinformatie en subsidie-informatie. Als je hierover op de website publiceert dan wordt publiek bekend welke informatie jouw organisatie heeft en of jouw organisatie die openbaar gaat maken. Dat vergroot de kans dat belanghebbenden en belangstellenden die informatie weten te vinden.

Minimale variant is dat jouw organisatie op de website beschrijft welke informatiecategorieën er zijn en of jouw organisatie die openbaar gaat maken.
Maximale variant is dat jouw organisatie bovenop de minimale variant ook nog actief communiceert met belanghebbenden en belangstellenden en op basis hiervan ieder jaar meer informatiecategorieën actief openbaar maakt.

Startdoel 2: Maak één of meer informatiecategorieën actief openbaar

Bepaal welke informatiecategorieën je actief openbaar maakt zoals onderzoeksrapporten, uitvoeringstoetsen, inkoopinformatie en subsidie-informatie. Om die informatie op een eenvoudige manier periodiek actief beschikbaar te stellen zijn waarschijnlijk aanpassingen in de informatievoorziening nodig. Openbaarheid inregelen kun je het best zo vroeg mogelijk in het proces doen. Toch kun je ook al stappen nemen zonder dat de informatievoorziening drastisch op de schop gaat. Kies je voor het actief beschikbaar stellen van informatie waar je veel op bevraagd wordt, dan profiteer je daar als organisatie ook van, door bij informatieverzoeken te verwijzen naar de plek waar de informatie al te vinden is. Als je communiceert over welke informatie actief beschikbaar gesteld wordt, is de kans bovendien groot dat men zelf de informatie weet te vinden.

Minimale variant is dat je ten minste één informatiecategorie kiest die je actief openbaar maakt, bijvoorbeeld de categorie informatie waar je het meest op bevraagd wordt. Je kunt hiervoor een structurele aanpassing doorvoeren, maar om te beginnen kun je de informatie handmatig in een open formaat op de website van je organisatie publiceren en als Open Data aanbieden via data.overheid.nl.
Maximale variant is dat je alle informatie die openbaar kan zijn, openbaar maakt in een open formaat en hier je processen en systemen op aanpast: open by design.

Startdoel 3: Maak Open Raadsinformatie beschikbaar

Open Raadsinformatie maakt het mogelijk de informatiepositie van raadsleden, inwoners en (lokale) journalisten te versterken. De verbinding met de samenleving staat daarbij voorop, technologie wordt ingezet om dit te ondersteunen. Waar staat Open Raadsinformatie precies voor? Dat lees je in Open Raadsinformatie in 11 vragen. Er zijn meer initiatieven om raadsinformatie op een opener manier beschikbaar te stellen, bijvoorbeeld Open de Raad. Uit eerder onderzoek van Open State Foundation blijkt dat raadsinformatie vaak slecht vindbaar is en dat de informatie van verschillende gemeenten onderling niet te vergelijken is. Open Raadsinformatie heeft als doel daar een oplossing voor te bieden.

Minimale variant is dat de griffie er voor zorgt dat alle raadsinformatie die beschikbaar moet zijn goed vindbaar op de website van de gemeente wordt aangeboden.
Maximale variant is dat de griffie er bovenop de minimale variant voor zorgt dat de raadsinformatie in open formaat beschikbaar staat en er voor zorgt dat deze ook ontsloten is via data.overheid.nl. Als je aansluit bij bestaande initiatieven die een zekere mate van standaardisatie bewerkstelligen, maak je de informatie bovendien gemakkelijker vergelijkbaar en interessanter voor hergebruik.


Natuurlijk zijn er veel meer startdoelen te bedenken en wellicht heb je zelf al veel ervaring met Open Verantwoording opgedaan. Als je jouw ervaringen wilt delen, neem dan gerust contact met ons op.

Ben je benieuwd naar de startdoelen voor de andere aanvliegroutes van Open Overheid? Lees dan de blog Een tocht van 1000 mijl moet beginnen met een eerste stap, waarin deze startdoelen beschreven staan.

 

Hoe Open? Begin met de startdoelen Open Overheid

Een tocht van 1000 mijl moet beginnen met een eerste stap

Het is een oude wijsheid, heel oud zelfs, van ongeveer 600 jaar voor Christus: “Een tocht van 1000 mijl moet beginnen met een eerste stap”. De uitspraak is afkomstig van Lao-Tse, een Chinees filosoof. Recenter in de geschiedenis deed Martin Luther King een mooie uitspraak over het zetten van de eerste stap: “Als je vertrouwen hebt, hoef je niet de hele trap te zien om de eerste stap te zetten.”

Zo is het wellicht met Open Overheid ook: over het ‘Waarom’ van Open Overheid zijn we het vaak al snel eens. Er is enthousiasme, het vertrouwen is er, net als de wil om aan de slag te gaan. Maar waar begin je vervolgens? Onderstaand vind je voor elke aanvliegroute van Open Overheid drie startdoelen waar je mee zou kunnen beginnen, met een minimale en een maximale variant.

Open Contact

Startdoel 1: Zet de informele aanpak in

Geen juridisch doorwrochte brieven schrijven, maar de telefoon pakken en even bellen. Want is het wel 100% helder wat de briefschrijver eigenlijk dwarszit? Dat is waar de informele aanpak over gaat. Als je belt met een eerlijke en nieuwsgierige houding, actief luistert en doorvraagt, dan kom je er vaak snel achter wat er precies aan de hand is. Zo’n informele aanpak is oplossingsgericht en kan bovendien dure en tijdrovende juridische procedures voorkomen. Het is de moeite waard om te verkennen of de informele aanpak ook voor jouw organisatie praktijk kan worden. De website van Prettig contact met de overheid biedt veel voorbeelden, handleidingen, tips en trucs voor de informele aanpak. In de bibliotheek op de website vind je tal van publicaties, documenten en instrumenten waar je je voordeel mee kunt doen.

Minimale variant is dat je de informele aanpak in ten minste één organisatieonderdeel toepast en hierover actief ervaringen deelt binnen de organisatie.
Maximale variant is om de informele aanpak organisatiebreed in te zetten, hier beleid voor te ontwikkelen en dit uit te voeren.

Startdoel 2: Implementeer de informele aanpak van Wob-verzoeken

Wat doe je als het aantal Wob-verzoeken in korte tijd drastisch toeneemt, je capaciteit beperkt is en je mensen toch op een goede manier wilt informeren? Gouda stelde een Wob-team samen en ging voor de informele aanpak. Hierdoor nam het aantal ingebrekestellingen af en zijn er in 2014 geen dwangsommen meer uitbetaald, in tegenstelling tot het jaar er voor. Lees meer over de informele behandeling van Wob-verzoeken en de aanpak van Gouda.

Minimale variant is dat je de informele aanpak van Wob-verzoeken ten minste in één organisatieonderdeel toepast en hierover actief ervaringen deelt binnen de organisatie.
Maximale variant is om de informele aanpak van Wob-verzoeken volledig te implementeren en onderdeel te maken van de werkprocessen.

Startdoel 3: Stel de gebruiker centraal: informatie op maat

Hoe kan de overheid haar informatievoorziening zo aanpassen dat deze aansluit bij de individuele informatiewens van mensen? Het rapport ‘Informatie op maat’ biedt op grond van onderzoek een aantal richtlijnen bij het vormgeven van ‘informatie op maat’ zoals ‘wees zo specifiek mogelijk’, van ‘informatie naar contact’ en ‘bekijk alle processen vanuit de doelgroep’. Een van de belangrijkste conclusies uit het rapport is dat er een verandering nodig is van het enkel aanbieden van informatie naar het aangaan van contact. In het rapport ‘Informatie op maat’ lees je meer over hoe je deze verandering binnen jouw organisatie vorm kunt geven.

Minimale variant is om voor specifieke informatie, of in een kleine pilot of campagne, volgens de richtlijnen van ‘Informatie op maat’ aan te bieden.
Maximale variant is om in de gehele informatievoorziening de gebruiker centraal te zetten en te werken volgens de richtlijnen van ‘Informatie op maat’.

Open Aanpak

Startdoel 1: Breng maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld

Maatschappelijke opgaven zoals een leefbare wijk of veilig verkeer zijn van iedereen. Overheidsorganisaties hebben formele taken waarbij het gewenst is om aan te sluiten op de denk- en doekracht uit de samenleving. Daarom is het belangrijk om maatschappelijke partners en initiatiefnemers in beeld te brengen zoals buurtbedrijven, individuele inwoners, stichtingen, belangenorganisaties en sociaal ondernemers.

Minimale variant is dat jouw overheidsorganisatie op de website de maatschappelijke partners benoemt voor de organisatie als geheel maar nog beter: per beleidsopgave.
Maximale variant is om een organisatiebrede afspraken over het in beeld brengen van maatschappelijke partners en maatschappelijke initiatiefnemers. Deze organisatiebrede afspraken kunnen vele vormen krijgen. Bijvoorbeeld een overzichtelijke kaart zoals jijmaaktutrecht.nl waardoor overheid en maatschappelijke partners onderling elkaar gemakkelijker kunnen vinden.

Startdoel 2: Maak verwachtingen helder bij burgerparticipatie

Bij burgerparticipatie participeren maatschappelijke partners in de processen van de overheid. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke partners van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld: informeren, meedenken, meebeslissen, co- creëren, ontleend aan de bekende participatieladder en de vele varianten daarop.

Minimale variant is dat ten minste één organisatieonderdeel burgerparticipatie structureel inzet en daarbij de verwachtingen richting maatschappelijke partners helder maakt.
Maximale variant is om organisatiebreed de afspraak te maken om burgerparticipatie structureel in te zetten en daarbij te streven naar een zo hoog mogelijke trede. Voorbeelden van overheidsorganisaties die dat doen ontwikkelen bijvoorbeeld beleid rond ‘participatie voor gevorderden’ zoals right to challenge en maatschappelijk aanbesteden.

Meer lezen: www.participatiewijzer.nl/burgerparticipatie.

Startdoel 3: Maak verwachtingen helder bij overheidsparticipatie

Bij overheidsparticipatie participeert de overheid is de processen van maatschappelijke initiatiefnemers. Vaak zijn de wederzijdse verwachtingen onuitgesproken en niet expliciet. Wees helder over wat maatschappelijke initiatiefnemers van jouw organisatie mogen verwachten. Bijvoorbeeld:

  1. Welke ruimte is er om beleid of regels aan te passen?
  2. Is er een vergunning nodig en hoe lang duurt de procedure?
  3. In hoeverre kan onze organisatie helpen met kennis, expertise en advies?
  4. Zijn er subsidies of startsubsidies beschikbaar?
  5. Kan onze organisatie financieel garant staan of geld lenen?
  6. Kunnen we helpen met netwerken, contacten leggen?
  7. Kan onze organisatie zorgen voor scholing?
  8. Kunnen we steun of rugdekking organiseren, bijvoorbeeld vanuit beleid?
  9. Welke aandacht en publiciteit kunnen we genereren?
  10. Kunnen we een centrale contactpersoon bieden?

Minimale variant is dat ten minste één organisatieonderdeel overheidsparticipatie structureel inzet en daarbij de verwachtingen richting maatschappelijke initiatiefnemers helder maakt.
Maximale variant is om hier een organisatiebreed beleid voor te ontwikkelen en uit te voeren. Bijvoorbeeld door een inventarisatie te doen per maatschappelijke organisatie, bijvoorbeeld met een intake of een snel proces voor complexe initiatieven.

Meer lezen: www.participatiewijzer.nl/overheidsparticipatie.

Open Data

Startdoel 1: Inventariseer welke data jouw organisatie heeft

Ook het openen van data begint met een eerste stap. Een goede eerste stap is het krijgen van een overzicht van data in de organisatie die voor Open Data in aanmerking komt. Om dat overzicht te krijgen kun je een inventarisatie uitvoeren. Inventariseren kan je doen op verschillende manieren. Je kan de gehele organisatie interviewen of je gaat kijken wat het laaghangend fruit is. Inventariseren kun je doen aan de hand van de blog inventariseren kun je leren.

Minimale variant is dat je het “laaghangend fruit” in kaart brengt: bekijk de website van je organisatie, bekijk welke informatie zijn oorsprong vindt in data en publiceer de uitkomst van deze inventarisatie op de website van jouw organisatie.
Maximale variant is dat je alle zoekmethoden naar data toepast, je organisatie een openbaar dataregister heeft waarin alle data van de organisatie vindbaar is. De zoekmethoden vind je in de blog inventariseren kun je leren.

Startdoel 2: Beoordeel welke data ‘open’ mag

Via het startdoel inventarisatie heb je inzicht gekregen in de data die beschikbaar is binnen je organisatie. Alvorens je kunt besluiten deze data als Open Data beschikbaar te stellen dien je een check te doen op aansprakelijkheid en strijdigheid met rechtsregels. Hiertoe is op data.overheid.nl een uitgebreide handreiking beschikbaar waarmee je dit kunt vaststellen.

Minimale variant is het vaststellen van de juridische status van data op basis van een “quick-scan”. Het uitvoeren van een quick-scan is geen alternatief voor een volledige check, maar het helpt wel bij het krijgen van een eerste indicatie. Door Rijkswaterstaat wordt een quick-scan geboden, deze is hier te vinden.
Maximale variant is het vaststellen van de juridische status van Open Data op basis van de handreiking. Voor de uiteindelijke vaststelling is de eigen juridische afdeling van je organisatie altijd eindverantwoordelijk.

Startdoel 3: Publiceer!

Het publiceren van data start je met een aantal stappen. Maak de data duurzaam beschikbaar, zorg voor ontsluiting onder de juiste voorwaarden en zorg voor een plaats op het internet waar de data beschikbaar gesteld kan worden. Een overzicht van de stappen die je kunt zetten om Open Data te publiceren is gegeven in de blog Publiceer!

Minimale variant is het maken van een Open Data pagina op de website van je organisatie. Op deze pagina kun je bestanden neerzetten die gedwonload kunnen worden. Een goed voorbeeld hiervan is Open Data in Arnhem.
Maximale variant is het aanbieden van een volledig portaal met veel downloadfuncties en ook manieren om data te kunnen inzien alvorens je er mee aan de slag gaat. Een goed voorbeeld hiervan kun je vinden in Eindhoven.

Open Verantwoording

Startdoel 1: Breng in beeld welke informatiecategorieën je hebt en of je die openbaar gaat maken

Bepaal welke informatiecategorieën jouw overheidsorganisatie heeft. Je kunt daarbij bijvoorbeeld denken aan onderzoeksrapporten, uitvoeringstoetsen, inkoopinformatie en subsidie-informatie. Als je hierover op de website publiceert dan wordt publiek bekend welke informatie jouw organisatie heeft en of jouw organisatie die openbaar gaat maken. Dat vergroot de kans dat belanghebbenden en belangstellenden die informatie weten te vinden.

Minimale variant is dat jouw organisatie op de website beschrijft welke informatiecategorieën er zijn en of jouw organisatie die openbaar gaat maken.
Maximale variant is dat jouw organisatie bovenop de minimale variant ook nog actief communiceert met belanghebbenden en belangstellenden en op basis hiervan ieder jaar meer informatiecategorieën actief openbaar maakt.

Startdoel 2: Maak één of meer informatiecategorieën actief openbaar

Bepaal welke informatie categorieën je actief openbaar maakt zoals onderzoeksrapporten, uitvoeringstoetsen, inkoopinformatie en subsidie-informatie. Om die informatie op een eenvoudige manier periodiek actief beschikbaar te stellen zijn waarschijnlijk aanpassingen in de informatievoorziening nodig. Openbaarheid inregelen kun je het best zo vroeg mogelijk in het proces doen. Toch kun je ook al stappen nemen zonder dat de informatievoorziening drastisch op de schop gaat. Kies je voor het actief beschikbaar stellen van informatie waar je veel op bevraagd wordt, dan profiteer je daar als organisatie ook van, door bij informatieverzoeken te verwijzen naar de plek waar de informatie al te vinden is. Als je communiceert over welke informatie actief beschikbaar gesteld wordt, is de kans bovendien groot dat men zelf de informatie weet te vinden.

Minimale variant is dat je ten minste één informatie categorie kiest die je actief openbaar maakt, bijvoorbeeld de categorie informatie waar je het meest op bevraagd wordt. Je kunt hiervoor een structurele aanpassing doorvoeren, maar om te beginnen kun je de informatie handmatig in een open formaat op de website van je organisatie publiceren en als Open Data aanbieden via data.overheid.nl.
Maximale variant is dat je alle informatie die openbaar kan zijn, openbaar maakt in een open formaat en hier je processen en systemen op aanpast: open by design.

Startdoel 3: Maak Open Raadsinformatie beschikbaar

Open Raadsinformatie maakt het mogelijk de informatiepositie van raadsleden, inwoners en (lokale) journalisten te versterken. De verbinding met de samenleving staat daarbij voorop, technologie wordt ingezet om dit te ondersteunen. Waar staat Open Raadsinformatie precies voor? Dat lees je in Open Raadsinformatie in 11 vragen. Er zijn meer initiatieven om raadsinformatie op een opener manier beschikbaar te stellen, bijvoorbeeld Open de Raad. Uit eerder onderzoek van Open State Foundation blijkt dat raadsinformatie vaak slecht vindbaar is en dat de informatie van verschillende gemeenten onderling niet te vergelijken is. Open Raadsinformatie heeft als doel daar een oplossing voor te bieden.

Minimale variant is dat de griffie er voor zorgt dat alle raadsinformatie die beschikbaar moet zijn goed vindbaar op de website van de gemeente wordt aangeboden.
Maximale variant is dat de griffie er bovenop de minimale variant voor zorgt dat de raadsinformatie in open formaat beschikbaar staat en er voor zorgt dat deze ook ontsloten is via data.overheid.nl. Als je aansluit bij bestaande initiatieven die een zekere mate van standaardisatie bewerkstelligen, maak je de informatie bovendien gemakkelijker vergelijkbaar en interessanter voor hergebruik.

Plus acht startdoelen voor financiële transparantie

Naast de drie startdoelen per aanvliegroute zijn er voor iedere aanvliegroute ook twee startdoelen voor financiële transparantie in brede zin. Lees daarvoor deze blog met acht startdoelen voor financiële transparantie.

Probeer, leer en zorg dat je stap voor stap verder komt

Om ook weer met een quote af te sluiten: “De meeste mensen willen niet zwemmen voordat zij het kunnen” tekende Herman Hesse ooit op. En toch hebben we het allemaal ooit geleerd. Laat je dan ook niet tegenhouden door koudwatervrees: probeer, leer en zorg dat je stap voor stap verder komt, bijvoorbeeld vanuit het niets naar de minimale variant en vanuit daar stap voor stap naar de maximale variant. Zie jij nog andere startdoelen? We weten dat er nog veel meer zijn… Of wil je jouw ervaringen, positief én negatief, met ons delen? Dat stellen we op prijs, neem gerust contact met ons op.

Schouders van reuzen

Isaac Newton schreef het al: “Wij staan op de schouders van reuzen”. Een gevleugelde uitdrukking waaraan ik moest denken toen op 12 juni het boek “Ambtenaren! 200 jaar werken aan Nederland in 100 portretten” verscheen. De 100 levens van bijzondere ambtenaren laten zich lezen als een beschrijving van de belangrijkste momenten uit de geschiedenis van 200 jaar koninkrijk. Welke rol speelde ‘Open’ in de geschiedenis? Op wiens schouders staat Open Overheid? Ik denk zelf ‘ten minste’ deze drie reuzen:

Robert Fruin (1858-1935)
Erika Hokke beschrijft in het hoofdstuk “De openbaarheid van overheidsarchieven” het leven van Robert Fruin, een commies-chartermeester bij het archief in Utrecht die opklimt tot dé Algemeen Rijksarchivaris. Fruin maakte onderdeel uit van de commissie die werkt aan de Archiefwet van 1918. Deze wet regelt voor het eerst de openbaarheid en toegankelijkheid van overheidsarchieven, iets dat voor ons, eenentwintigste eeuwse burgers van Nederland inmiddels een vanzelfsprekendheid is.  In die tijd was er in de woorden van tijdgenoten van Fruin een “driedaagse veldslag” voor nodig.

Dick van Duyne (1912-1990)
Ook de Wet Openbaarheid van bestuur (WOB) kwam er niet zonder moeite. En juist daarom is het zo interessant om het door Jeroen Sprenger geschreven hoofdstuk over Dick van Duyne te lezen. “Aan de WOB is in politieke zin de naam van politicus Barend Biesheuvel verbonden. Minder bekend is dat Dirk van Duyne op de achtergrond een invloedrijke rol heeft gespeeld, al duurt het tot na zijn pensioen voordat de wet van kracht wordt. (…) Binnen de politiek en ambtenarij blijken tegen de WOB inmiddels grote weerstanden te bestaan. In het bijzonder wordt gevreesd dat ambtenaren niet meer vrijuit bewindslieden van adviezen zullen voorzien, uit vrees dat die later openbaar gemaakt worden. Het brengt Van Duyne ertoe Biesheuvel te adviseren van wetgeving af te zien. (…) Van Duyne spant zich als loyale ambtenaar in om het wetsontwerp aan de uiteenlopende opvattingen aan te passen. Op 28 mei 1975 kan Den Uyl eindelijk de nieuwe wet presenteren. (…) Uiteindelijk wordt de WOB in 1980 van kracht.”

Henk van Ruller (1937-2002)
Jan Schrijver portretteert Henk van Ruller als “Een vroeg voorbeeld van de moderne netwerkambtenaar”. Van Ruller stelt tijdens het Agenda-overleg met de vier grote steden steeds het probleem centraal. Daarbij zoekt hij rechtstreeks contact met organisaties die erbij betrokken zijn. Schrijver noemt het een mooi voorbeeld van cocreatie en verbindend ambtenaarschap anno 1975-1980. Later switcht Van Ruller naar Amsterdam waar hij gemeentesecretaris wordt en tot slot keert hij terug naar de bestuurswetenschap. Kern in het werk van Van Ruller is de verschuiving van government naar governance, van verticaal planmatig bestuur, naar horizontaal zoekend bestuur dat – in woorden van nu – kiest voor een Open Aanpak en Open Contact met maatschappelijke spelers.

Het boek “Ambtenaren! 200 jaar werken aan Nederland in 100 portretten” is samengesteld door Jeroen Pepers en Davied van Berlo. De hoofdstukken zijn geschreven door vele auteurs die ieder één of meer portretten voor hun rekening namen. Ik vind het boek prachtig vormgegeven en inhoudelijk zeer de moeite van het lezen waard. Meer informatie vind je hier.

Ambtenaar 2.0 dag met o.a. Open Overheid

Zet ‘m alvast in je agenda: 9 oktober 2015 is het Ambtenaar 2.0 dag voor alle innovatieve ambtenaren en anderen die de publieke zaak een warm hard toedragen. Het Leer- en Expertisepunt Open Overheid is erbij met drie workshops en een plaats op het informatieplein.

Welke Open Overheid sessies kun je verwachten?

Open Raadsinformatie: fundament voor de lokale democratie

Met: Nicole Zwart (Ministerie van Binnenlandse Zaken) en Tom Kunzler (Open State Foundation)

De lokale politiek staat het dichtst bij je van alle bestuurslagen. Maar hoe kun je als inwoner van een gemeente invloed uitoefenen? Hoe kom je als raadslid aan je informatie? Hoe volgt de pers de lokale politiek? In de raadsinformatie zit een schat van informatie die het volgen van de lokale politiek laagdrempeliger maakt. De raadsinformatie is echter slecht vindbaar en doorzoekbaar. De pilot Open Raadsinformatie maakt raadsinformatie van vijf gemeenten beschikbaar als open data. Hoe kan Open Raadsinformatie bijdragen aan een beter functionerende lokale democratie? Deze workshop geeft antwoord op deze vraag. Praat en denk in deze sessie mee over open besluitvorming.

Open die gemeentelijke portemonnee en doe er je voordeel mee!

Met: Mikis de Winter (Leer- en Expertisepunt Open Overheid)

Stel je wilt als buurt publieke diensten overnemen van de overheid. Dan moet je daar een goed plan van aanpak voor maken en weten wat de vragen en wensen zijn uit je wijk. Maar aan de andere kant wil je weten hoeveel de diensten kosten en hoe dit gefinancierd wordt. Bewoners hebben dus inzicht nodig in de gemeentelijke portemonnee. Hoe kijken ambtenaren 2.0 hier tegenaan? Welke valkuilen en voordelen zien wij? Wat is een haalbare eerste stap naar Open over Geld?

Open Data & privacy

Met: Paul Suijkerbuijk (Leer- en Expertisepunt Open Overheid)

Ben jij benieuwd wat er mogelijk is met Open Data en wat daarbij komt kijken? Kom dan naar deze workshop over Open Data. Maar het zal niet alleen over kansen en mogelijkheden gaan. Hoe zorg je er bijvoorbeeld voor dat de data niet te herleiden zijn naar individuele personen? Hoe waarborg je privacy? Dit zijn vragen die aan bod komen tijdens deze sessie.

 

Meer informatie over de Ambtenaar 2.0 dag en aanmelden

Open Gemeenten

Op 15 september verscheen het boek Open Gemeenten, onder redactie van David Kok en Ewoud de Voogd. Het boek is gratis te downloaden via de website van Frankwatching. In het boek staan vele hoofdstukken die een sterke relatie hebben met Open Overheid. Door thema’s zoals social media, netwerken, experimenteren, webcare, dialoog voeren en stakeholdermanagement komen vooral Open Contact en Open Aanpak uitgebreid aan de orde. De laatste drie hoofdstukken (vanaf pagina 375) gaan over Open Overheid, financiële transparantie en Open Data:

  1. Het hoofdstuk “Daarom Open Overheid” behandelt het wat en waarom van Open Overheid, gelardeerd met vele voorbeelden. Centraal staan de vier aanvliegroutes Open Contact, Open Aanpak, Open Data en Open Verantwoording. Uiteindelijk zijn al deze vier soorten Open Overheid nodig, maar het advies aan gemeenten blijft: start bij de aanvliegroute die bij jouw organisatie het beste past. Dat geeft focus en kans op snel succes.
  2. In “Open Gemeenten, begin bij het geld” passeren de vele vormen van financiële transparantie de revue. De conclusie: Open Gemeenten, kijk breed wat er allemaal mogelijk is, maak slimme combinaties, luister sterk naar de wensen van inwoners en leer door te doen.
  3. “Open Data is gewoon een kwestie van doen” start met de stelling dat niets de gemeenten in de weg staat om informatie actief beschikbaar te stellen in een open, toegankelijk machine-leesbaar formaat. Vervolgens volgen er praktische tips en trucs. Dus gemeenten, weet wat je hebt en ga aan de slag.

Direct naar de gratis download.